Różewicz Tadeusz

Czarny autobus

Ten czarny autobus 
jest inny niż stado czerwonych 
kipiący jak garnek 
na blasze 

W środku jeden pasażer 
cierpliwy i podłużny 
w drewnianym płaszczu 
zapięty na ostatni gwóźdź 
wysiądzie na ostatnim przystanku 

Do tego autobusu nikt się nie pcha 
po trupach 
wprost przeciwnie 

Pomalujmy wszystkie autobusy 
na czarno z białym paskiem 
ich melancholijny wygląd 
skłoni ludzi 
do wzajemnej życzliwości 
przy wsiadaniu 
i przy wysiadaniu 
Różewicz w swoim wierszu uchwycił chwilę rozgoryczenia rzeczywistością. Właśnie to uczucie  ubrane w słowa jest  tematem wiersza. Oczywiście rozgoryczenie to jest konkretne, jest uczuciem żywionym w konkretnych czasach. Data umieszczona pod koniec wiersza, rok 1954 jest wymowna. To rok, w którym władza radziecka w polsce osiąga swoje apogeum. Ludzie, w ówczesnych latach żyli wtłoczeni w ideologie, byli jej bezwarunkowymi wasalami, nie mieli gdzie przed nią uciec. Jakkolwiek samo rozgoryczenie jest uniwersalne, nihilistyczne pragnienie podmiotu lirycznego, by wszystko zrównała śmierć też, rok powstania silnie znamionuje ten wiersz i rzuca cień na jego wymowę. 
Oczywiście, poza lokalną sytuacją jednego z państw w bloku wschodnim, jest też sytuacja całęgo świata zdruzgotanego pod drugiej wojnie światowej, wyjałowionego z wartości. Jednak cynizm Różewicza jest lokalny, polski.
Odczytać Autobus z perspektywy roku, w którym powstał jest bardzo prosto. Jak wcześniej zaznaczyłem był to szczyt stalinizmu. Państwo miało wtedy kontrole nad każdym ruchem obywatela. Rozgoryczenie było powszechne, pogarda i oziębłość były dominującymi uczuciami pośród Polaków. Różewicz przekształca to powszechne uczucie, ulirycznia je. Czerwony autobus jest metaforą systemu komunistycznego, metaforą jasną. W kontraście do niego pojawia się w wierszu autobus czarny, karawan. Podmiot liryczny spogląda na niego nostaligczno-ironicznie. Różewicz traktuje śmierć ironicznie, jako formę wyzwolenia. Jest to jedyna forma ucieczki od wszechogarniającego państwa, jedyne czego zupełnie wspleść w system się nie da. W majestacie i powadze karawanu jest jakaś przeciwwaga wobec "stada czerwonych, kipiących jak garnek na blasze". W śmierci jest jakaś "nadzieją", dzięki niej pojawia się szansa na pozytywną zmianę. 
Oczywiście jest to nadzieja złudna, nadzieja retoryczna; ostatecznie jedynie  gorzka konstatacja. Rozmnożenie śmierci i trupów leżących w karawanach jako rozwiązanie problemu braku życzliwości. Ciemność. 
Różewicz urzywa metafor  prostych i oziębłych(trumna jako "drewniany płaszcz, zapięty na ostatni gwóźdź", gra słów "pchać się po trupach" ), które jeszcze bardziej podbijają ciemny, sarkastyczny ton wiersza. 
Pod przykrywką sarkazmu tli się  wyjątkowo mroczna nadzieja, poprawy sytuacji dzięki wszechobecności śmierci, która zmusiłaby jednostki do życzliwości("pomalujmy wszystkie autobusy na czarno"). Różewicz gorzko ocenia ludzką naturę,widzi człowieka, jako tego, który jedynie przy obecności śmierci, czegoś co zupełnie mu się wymyka, wywraca do góry nogami postrzeganie świata może stać się lepszy, życzliwy.