Maksym Gorki
Na dnie

OSOBY
Michał Iwanow Kostylew- właściciel domu noclegowego, lat 54.
Wasilisa Karnown. - jego żona, lat 26.
Natasza - jej siostra, lat 20
Miedwiediew - ich wuj, policjant, lat 50
Andrzej Mitrycz-Kleszcz- ślusarz, lat 40
Anna - jego żona, lat 30.
Waśka Piepieł lat 28
Nastia — dziewczyna, lat 24
Kwaszenia – sprzedawczyni pierożków, lat około 40
Satin – lat około 40
Aktor - lat około 40
Baron — lat 33.
Łuka — wędrowiec, lat 60
Aloszka — szewc, lat 20.
Krzywa Szyjka - tragarz
Tatar - tragarz
Kilku bezimiennych milczących włóczęgów.

AKT PIERWSZY
Piwnica przypominająca jaskinię. Sufit — masywne, murowane, zakopcone sklepienie z odpadającym tynkiem. Światło pada od strony widzów i z góry, z kwadratowego okna po prawej stronie. W prawym rogu — izba Piepieła, odgrodzona cienkim przepierzeniem. Przy drzwiach tej izby — prycza Bubnowa. W lewym rogu wielki ruski piec, po lewej stronie muru — drzwi do kuchni, w której mieszkają Kwasznia, Baron i Nastia. Między piecem a drzwiami — szerokie łóżko zasłonięte brudną perkalową zasłoną. Wszędzie wzdłuż ścian — prycze. Na pierwszym planie pod lewą ścianą — pniak, a na nim umocowane imadło i kowadełko, obok drugi, mniejszy pniak. Na nim przed kowadłem siedzi Kleszcz, dopasowując klucze do starych kłódek. U jego stóp dwa duże pęki starych kluczy nawleczonych na kółka z drutu, pognieciony blaszany samowar, młotek, pilniki. Pośrodku duży stół, dwie ławy, stołek — wszystko niemalowane i brudne. Koło stołu, przy samowarze, krząta się Kwasznia. Baron gryzie razowy chleb, Nastia, na taborecie, oparta łokciami o stół, czyta obszarpaną książkę. Na łóżku za zasłoną pokostuje Anna. B u b n o w siedząc na pryczy trzyma między kolanami formę czapniczą i przymierza na niej stare, rozprute spodnie kombinując, jak należy kroić. Obok podarte tekturowe pudełko na kapelusze, a w nim daszki do czapek, podarta cerata, szmaty. Satin, który dopiero co się zbudził, leży na pryczy i przeciągając się postękuje. Na piecu, niewidoczny dla widzów, wierci się i kaszle Aktor.
< 11 >

Baron
Co dalej?
Kwasznia
Nie, mój drogi, na to mnie nie nabierzesz. Pokosztowałam już tej słodyczy... Więcej za skarby świata za mąż nie pójdę!
Bubnow 
do Satina
Czego kwiczysz?
Satin głośno ziewa.
Kwasznia 
Chciałbyś, żebym ja, od nikogo niezależna, wolna kobieta, pierwszemu lepszemu wpisała się do paszportu, oddała się w pańszczyznę chłopu? Nie! Choćby za księcia amerykańskiego — nie pójdę za mąż.
Kleszcz
Kłamiesz! 
Kwasznia 
Co?
Kleszcz
Wyjdziesz za Abramka...
Baron
wyrywa z rąk Nasti książkę, czyta tytuł „Tragedia miłości”
Śmieje się
< 12 >

Nastia wyciąga rękę
Dawaj... oddaj! No, nie rób kawałów!
Baron patrzy na nią wymachując książką.
Kwasznia 
do Kleszcza
Ty, rudy capie! Sam kłamiesz! Jak śmiesz tak bezczelnie do mnie mówić?
Baron 
uderza Nastię książką po głowie
Głupia jesteś, Nastia.
Nastia 
odbiera mu książkę
Dawaj!
KIeszcz
Wielka mi pani... A za Abramka wyjdziesz, tylko czekasz na to.
K w a s z n i a 
A jakże! Jeszcze czego!... Właśnie! Sam zajeździłeś żonę prawie że na śmierć.
Kleszcz 
Milcz, stara suko! Pilnuj swego nosa.
Kwasznia 
A-a! Nie lubisz prawdy.
Baron 
Zaczęło się! Nastia, ty dokąd?
Nastia z opuszczoną głową
Odczep się!
Anna 
wysuwa głowę zza zasłony
Zaczął się dzień! Na litość boską, nie krzyczcie, nie kłóćcie się...
Kleszcz
Już skrzeczy!
Anna
I tak co dnia... Dajcie choć umrzeć spokojnie!
Bubnow 
Śmierć się krzyku nie zlęknie.
Kwasznia 
podchodzi do Anny
Jak tyś mogła, kobieto, wyżyć z takim łotrem? 
Anna
Daj spokój... zostaw.
Kwasznia 
Oj, ty... cierpiętnico... Jak tam twoje płuca, nie lepiej ci?
Baron 
Kwasznia! Czas na targ!...
Kwasznia
Już idę! (do Anny) Może chcesz gorących pierożków?...
Anna 
Nie, nie trzeba... Dziękuję. Na co mi jedzenie?...
Kwasznia
Skosztuj! Gorące, ulży ci. Zostawię tu w garnuszku... Zechcesz, to zjesz! Chodźmy, jaśnie panie, (do Kleszcza) Diable wcielony!...
wychodzi do kuchni
Anna kaszląc
O Boże!
Baron 
z lekka trąca Nastię w kark
Głupia, rzuć to...
Nastia 
mamrocze
Wynoś się. Przecież ja ci nie przeszkadzam... 
Baron pogwizdując wychodzi za Kwasznią.
Satin 
siada na pryczy
Kto bił mnie wczoraj?
Bubnow 
Nie wszystko ci jedno?
Satin 
Przypuśćmy, że tak... Ale za co bili?
Bubnow 
Grałeś w karty?
Satin 
Grałem.
Bubnow
Za to właśnie bili.
Satin 
Łajdaki...
Aktor 
wysuwa głowę zza pieca
Jeszcze kiedyś zatłuką cię na śmierć...
Satin
Dureń jesteś.
Aktor
Dlaczego?
Satin 
Dlatego, że nie można zabić dwa razy.
Aktor 
po chwili milczenia
Nie rozumiem... Dlaczego nie można?
Kleszcz
Złaź no lepiej z pieca i posprzątaj... Co się tak cackasz?
Aktor 
Nie twoja sprawa...
Kleszcz 
Jak przyjdzie Wasilisa, to ci pokaże, czyja.
Aktor 
Do diabla z Wasilisą!... Dzisiaj kolej na Barona. Ej, Baron!
Baron 
wychodzi z kuchni
Nie mam czasu na sprzątanie. Idę na targ z Kwasznią.
Aktor 
Co to mnie obchodzi... A idźźe sobie nawet na katorgę... Na ciebie kolej zamiatać. Nie będę robił za innych...
Baron 
A niech cię diabli! Nastusia zamiecie. Ej, ty „tragiczna miłość"! Obudź się!
zabiera Nasti książkę
Nastia 
podnosi się
Czego chcesz ode mnie? Oddaj zaraz! Bezczelny! I to w dodatku jaśnie pan.
Baron
oddaje książkę
Nastia! Zamieć za mnie, dobrze?
Nastia 
wychodzi do kuchni
Proszę! Jeszcze czego!...
K w a s z n i a 
w drzwiach od kuchni, do Barona
Chodź! Niech sami sprzątną. A ty, Aktor, zrób, kiedy cię proszą. Nie oberwiesz się!
Aktor 
Dlaczego zawsze ja... Nie rozumiem...
Baron
wynosi na nosidłach kosze; w nich garnki przykryte szmatami
Przyciężko dzisiaj.
Satin 
I czy warto było rodzić się baronem?...
Kwasznia 
do Aktora 
Pamiętaj, zamieć!
przepuszcza Barona i wychodzi za nim do sieni
Aktor 
schodzi z pieca
Kurz mi szkodzi, (z godnością) Mój organizm jest zatruty alkoholem...
zamyśla się, siedząc na pryczy
Satin
Organizm... organon...
Anna
Andrieju Mitryczu...
Kleszcz
Czego?
Anna
Tam Kwasznia zostawiła dla mnie pierożki... Weź sobie, zjedz.
Kleczcz 
podchodzi do niej
A ty nie chcesz?
Anna
Nie chcę, na co mi jedzenie? Ty pracujesz. Tobie trzeba...
Kleszcz
Boisz się? Nie bój się... Może jeszcze...
Anna 
Weź, zjedz sobie! Oj, ciężko. Pewnie już niedługo...
Kleszcz
idąc
To nic... Może jeszcze wyzdrowiejesz... Bywa tak!... 
wychodzi do kuchni
Aktor 
głośno, jakby nagle zbudzony
Wczoraj w szpitalu doktor mi powiedział: pan ma organizm całkowicie zatruty alkoholem...
Satin 
z uśmiechem 
Organon.
Aktor 
z uporem
Nie organon, tylko or-ga-nizm...
Satin 
Sikamber.
Aktor 
macha ręką
Bzdura! Ja mówię poważnie... No tak. Jeżeli organizm zatruty... to znaczy, że mi szkodzi zamiatanie. Wdychanie kurzu...
Satin 
Makrobiotyka... Ha!
Bubnow 
Co tam bełkoczesz?
Satin 
Słowa... A jest jeszcze jedno... Trans-cen-dentalny...
Bubnow 
Co to znaczy?
Satin 
Nie wiem... Zapomniałem...
Bubnow 
To po co gadasz?
Satin 
Tak sobie... Obrzydły mi, bracie, wszystkie ludzkie słowa... Wszystkie nasze słowa obrzydły mi! Słyszałem każde na pewno po tysiąc razy...
Aktor 
„Słowa, słowa, słowa"! Tak mówią w „Hamlecie". Dobra sztuka... Grałem w niej grabarza...
Kleszcz 
wychodzi z kuchni
A. kiedy zagrasz z miotłą?
Aktor 
Nie wtrącaj się... (bije się w piersi) Ofelio! Wspomnij mnie w swych modłach...
Za sceną w oddali rozlega się hałas, krzyki, gwizdek policjanta. Kleszcz zabiera się do pracy, słychać zgrzyt pilnika,
Satin 
Lubię niezrozumiałe, rzadkie słowa... Kiedy byłem chłopcem... pracowałem na telegrafie... dużo książek przeczytałem...
Bubnow 
To ty telegrafistą też byłeś?
Satin 
Byłem... Są piękne książki i mnóstwo ciekawych słów. Byłem wykształconym człowiekiem... Rozumiesz?
Bubnow
Słyszałem ze sto razy! No, to byłeś... Wielkie mi rzeczy! A ja byłem kuśnierzem. Miałem własną pracownię... Miałem ręce takie żółte od farby: futra się farbowało... takie, bracie, ręce były żółte — po łokcie! Myślałem sobie, że już do śmierci nie odmyję... i umrę z żółtymi rękami... a teraz, patrz, ręce po prostu brudne... tak!
Satin 
No i co z tego?
Bubnow 
No i nic.
Satin 
To po co mówisz?
Bubnow 
Tak sobie... Żeby samemu łatwiej zrozumieć... Okazuje się, że choćby się kto z wierzchu nie wiem jak ufarbował, wszystko się zetrze... wszystko! Tak!
Satin 
Oj! Łamie mnie w kościach!
Aktor 
siedzi objąwszy rękami kolano
Wykształcenie — głupstwo, grunt to talent. Znałem aktora. Rolę ledwie potrafił odczytać, ale jak zagrał bohatera, to... teatr się trząsł od zachwytu publiczności.
Satin 
Bubnow, daj piątaka!
Bubnow 
Sam mam tylko dwie kopiejki.
Aktor 
A ja mówię — talent! Żeby grać bohatera, trzeba mieć talent. A talent to wiara w siebie, we własne siły.
Satin
Jak dasz piątaka, to uwierzę, żeś talent, bohater, krokodyl, cyrkułowy... Kleszcz, daj piątaka!
Kleszcz 
Idź do diabła! Mało was tu...
Satin
A ty nie przeklinaj! Przecież wiem, że i tak groszem nie śmierdzisz...
Anna 
Andrieju Mitryczu... Duszno mi... Nie mogę...
Kleszcz 
Co ja ci poradzę?
Bubnow 
Otwórz drzwi do sieni...
Kieszcz 
Mądryś! Ty siedzisz na pryczy, a ja na podłodze. Puść mnie na swoje miejsce, a potem otwieraj sobie. Ja i tak jestem przeziębiony.
Bubnow
spokojnie
Dlaczego ja mam otwierać? Twoja żona prosi...
Kleszcz 
ponuro
Mało o co ludzie proszą...
Satin 
We łbie mi łupie... Och! Po co też ludzie biją się po łbach?
Bubnow 
Nie tylko po łbach, ale wszędzie... (wstaje) Trzeba iść po nici... A gospodarzy jakoś długo dziś nie widać... Pozdychali, czy co?
wychodzi
Anna kaszle, Satin założywszy ręce pod głowę leży nieruchomo.
Aktor 
rozgląda się dokoła ze smutkiem; podchodzi do Anny
I cóż? Źle?
Anna 
Duszno.
Aktor
Chcesz — pomogę ci wyjść do sieni? No, podnieś się.
pomaga Annie wstać, narzuca jej na ramiona jakąś szmaty i podtrzymując prowadzi do sieni
No, no... śmiało! Ja też jestem chory, zatruty alkoholem.
Kostylew 
w drzwiach
Na spacerek? Ach, jaka piękna para, owieczka i baran...
Aktor 
Odsuń się... Nie widzisz, że chorzy idą?
Kostylew 
Proszę... proszę bardzo.
nucąc pod nosem jakąś cerkiewną melodię, podejrzliwie rozgląda się po izbie i przechyla głowę na lewo, jakby nasłuchiwał czegoś z pokoju Piepieła; Kleszcz zawzięcie brzęczy kluczami i zgrzyta pilnikiem przypatrując się spode łba gospodarzowi. 
Piłujesz?
Kleszcz 
Co?
Kostylew 
Piłujesz, pytam? (chwila ciszy) A jak tam... tego... wiesz... o co ja chciałem się spytać? (szybko i po cichu) Nie było tu żony?
Kleszcz
Nie widziałem...
Kostylew 
ostrożnie zbliża się do drzwi pokoju Piepieła
Ile ty też za te twoje marne dwa ruble na miesiąc miejsca zajmujesz! Całe łóżko na jednego... Hm... Miejsca za pięć rubli, jak Boga kocham! Trzeba będzie wziąć od ciebie jeszcze z pół rubelka...
K l e s z c z
Lepiej od razu weź stryczek i zaduś. I tak niedługo zdechniesz, a jeszcze ci rubelki w głowie...
Kostylew
Po co zaraz dusić!? Co komu z tego przyjdzie? Bóg z tobą, żyj sobie, ale ja od ciebie wezmę jeszcze pół rubelka, kupię oleju do lampki... Niech się pali przed świętym obrazem moja ofiara i niech mi będzie policzona na odpuszczenie grzechów moich i twoich. Bo przecież ty o swoich grzechach nie myślisz. A widzisz... Oj, Andriuszka, zły z ciebie człowiek! Przez swoje łajdactwa wpędziłeś żonę w suchoty... Nikt cię nie lubi, nie szanuje... A co ty robisz? Zgrzytasz tylko i zgrzytasz tym pilnikiem, spokoju nie dajesz.
Kleszcz 
krzyczy
A ty co? Przyszedłeś się znęcać? 
Satin głośno ziewa.
Kostylew 
drgnąwszy
Bodajże cię, kochasiu.
Aktor wchodzi
Posadziłem kobietę w sieni, okryłem. Kostylew
Dobry z ciebie człowiek, bracie! To ładnie... Wszystko to będzie ci policzone.
Aktor 
Kiedy?
Kostylew
Na tamtym świecie, braciszku... Tam zapisują wszystkie nasze uczynki...
Aktor
Wolałbym, żebyś ty mi tutaj wynagrodził moją dobroć.
Kostylew 
Jakże to?
Aktor 
Strąć mi połowę mojego długu...
Kostylew 
Hę, hę! Ty zawsze żartujesz, kochasiu, zawsze udajesz... Czy sądzisz, że serce można przeliczyć na pieniądze? Serce jest samo największym dobrem. A co dług, to dług! Musisz mi go zwrócić... A serce mnie, staremu, należy się od ciebie bezpłatnie...
Aktor 
Szelma z ciebie, stary.
wychodzi do kuchni
Kleszcz 
wstaje i wychodzi do sieni.
Kostylew 
do S a t i n a
Zgrzytacz z niego, co? Uciekł, hę, hę! Nie lubi mnie...
Satin 
Kto ciebie lubi! Chyba tylko diabeł.
Kostylew 
z uśmieszkiem
Jakiś ty niedelikatny! A ja was wszystkich kocham... Wiem, że wszyscy jesteście moi nieszczęśliwi, biedni, zgubieni bracia... (nagle pyta szybko) A Waśka w domu?
Satin 
Zobacz...
Kostylew 
podchodzi do drzwi i stuka
Wasia!
W drzwiach od kuchni staje Aktor, coś żuje.
Piepieł 
Kto tam? 
Kostylew 
Wasia... to ja... 
Piepieł
Czego chcesz?
Kostylew 
odsuwa się
Otwórz...
Satin
nie patrzyć na Kostylewa 
Akurat otworzy, kiedy ona... tam.
Aktor parska.
Kostylew 
niespokojnie, cicho
Co? Kto tam? Ty... co?
Satin 
Co? Do mnie mówisz?
Kostylew 
Coś ty powiedział?
Satin 
Ja tylko tak... do siebie...
Kostylew 
Strzeż się, bracie! Ostrożnie z żartami... Tak! (stuka silnie do drzwi) Wasilij!
P i e p i e ł 
otwiera drzwi
No, czego zawracasz głowę?
Kostylew 
zagląda do izby Piepieła
Ja... widzisz...
Piepieł
Masz pieniądze?
Kostylew 
Mam do ciebie interes...
Piepieł 
Pieniądze masz?
Kostylew 
Pieniądze? Zaczekaj...
Piepieł 
Pieniądze, siedem rubli za zegarek, no?
Kostylew
Jaki zegarek, Wasia? Oj, ty...
Piepieł 
Widzicie go! Wczoraj przy świadkach sprzedałem ci zegarek za dziesięć rubli. Dałeś trzy... oddawaj resztę — siedem! Co wybałuszasz ślepia? Pęta się, zaczepia ludzi, naprzykrza się... a nie wie, co komu winien...
Kostylew
Sz-sz! Nie gniewaj się, Wasia... Zegarek... był przecież...
Satin
Kradziony...
Kostylew 
surowo
Ja nie kupuję kradzionego... Jak ty możesz...
Piepieł 
bierze go za ramie
Po coś mnie wywołał? Czego chcesz? 
Kostylew 
Ja... nic... Pójdę sobie... jeśli ty jesteś taki...
Piepieł 
Ruszaj, przynieś pieniądze!
Kostylew 
wychodzi
Jacy to ordynarni ludzie. Aj, aj, aj...
Aktor 
Komedia!
Satin 
Brawo! To mi się podoba.
Piepieł 
Czego on chciał?
Satin 
śmieje się
Nie rozumiesz? Żony szuka... Dlaczego ty, Wasilij, raz z nim nie skończysz?
Piepieł 
Mam sobie dla takiego łajdaka marnować życie?...
Satin 
No, to trzeba mądrze... Potem ożenisz się z Wasilisą i zostaniesz naszym gospodarzem.
Piepieł 
Wielkie mi szczęście! Wy byście nie tylko całe moje gospodarstwo, ale i mnie samego, jakem dobry, w szynku przepili... (przysiada na pryczy) Diabeł stary, obudził... A ja miałem właśnie taki piękny sen: byłem na rybach i trafił mi się ogromny leszcz! Taki leszcz! Tylko we śnie się takie zdarzają... Tak go ciągnę na wędce i drżę, żeby się linka nie urwała! Naszykowałem więciorek i myślę sobie, no, zaraz...
S a t i n 
A to nie był leszcz, tylko Wasilisa...
Aktor 
Wasilisę on już dawno złowił...
Piepieł
gniewnie
Idźcie do diabła, razem z waszą Wasilisą!
Kleszcz wchodzi z sieni
Zimno... psia pogoda...
Aktor 
Dlaczegoś Annę zostawił? Zmarznie...
Kleszcz
Nataszka zabrała ją do siebie do kuchni...
Aktor 
Stary ją przegoni...
Kleszcz 
zabiera się snów do pracy
No, to Natasza ją przyprowadzi...
Satin 
Wasilij! Daj piątaka...
Aktor 
do Satina
Oj, ty! Piątaka... Wasia! Daj nam ze dwadzieścia kopiejek...
Piepieł 
Trzeba dać czym prędzej... Póki wam się całego rubla nie zachce... Macie!
Satin 
Gibraltarr! Nie masz to jak złodzieje!
Kleszcz 
ponuro
Tym to lekko przychodzą pieniądze... Oni nie pracują...
Satin
Niejednemu pieniądze lekko przychodzą, ale mało kto lekko się z nimi rozstaje... Praca? Zrób tak, żebym miał z roboty przyjemność, to może będę pracował... Tak! Może! Kiedy praca przyjemna, to i życie miłe! Ale praca z musu — to istna niewola! (do Aktora) Hej, Sardanapalu! Chodźmy!
Aktor 
Chodźmy, Nabuchodonozorze! Schleję się jak... czterdzieści tysięcy pijaków.
wychodzą
Piepieł
ziewając
I cóż, jak tam żona?
KIeszcz
Pewnie już niedługo...
Pauza.
Piepieł 
Patrzę ja na ciebie... i myślę sobie... i na co ty zgrzytasz tym pilnikiem?
Kleszcz 
A co mam robić?
Piepieł
Nic!...
Kleszcz 
A z czego będę żył?
Piepieł 
Jakoś ludzie żyją...
Kleszcz 
Jacy ludzie? Czy to są ludzie? Hołota... niebieskie ptaki... Ludzie! Jestem człowiek pracy... wstyd mi na nich patrzeć... Pracuję od małego... myślisz, że się stad nie wyrwę? Wygrzebię się, skórę zedrę, a wygrzebię się... Poczekaj tylko... Jak umrze żona... Mieszkam tu sześć miesięcy, a zdaje mi się, że całe sześć lat.
Piepieł 
Nikt tu nie jest gorszy od ciebie... nie gadałbyś...
Kleszcz 
Nie gorszy! Żyją bez honoru, bez sumienia...
Piepieł 
obojętnie
A na co komu honor i sumienie? Ani honoru, ani sumienia na nogi zamiast butów nie wzujesz... Honor i sumienie potrzebne są tylko tym, co mają władzę i siłę.
Bubnow 
wchodzi
U-u... zmarzłem!
Piepieł 
Bubnow, masz sumienie?
Bubnow 
Co takiego? Sumienie?
Piepieł 
No tak.
Bubnow 
Na co mi sumienie! Nie jestem bogaty...
Piepieł 
To samo mówiłem: honor, sumienie potrzebne tylko bogatym. Tak! A Kleszcz wymyśla nam, że jesteśmy bez sumienia...
Bubnow 
A on co? Chciał pożyczyć?
Piepieł 
On ma swojego dosyć...
Bubnow 
To może chcesz sprzedać? Na ten towar kupca tu nie znajdziesz. Znaczone karty może bym kupił... A i to na kredyt...
Piepieł 
tonem, pouczenia
Głupiś ty, Andriuszka! Posłuchałbyś, co o tym sumieniu mówi Satin albo Baron...
Kleszcz 
O czym ja będę z nimi gadał...
Piepieł 
Oni są mądrzejsi od ciebie, chociaż pijacy...
Bubnow 
Kto mądry i pije, dwie cnoty w sobie kryje.
Piekieł
Satin mówi tak: każdy chce, żeby drugi miał sumienie, ale to sumienie nikomu się jakoś nie opłaca... I słusznie...
Wchodzi Natasza, są nią Łuka z kijem w ręce, z workiem na plecach, z kociołkiem i imbrykiem u pasa.
Łuka 
Szczęść Boże, dobrzy ludzie!
Piepieł 
przygładzając wąsy
Aaa, Natasza!
Bubnow 
do Łuki
Byli dobrzy, ale dobroć z zeszłorocznym śniegiem spłynęła...
Natasza
To nowy lokator...
Łuka
Mnie tam wszystko jedno! Ja nawet złodziejów szanuję, według mnie, żadna pchła nie jest zła: każda czarna, każda skacze... Tak to jest. Gdzież to mi, serdeńko, kącik przydzielisz?
Natasza 
pokazuje mu drzwi do kuchni
Tam idźcie, dziadku.
Łuka
Bóg zapłać, dziecino! Jak tam, to tam... Staremu wszędzie dobrze, gdzie ciepło...
Piepieł 
Przyjemnego jakiegoś staruszka przyprowadziłaś, Natasza...
Natasza 
Przyjemniejszy od was... Andrieju! Twoja żona jest u nas w kuchni... Przyjdź po nią za chwilę.
Kleszcz 
Dobrze... Przyjdę...
Natasza 
Mógłby się z nią teraz łagodniej obchodzić... To już niedługo...
Kleszcz 
Wiem...
Natasza 
Wiesz... Ale to mało wiedzieć — trzeba zrozumieć. Przecież to straszne — umierać...
Piepieł 
A ja się śmierci nie boję...
Natasza 
Patrzcie! Jaki mi odważny!
B u b n o w
gwizdnąwszy
A nitki są przegniłe...
Piepieł 
Słowo daję, nie boję się! Choćby zaraz — mogę umrzeć! Weź nóż, wbij w samo serce... Umrę — ani jęknę! Nawet chętnie, bo z uczciwej ręki...
N a t a s z a 
wychodząc
Komu innemu, ale nie mnie mydlić oczy!
B u b n  o w 
przeciągle 
A nitki są przegniłe...
Natasza 
w drzwiach
Nie zapomnij o żonie, Andrieju...
Kleszcz 
Dobrze.
Piepieł 
Dobra dziewczyna!
Bubnow 
Niczego sobie.
Piepieł
Dlaczego ona ze mną jest taka? Taka odpychająca.. Przecież i tak tutaj przepadnie...
Bubnów 
Przez ciebie przepadnie...
Piepieł 
Dlaczego — przeze mnie? Mnie jej żal...
B u b n o w 
Litujesz się jak wilk nad owcą;.
Piepieł
Kłamiesz! Bardzo mi jej żal... Jej tutaj źle... Ja to widzę...
Kleszcz 
Jak Wasilisa przyłapie cię na rozmowie z nią...
Bubnow
Wasilisa! No tak, to zawzięta baba, swego nie daruje...
Piepieł 
kładzie się na pryczy
Idźcie obaj do diabła... prorocy!
Kleszcz 
No, zobaczysz... Poczekaj!
Łuka 
nuci w kuchni
No-oc ciemna — nie widać drogi—
Kleszcz 
wychodzi do sieni
Patrzcie go... Wyje...
Piepieł 
Jak smutno. Dlaczego mi czasem tak smutno? Żyje się, żyje i wszystko dobrze! A nagle — jakby chłód powiał: robi się smutno...
Bubnow 
Smutno? Hm...
Piepieł 
Naprawdę?
Łuka 
śpiewa
Ach, nie wi-idać drogi
Piepieł
Hej, stary!
Łuka 
zaglądając przez drzwi
Do mnie mówisz?
Piepieł 
Do ciebie. Przestań śpiewać.
Łuka 
wchodzi
Nie lubisz?
Piepieł 
Jak kto ładnie śpiewa, to lubię.
Łuka 
Więc ja nieładnie śpiewam?
Piepieł 
No, chyba.
Łuka
Patrzcie! A ja myślałem, że ładnie. Tak to zawsze bywa: człowiekowi się zdaje, że dobrze coś robi, aż tu nagle — masz tobie, komuś się nie podoba.
Piepieł
z uśmiechem
A tak! bywa...
Bubnow 
Mówisz, że ci smutno, a śmiejesz się.
Piepieł 
A tobie co do tego? Kruku...
Łuka
Komu to smutno? 
Piepieł
Mnie...
Baron wchodzi.
Łuka
Patrzcie! A tu obok, w kuchni, siedzi dziewczyna, płacze nad książką! Słowo daję, łzy jej płyną... Pytam się: Kochasiu, dlaczego płaczesz, co? A ona — żal mi! Kogo ci żal — pytam? A tego, powiada, mi żal, z książki. — Czym to się człowiek zajmuje, co? Także pewno ze smutku...
Baron 
Ona jest głupia.
Piepieł 
Baronie, piłeś?
Baron 
Piłem... Co dalej?
Piepieł 
Chcesz? Postawię pół butelki.
Baron 
Oczywiście... Co dalej?
Piepieł 
No to stań na czworakach, zaszczekaj jak pies!
Baron 
Głupi! Czyś ty kupiec, czy pijany?
Piepieł 
Zaszczekaj! Mnie to bawi... Ty — pan. Kiedyś nie uważałeś nas za ludzi... i w ogóle...
Baron 
Co dalej?
Piepieł 
Co? A teraz ja ciebie zmuszę i będzie— szczekać jak pies. Będziesz szczekać... Może nie?
Baron
I co z tego?! Będę! Głupcze! Co ci z tego przyjdzie? Przecież ja sam wiem, że stałem się teraz niemal gorszy od ciebie. Dlaczegoś mnie wtedy nie zmuszał chodzić na czworakach, kiedy nie mogłeś się ze mną równać...
Bubnow 
Słusznie!
Łuka 
I ja mówię, że słusznie!...
Bubnow 
Co było — a nie jest, nie pisze się w rejestr. Tutaj nie ma panów. Wszystko zlazło... został goły człowiek...
Łuka 
To znaczy, że wszyscy są równi... A ty, kochasiu, byłeś baronem?
Baron 
A to co znowu.! Ty co za jeden, poczwaro?
Łuka 
śmieje się
Hrabiego zdarzyło mi się widzieć w życiu i księcia ale barona widzę po raz pierwszy, i to w dodatku nadpsutego...
Piepieł 
śmieje się
Baronie! Aleś mnie zawstydził...
Baron 
Czas już, byś zmądrzał, Wasilij.
Łuka
Hę, hę!... Oj, przyglądam się wam, bracia, jakie to wasze życie. Ojoj!
Bubnow 
Tak żyć, to tylko rano wstać i wyć.
Baron 
Żyło się i lepiej, a jakże! Pamiętam, budzę się rano, w łóżku piję kawę.... kawę! ze śmietanką... Tak.!
Łuka
A jednak zawsześmy ludzie! Choćbyś nie wiem jak udawał, choćbyś nie wiem jak się wykręcał, jeżeliś się już raz człowiekiem urodził, to i umrzesz człowiekiem. Ale jak tak patrzę na to wszystko, to myślę, że ludzie stają się coraz mądrzejsi i coraz ciekawsi... A choć gorzej im się żyje, to coraz lepsze im się marzy... Tacy uparci!
Baron 
A ty, stary, coś za jeden? Skądżeś się wziął?
Łuka 
Niby ja?
Baron
Pielgrzym?
Łuka 
Wszyscyśmy na tej ziemi pielgrzymi... A powiadają podobno, że i ta nasza ziemia — to pielgrzym niebieski.
Baron
surowo
Więc to tak? A paszport masz?
Łuka 
po chwili
A ty kto — szpicel?
Piepieł 
wesoło
Sprytnie, stary! No i co, baronku, i tobie się dostało?
Bubnow 
Tak, tak, oberwał jaśnie pan.
Baron
zmieszany
No, no, dość tego. Przecież to... żarty, stary! Przecież i ja sam, bracie, jestem bez papierów...
Bubnow
Kłamiesz!
Baron
To znaczy, mam jakieś tam papiery... ale co one warte?
Łuka 
Oj, te wszystkie papierki, nic nie są warte, nic.
Piepieł 
No, Baronie, chodźmy do knajpy...
Baron 
Chętnie! Do widzenia, stary... Ale szelma z ciebie!
Łuka 
Różnie bywa, kochasiu...
Piepieł 
w drzwiach do sieni
No to chodźmy!
wychodzi
Baron szybko idzie za nim.
Łuka 
Czy on naprawdę był baronem?
Bubnow 
Kto go tam wie? Że pan, to pewno... On i teraz... niby nic, nic, a nagle wylezie z niego jaśnie pan. Widocznie jeszcze nie zapomniał.
Łuka
A no, prawda, jaśnie państwo to niby ospa... Człowiek wyzdrowieje, a ślady zostaną...
Bubnow 
A jednak to niezły człowiek. Czasem tylko wierzgnie... Jak z tym twoim paszportem...
Aloszka 
wchodzi pijany z harmonią w rękach, gwiżdże
Hej, lokatory!
Bubnow 
Czego się drzesz?
Aloszka 
Przepraszam...  Wybaczcie! Ja jestem  człowiek grzeczny...
Bubnow 
Znów sobie podpiłeś?
Aloszka 
A jakże! Dopiero co cyrkułowy Miediakin wygnał mnie z aresztu i powiada: żeby po tobie, powiada, śladu na ulicy nie zostało. Pamiętaj! Jestem człowiek z charakterem. A tu majster na mnie burczy... Wielka mi osoba, majster! Ee, głupstwo i tyle. Nie majster, ale pijak... A ze mnie taki człowiek, co to niczego nie wymaga! Ja nic nie chcę i — basta! Najmij mnie choćby za dwadzieścia rubli! Za ile chcesz! A ja niczego nie żądam. (z kuchni wychodzi N a s t i a) Dajcie milion — ja i tak nie chcę. Co, żeby mnie, porządnego człowieka, ktoś miał poganiać? I to kto, kolega, pijak? Nie życzę sobie! Nie chcę!
N a s t i a stojąc w drzwiach, patrzy na Aloszkę i kiwa głową.
Łuka
dobrodusznie
Ej, chłopcze, zaplątałeś się...
Bubnow 
Głupota ludzka...
Aloszka 
kładzie się na podłodze
Zamordujcie mnie! Ja i tak nic nie chcę! Jestem człowiek szalony! Powiedzcie mi, od kogo ja gorszy? Dlaczego ja mam być gorszy od innych? Właśnie! Miediakin powiada: po ulicy się nie szwendaj, bo mordę zbiję! A właśnie że pójdę, pójdę. Położę się na środku ulicy. Niech mnie przejadą! A ja i tak nic nie żądam...
Nastia 
Biedny... Taki młody, a już tak się zgrywa...
Aloszka 
ujrzawszy ją klęka
Panienko! Mamzel! Parle france! ...prejs-kurant! Podpiłem sobie...
Nastia 
głośnym szeptem
Wasilisa!
Wasilisa 
otwierając nagle drzwi mówi do Aloszki
Ty znowu tutaj?
Aloszka 
Dzień dobry... Proszę bardzo...
Wasilisa 
Zapowiedziałam ci, szczeniaku, żeby tu twoja noga nie postała, a ty znowu tu?
Aloszka 
Wasiliso Karpowno... chcesz, zagram ci marsza żałobnego?
Wasilisa 
szturcha go w plecy
Precz!
Aloszka 
zbliżając się do drzwi
Poczekaj... Tak nie wolno! Żałobnego marsza... dopiero co się nauczyłem. Nowa rzecz... Zostaw! Tak nie wolno!
Wasilisa
Ja ci pokażę, nie wolno... Całą ulicę napuszcie na ciebie... Pyskacz przeklęty... Za młody jesteś, żeby szczekać na mnie.
Aloszka 
wybiega
No, to już pójdę...
Wasilisa
do Bubnowa 
Żebym go tu więcej nie widziała! Słyszysz?
Bubnow 
Nie najmowałem się do ciebie na stróża...
Wasilisa
Nic mnie to nie obchodzi, coś ty za jeden! Z łaski żyjesz, pamiętaj! Ileś mi winien?
Bubnow spokojnie
Nie liczyłem...
Wasilisa 
Poczekaj, ja ci policzę!
Aloszka 
otwiera drzwi i krzyczy
Wasiliso Karpowno! A ja się ciebie nie boję... Nie boję się...
chowa się
Łuka śmieje się.
Wasilisa 
Coś ty za jeden?
Łuka 
Przechodzień... Wędrowiec...
Wasilisa 
Na nocleg czy na mieszkanie?...
Łuka 
Rozejrzę się...
Wasilisa
Paszport? 
Łuka
Czemu nie? 
Wasilisa
Pokaż!
Łuka 
Przyniosę ci... Do domu ci go przytaszczę...
W a s i l i s a 
Wędrowiec... A jakże! Powiedz, żeś włóczęga, byłbyś bliżej prawdy.
Łuka 
westchnąwszy
Oj, nie łaskawaś ty, matko... 
Wasilisa Karpowna idzie ku drzwiom izby Piepieła.
Aloszka 
wyglądając z kuchni, szepce
Poszła? Co?
Wasilisa 
odwraca się ku niemu
Jeszcześ tutaj? 
Aloszka chowając się. gwiżdże; Nastia i Łuka śmieją się.
B u b n o w 
do Wasilisy
Nie ma go...
Kogo?
Waśki...
Wasilisa
Ja się ciebie nie pytam.
Bubnow
Widzę, że tak wszędzie zaglądasz...
Wasilisa 
Patrzę, czy sprzątnięte, rozumiesz? Dlaczego do tej pory nie zamiecione? Ile razy zapowiadałam, żeby mi tu było czysto!
B u b n o w 
Dzisiaj kolej na Aktora...
Wasilisa 
Mnie nie obchodzi, czyja kolej! Ale jak przyjdą z sanitarnego i zapiszą karę, to wypędzę stąd was wszystkich!
Bubnow 
spokojnie
A. z czego będziesz żyć?
W a s i l i s a 
Żeby mi tu pyłka jednego nie było! (idzie do kuchni — do Nasti) A ty po co tu sterczysz? Gęba ci spuchła? 
Nastia 
Nie wiem... Nie widziałam...
Wasilisa 
Bubnow! Nie było tu siostry?
B u b n o w 
Właśnie ona go przyprowadziła...
Wasilisa 
A on... był w domu?
Bubnow 
Wasilij? Był... Natalia gadała tu z Kleszczem.
Wasilisa 
Ja się ciebie nie pytam, z kim gadała! Brud wszędzie... Śmietnik! Och, wy świnie! Czysto ma być... słyszycie?!
szybko wychodzi
Bubnow 
Ile złości w tej babie.
Łuka 
Ma charakter kobita.
Nastia
W bydlę można się zamienić przy takim życiu... Każdy żywy człowiek, którego byś uwiązał do takiego męża jak jej...
B u b n o w 
No, ona jest jakoś nie bardzo mocno uwiązana.
Łuka 
Czy ona zawsze tak się rzuca?
B u b n o w 
Zawsze... Do kochanka, widzisz, przyszła, a jego nie ma...
Łuka
Widać przykro jej się zrobiło. Ho... bo! Ile to różnych ludzi rządzi się na świecie! I jakich to sposobów się czepiają, żeby nastraszyć jeden drugiego... A porządku na świecie jak nie ma, tak nie ma... I czystości nie ma.
B u b n o w 
Wszyscy chcą porządku, a nie ma rozsądku. Trzeba by jednak podmieść... Nastia! zamiotłabyś!
Nastia 
A jakże! Jeszcze czego! Czy ja tu jestem za pokojówkę? (po chwili) Upiję się dzisiaj, oj, upiję się...
Bubnow 
Można i tak...
Łuka
A dlaczegoż to ty, dziewczyno, chcesz się upić? Dopiero co płakałaś, a teraz znów powiadasz: upiję się.
Nastia 
wyzywająco
A upiję się! A potem znowu będę płakać! I już!
B u b n o w 
To niewiele...
Łuka
Ale dlaczego? Powiedz! Przecież tak sobie, bez powodu, nawet krostka na nosie nie wyskoczy.
Nastia milczy kiwając głową.
Łuka
Tak... Hę, hę... Ludzie szanowni! I co z wami będzie? No, dobrze, już ja zamiotę. Gdzie ta miotła?
Bubnow 
Za drzwiami, w sieni.
Łuka idzie do sieni.
Bubnow
Nastieńka!
Nastia 
Co?
Bubnow
Dlaczego to Wasilisa napadła na Aloszkę?
N a s t i a 
Bo on o niej mówił, że Waśka ma jej dosyć i że chce ją rzucić, a wziąć Nataszę. Pójdę ja sobie stąd... Znajdę inne mieszkanie...
Bubnow 
Dlaczego? Dokąd?
Nastia 
Sprzykrzyło mi się... Niepotrzebna ja tu nikomu...
Bubnow 
spokojnie
Ty wszędzie jesteś niepotrzebna... A zresztą wszyscy ludzie na świecie są niepotrzebni...
Nastia kiwa głową. Wstaje, wychodzi cicho do sieni. Schodzi Miedwiediew, za nim z miotłą Łuka.
Miedwiediew 
Zdaje mi się, że ciebie nie znam...
Łuka A czy ty wszystkich znasz na świecie?
Miedwiediew 
W swoim rewirze powinienem znać wszystkich, a ciebie jakoś — nie znam.
Łuka
A to dlatego, mój kochany, że świat nie kończy się na twoim rewirze... Zostało jeszcze trochę świata i poza nim...
wychodzi do kuchni
Miedwiediew 
podchodzi do Bubnowa
Słusznie. Mój rewir jest mały... ale gorszy od dużych... Dopiero co, przed końcem dyżuru, odwiozłem do cyrkułu szewca Aloszkę. Rozwalił się, rozumiesz, na środku ulicy, gra na harmonii i wrzeszczy: niczego nie chcę, niczego nie żądam! Wozy tu jeżdżą i w ogóle — ruch... Mogą przejechać i tak dalej... Szalony chłopak... No i zaraz go odprowadziłem. Lubi awantury...
Bubnow 
Przyjdziesz wieczorem na warcaby?
Miedwiediew 
Przyjdę. No... tak... A co... Waśka?
Bubnow 
Tak sobie, bez zmian...
Miedwiediew 
To znaczy... żyje?
Bubnow 
Czemu nie ma żyć? On umie żyć...
Miedwiediew 
z powątpiewaniem
Umie?
Łuka 
wychodzi do sieni z wiadrem w ręku.
No, tak. Co tu gadają o Waśce... nic nie słyszałeś?
Bubnow 
Ja wiele rzeczy słyszę.
Miedwiediew 
A o Wasilisie... nic nie słyszałeś?
Bubnow
Co?
Miedwiediew
Tak... w ogóle. Ty chyba coś wiesz, tylko kłamiesz? Przecież wszyscy wiedzą... (surowo) Kłamać nie wolno, bracie...
Bubnow
Po co mam kłamać!
Miedwiediew
No — no! Psiakrew! Między sobą to plotkują: Waśka z Wasylisą... powiada jeden z drugim... a mnie to co? Przecież ja nie ojciec, tylko wuj... Dlaczego mają kpić ze mnie?(wchodzi Kwasznia) Jacy to ludzie teraz... ze wszystkiego kpią. Aaaa! Przyszłaś...
Kwasznia
Kochany mój garnizonku! Bubnow! On znowu czepiał się mnie na targu z tą swoją żeniaczką...
B u b n o w 
No to już! Czemu by nie? Pieniądze ma i kawaler jeszcze niczego sobie.
Miedwiediew 
Ja? ho — ho!
Kwasznia 
Oj ty, dziadu! Nie, ty mi już tego żalu, tej mojej rany nic rozdrapuj! Ja już tego, mój kochany, zakosztowałam... Jak baba ma za mąż iść, to już lepiej, żeby się od razu zimą w przerębel rzuciła: raz spróbowała — na całe życie zapamięta...
Miedwiediew 
Nie pleć. Nie wszyscy mężowie jednakowi...
Kwasznia 
A ja zawsze jednakowa! Kiedy zdechło się memu kochanemu mężulkowi — żeby mu ziemia ciężką bylł — to cały dzień nie mogłam się opamiętać z radości: siedzę sobie i ciągle nie wierzę swojemu szczęściu...
Miedwiediew 
Jeżeli mąż cię bił bez powodu, to trzeba było poskarżyć się policji.
Kwasznia 
Osiem lat skarżyłam się Bogu... nie pomógł!
Miedwiediew 
Teraz zabronili bić żony... teraz wszystko jest podług prawa, według rozkazu... musi być porządek! Teraz nikogo bez powodu bić nie wolno... biją tylko dla porządku...
Łuka
wprowadza Annę
No, jakoś dowlekliśmy się... Oj, ty! Jakże można w takiej słabości wychodzić bez opieki? Gdzie twoje miejsce?
Anna 
wskazuje
Dziękuję, dziadku...
Kwasznia 
Patrzcie na nią — mężatka!
Łuka
Kobita całkiem osłabła... Idzie przez sień, ścian się czepia i jęczy. Dlaczego wypuszczacie ją samą?
Kwasznia 
Nie dopilnowaliśmy, wybaczcie, ojcze! A jej pokojówka poszła pewno na spacer...
Łuka
Ty sobie kpisz... A przecież nie można człowieka tak zostawić! Człowiek — jaki by nie był — zawsze swoje wart...
Miedwiediew 
Musi być opieka! A jeśli nagle umrze? Kłopot... Pilnować trzeba!
Łuka 
Prawda, panie rewirowy...
Miedwiediew 
Tak... Po prawdzie jeszcze mi coś do rewirowego brakuje...
Łuka 
Taak? A z wyglądu — sam naczelnik!
W sieni hałas, tupot — słychać głośne krzyki.
Miedwiediew 
Coś jakby awantura?
Bubnow 
Zdaje się...
Kwasznia 
Pójdę popatrzeć...
Miedwiediew 
I ja muszę iść... Taka to już służba! Po co to przeszkadzać ludziom, kiedy się biją, i tak by przestali, przecież biciem też się można zmęczyć... Żeby tak pozwolić im się bić do woli, ile wlezie, mniej by było bójek, dłużej pamiętaliby cięgi.
Bubnow 
schodząc z pryczy
Pomów o tym z władzą...
Kostylew 
otwiera nagle drzwi, krzyczy
Abram, chodź, Wasilisa Nataszkę morduje... chodź!
Kwasznia Miedwiediew, Bubnow rzucają się do sieni. Łuka patrzy za nimi kiwając głową
Anna 
O Boże... Biedna Nataszka!
Łuka 
Kto się bije?
Anna 
Gospodynie... siostry...
Łuka 
podchodzi do Anny
Dlaczego się biją?
Anna 
Tak sobie... najedzone są... zdrowe...
Łuka 
A ciebie jak wołają?
Anna 
Anna... Patrzę na ciebie... patrzę... podobnyś do mojego ojca, do mojego kochanego... tak samo łagodny... miękki...
Łuka 
Gnietli mnie zdrowo, to i zmiękłem...
śmieje się urywanym śmiechem
Kurtyna

AKT DRUGI
Dekoracje bez zmian. Wieczór. Na pryczy koło pieca — Satin, Baron, Krzywa Szyjka i Tatar grają w karty. Kleszcz i Aktor przyglądają się grze. Bubnow na swojej pryczy gra w warcaby z M i e d w i e d i e w e m. Łuka siedzi na słoiku przy łóżku Anny. Izba noclegowa oświetlona jest dwiema lampami: jedna wisi na ścianie koło grupy grających, druga na pryczy B u b no w a.
Tatar 
Jeszcze tylko raz zagram i więcej nie gram...
B u b n o w
Krzywy, śpiewaj!
zaczyna śpiewać
Słońce wschodzi i zachodzi,
Krzywa Szyjka 
podchwytuje melodię
A w mej celi ciemny mrok...
Tatar 
do S a t i n a
Tasuj karty! Dobrze tasuj! Wiemy, coś ty za jeden...
Bubnow i Krzywa Szyjka razem
Słychać tylko w dzień i w nocy 
Mych strażników głuchy krok…
Anna
Bicie... obelgi... nic prócz tego nie widziałam, nic nie widziałam...
Łuka 
Ej, kobieto... Nie dręcz się myślami...
Miedwiediew 
W co wychodzisz? Uważaj!
Bubnow 
Co? A tak, tak, tak...
Tatar 
grozi Satinowi kułakiem
Czemu karta chowasz? Ja widzę... oj, ty!
Krzywa Szyjka 
Daj pokój. Hasanie. I tak nas wykiwają. Bubnow, śpiewaj!
Anna
Nie pamiętam już, kiedy byłam najedzona... Trzęsłam się nad każdym kęsem chleba... Przez cale moje życie się trzęsłam... Męczyłam się... żeby nie zjeść więcej niż kto inny... Cale życie chodziłam w łachmanach... Całe moje nieszczęsne życie... I za co?
Łuka 
Oj ty, dziecino! Umęczyłaś się! To nic, to nic...
Aktor do Krzywej Szyjki
W waleta wychodź... W waleta, do diabla! 
Baron 
A my go królem.
Kleszcz 
Oni zawsze przebiją.
Satin 
Taki już mamy zwyczaj...
Miedwiediew 
Damka!
Bubnow 
I ja mam damkę.
Anna 
I tak umieram...
Kleszcz 
Patrzcie ich, patrzcie! Książę, dosyć tej gry! Dosyć, mówię!
Aktor 
A co, sam nie rozumie?
Baron 
Uważaj, Andriuszka, żebym ciebie czasem nie posłał do stu diabłów.
Tatar 
Rozdawaj jeszcze raz! Dopóty dzban woda nosi... I ja tak!
Kleszcz kiwając głową, odchodzi do Bubnowa.
Anna
Ciągle tylko myślę: Boże! Czy i na tamtym świecie czeka mnie taka męka! Czy i tam?
Łuka
Nic się nie bój! Leż spokojnie, wierz mi, tam sobie odpoczniesz... Pocierp jeszcze trochę. Wszyscy, moja kochana, cierpią... Każdego życie na swój sposób boli.
wstaje i szybkim krokiem wychodzi do kuchni
B u b n o w 
zaczyna śpiewać
Strzeżcie sobie mnie, jak chcecie,
Krzywa Szyjka
Nie ucieknę stąd ja wam— 
na dwa głosy
Chociaż tęsknię do wolności... 
Kajdan nie rozerwę sam.
Tatar 
krzyczy
A! W rękaw schował karta!
Baron 
zmieszany
A co, mam ci do nosa schować?
Aktor 
stanowczo
Książę! To omyłka... Nikt tutaj... Nigdy...
Tatar 
Widziałem! Oszust! Nie będę grał!
Satin 
zbiera karty
Nie czepiaj się. Hasanie... Wiedziałeś, że grasz z oszustami, to po coś zaczynał?
Baron
Przegrałeś dwadzieścia kopiejek, a hałasu robisz za trzy ruble. I to książę!
Tatar 
gwałtownie
Trzeba grać uczciwie!
Satin 
A dlaczegóż to? 
Tatar 
Jak to dlaczego?
Satin 
No, tak... dlaczego?
Tatar 
Nie wiesz?
Satin
Nie wiem. A ty wiesz?
Tatar pluje ze złością. Wszyscy śmieją się z niego.
Krzywa Szyjka 
dobrodusznie
Dziwak z ciebie. Hasanie! Zrozum! Gdyby oni spróbowali żyć uczciwie, to w trzy dni zdechliby z głodu.
Tatar 
A co mnie to obchodzi? Trzeba żyć uczciwie!
Krzywa Szyjka
Nie ględź! Chodźmy lepiej na herbatę... Bubnow! 
Ej, kajdany, ej, kajdany,
Bubnow 
Ej, żelazna moja straż—
Krzywa Szyjka
Chodźmy, Hasanku!
wychodzi nucąc
Nie rozerwać was ni złamać... 
Tatar grozi Baronowi pięścią i wychodzi.
S a t i n 
do Barona ze śmiechem
I cóż, wielmożny panie... Znowu wpadunek! Człowiek z wyższym wykształceniem, a wolty kartami zrobić nie potrafi.
Baron 
rozkłada ręce
Diabli wiedzą, jak ona mi...
Aktor 
Do tego też trzeba talentu. Pewności siebie... bez tego... nigdy, nic.
Miedwiediew 
Ja mam jedną damkę... a ty dwie... Tak!
Bubnow
I jedna nie biedna — kiedy mądra... Wychodź!
Kleszcz 
Przegraliście, Abramie Iwanowiczu!
Miedwiediew 
Nie wtrącaj się... Rozumiesz? I milcz.
Satin 
Wygrana pięćdziesiąt trzy kopiejki.
Aktor 
Trzy kopiejki dla mnie... A zresztą, po co mi trzy kopiejki?
Łuka 
wychodząc z kuchni
No, ograliście Tatara. Wybieracie się na wódeczkę?
Baron 
Chodźcie i wy z nami!
Satin 
Ciekaw byłbym, jaki ty jesteś po pijanemu?
Łuka 
Nie lepszy jak po trzeźwemu...
Aktor 
Chodźmy, stary, zadeklamuję ci kuplety...
Łuka 
Co to takiego?
Aktor 
Wiersze — rozumiesz?
Łuka 
Wiersze! A na co mi twoje wiersze?
Aktor 
Tak, czasem — żeby się pośmiać. A czasem — żeby popłakać.
Satin 
No, kuplecisto, idziesz?
wychodzi z Baronem
Aktor
Idę... Dogonię was! Na przykład, stary, posłuchaj jednego wiersza... Zapomniałem, jak się zaczyna...
Zapomniałem...
pociera czoło
Bubnow 
Gotowe! I po twojej damce... Wychodzisz!
Miedwiediew 
Nie tak trzeba było... Bij damkę!
Aktor
Dawniej, kiedy mój organizm nie był jeszcze zatruty alkoholem, miałem znakomitą pamięć, mój stary... A teraz, patrz... koniec ze mną, bracie! Koniec ze mną. Kiedy deklamowałem ten wiersz, miałem zawsze ogromne powodzenie... po prostu burza oklasków! Ty nie wiesz, co to znaczy: oklaski! To, bracie, jak... wódka! Pamiętam... wychodzę, staję... (przybiera teatralną pozę) staję... i... (milczy) Nic nie pamiętam... ani słowa... nie pamiętam! Mój ulubiony wiersz... To niedobrze, stary, prawda?
Łuka 
A cóż w tym dobrego: zapomnieć to, co ulubione... W tym, co lubimy, cała nasza dusza...
Aktor 
Przepiłem duszę, stary! Jestem zgubiony, bracie. A dlaczego zgubiony? Bo nie miałem wiary... Koniec ze mną...
Łuka 
No i co z tego? Lecz się! Teraz leczą z pijaństwa! Bezpłatnie leczą, bracie... Jest taki szpital dla pijaków... właśnie po to, żeby ich leczyć bezpłatnie. Doszli już, widzisz, do tego, że pijak to też człowiek, a nawet się cieszą, jak który chce się u nich leczyć! No, więc cóż? Jazda! Poszedłbyś tam?
Aktor 
w zamyśleniu
Dokąd? Gdzie to jest?
Łuka
No, to jest... w takim mieście... Jakże się ono nazywa... Nazwa taka jakaś... Ja ci potem powiem! A ty tymczasem, wiesz co: ty się tymczasem przygotuj. Trzymaj się, weź się dobrze w garść i wytrwaj. A potem — wyleczą cię i zaczniesz nowe życie. Dobra to rzecz, bracie, nowe życie, nie? No, zdecyduj się... raz... dwa...
Aktor
z uśmiechem
Nowe życie! Na nowo... To byłoby dobrze... Tak! Nowe życie... (śmieje się) No... Tak! Ja potrafię! Chyba potrafię, nie?
Łuka
Dlaczegoby nie? Człowiek wszystko potrafi, jeżeli tylko chce.
Aktor 
nagle, jakby zbudzony ze snu
Dziwak z ciebie! No, tymczasem! (gwiżdże) Bądź zdrów, staruszku...
wychodzi
Anna
Dziadku! 
Łuka
Co, matko?
Anna 
Porozmawiaj ze mną.
Łuka 
podchodzi do niej
Dobrze, pogwarzymy.
Kleszcz ogląda się, milcząc podchodzi do żony, patrzy na nią i robi gest, jakby chciał jej coś powiedzieć.
Łuka
Co, bracie?
Kleszcz 
cicho
Nic... 
powoli idzie ku drzwiom do sieni, chwilę waha się i wychodzi
Łuka
odprowadza go wzrokiem
Ciężko coś na sercu twojemu mężowi.
Anna 
Co mi tam teraz po mężu!
Łuka 
Bił?
Anna
I jak. jeszcze... Przez niego pewno wpadłam w chorobę.
Bubnow 
A moja żona miała kochanka, dobrze grał w warcaby, cholera.
Miedwiediew 
Mm-m...
Anna 
Dziadku! Mów do mnie, mój kochany... smutno mi.
Łuka
To nic! To tak przed śmiercią, gołąbko. To nic, moja droga! Miej tylko nadzieję. Umrzesz sobie, widzisz, i będziesz już spokojna... I nic ci już więcej nie będzie trzeba, i bać się nie potrzeba niczego. Cisza, spokój... Leżysz sobie... Śmierć — wszystko uspokaja... Litościwa jest dla nas... Po śmierci — odpoczynek. mówią... To prawda, moja droga! Bo tutaj gdzie człowiek może odpocząć?
Wchodzi P i e p i e ł. Jest nieco podchmielony, rozczochrany, ponury. Siada przy drzwiach na pryczy, milczący i nieruchomy.
Anna 
A tam jak będzie — taka sama męka?
Łuka
Nic nie będzie! Nic! Wierz mi! Spokój! I nic więcej! Przywołają ciebie przed Boga i rzekną: Boże, wejrzyj, oto przyszła służebnica twoja, Anna.
Miedwiediew 
surowo
A ty skąd wiesz, jak tam mówią? Oj, ty...
Piepieł na dźwięk głosu Miedwiediewa podnosi głowę i przysłuchuje się.
Łuka 
Widocznie wiem, panie rewirowy.
Miedwiediew 
pojednawczo
Tak! No, to już twoja sprawa... Wprawdzie rewirowym jeszcze nie jestem.
Bubnow 
Dwa zabieram...
Miedwiediew
Żeby cię!
Łuka
A Bóg wejrzy na ciebie łaskawie i powie: znam ja tę Annę! Zaprowadźcie ją do raju! Niech znajdzie spokój... Wiem, życie miała ciężkie, umęczyła się... pokój Annie...
Anna 
prawie bez tchu
Dziadku... Kochany mój... Żeby tak było! Żeby... Spokój! Nic nie czuć...
Łuka
Nie będziesz czuła! Nic nie będzie! Wierz tylko! Umieraj z radością, bez trwogi... Śmierć, ja ci powiadam, śmierć jest dla nas jak rodzona matka...
Anna 
A może... może jeszcze wyzdrowieję?
Łuka 
z uśmiechem
I na co? Znowu na mękę?
Anna
Och... jeszcze choć trochę... pożyć... jeszcze trochę! Jeśli tam męki nie będzie, tu można by jeszcze pocierpieć... Jeszcze można!
Łuka 
Nic tam nie będzie! Po prostu...
Piepieł 
podnosząc się
Prawda... a może i nieprawda!
Anna z lękiem
Boże... 
Łuka
O, kawalerze...
Miedwiediew 
Kto tu wrzeszczy?
Piepieł 
podchodzi ku niemu
Ja! A co?
Miedwiediew
Niepotrzebnie wrzeszczysz! Człowiek powinien zachowywać się spokojnie.
Piepieł 
Bałwan! I to wuj... Ho, ho!
Łuka 
cicho do Piepieła
Słuchaj, nie krzycz! Tu — kobieta — umiera... Już chłód idzie od ust... Nie przeszkadzaj!
Piepieł 
Niech ci będzie. Ciebie, stary, uszanuję! Zuch jesteś! Umiesz kłamać... Bajdy opowiadasz przyjemnie! Łżyj, co w tym złego? Przyjemności, bracie, niewiele na świecie!
Bubnow 
Naprawdę ma się jej na śmierć?
Łuka 
Chyba... przecież nie żartuję...
B u b n o w 
Przestanie wreszcie kaszleć... Nie dawała spokoju z tym kaszlem. Biorę dwa!
Miedwiediew 
A bierz cię licho!
Piepieł 
Abramie!
Miedwiediew 
Nie jestem dla ciebie żaden Abram!
Piepieł 
Abraszka! Czy Natasza chora?
Miedwiediew 
A tobie co do tego!?
Piepieł 
No, powiedz mi, bardzo ja zbiła Wasilisa?
Miedwiediew 
To też nie twoja sprawa! To sprawa rodzinna... A ty, kto taki?
Piepieł 
Wszystko jedno, kto... A jak zechcę, to nie zobaczycie więcej swojej Nataszki!
Miedwiediew 
Co? Co ty mówisz? O kim? Żeby moja siostrzenica... Ach, ty złodzieju!
Piepieł 
Złodziej, aleś mnie jeszcze nie złapał.
Miedwiediew 
Poczekaj! Jeszcze cię złapię... zobaczysz...
Piepieł 
A jak złapiesz... to na nieszczęście dla całego waszego gniazda. Jeśli myślisz, że będę milczał przed śledczym, to się grubo mylisz. Czekaj tatka latka! Spytają mnie: Kto cię namówił do złodziejstwa, kto pokazał miejsce? Miszka Kostylew i jego żona! Kto przyjął kradzione? Miszka Kostylew i jego żona!
Miedwiediew
Kłamiesz! Nie uwierzą ci!
P i e p i e ł 
Uwierzą, bo to prawda! I ciebie jeszcze zaplączę... ha! Zniszczę was wszystkich, łotry, zobaczysz!
Miedwiediew 
speszony
Kłamiesz! I... Kłamiesz! Co ja ci złego zrobiłem! Ty wściekły psie!
Piepieł 
A coś ty mi dobrego zrobił?
Łuka
Taak!
Miedwiediew 
do Łuki
A ty czego kraczesz? Co ci do tego? To sprawa rodzinna!
Bubnow 
do Łuki
Nie wtrącaj się! Nie dla nas tu stryczek kręcą. 
Łuka 
pokornie
Przecież — ja nic! Ja tylko mówię, że jeśli kto komu nic dobrego nie zrobił, ten już źle zrobił.
Miedwiediew 
nie rozumiejąc
Właśnie... właśnie... My tu sami swoi... A ty coś za jeden?
parskając gniewnie, szybko wychodzi
Łuka
Rozsierdził się kawaler... Ho, ho! Ale widzę, że wasze sprawy są jakoś poplątane.
Piepieł 
Poleciał na skargę do Wasilisy.
B u b n o w 
Głupiś ty, Wasilij! Co ci po tej odwadze? Odwaga dobra w lesie, gdy idziesz na grzyby, ale tu na nic... Oni ci tu zaraz łeb ukręcą.
Piepieł 
Ej, nie tak prędko! My z Jarosławia nie poddajemy się tak łatwo... Jak wojna, to wojna.
Łuka
A właściwie, chłopie, poszedłbyś sobie stąd jak najprędzej...
Piepieł 
Dokąd? No, powiedz.
Łuka
Idź... na Syberię!
Piepieł 
O! Nie, to ja już wolę poczekać, kiedy mnie tam ześlą na koszt państwa.
Łuka
Posłuchaj mnie, idź! Tam możesz sobie znaleźć własną drogę—Tam potrzeba takich jak ty!
Piepieł 
Moja droga już dawno wytknięta! Ojciec cale życie gnił po więzieniach i mnie taką drogę przeznaczył... Jeszcze byłem malcem, a już wołano na mnie: złodziej... Złodziejski syn...
Łuka 
Jakiż to piękny kraj — Syberia! Złoty kraj! A jeszcze kto ma siłę i rozum, temu dobrze jak u Pana Boga za piecem.
Piepieł 
Stary! Po co ty ciągle kłamiesz?
Łuka
Co?
Piepieł 
Czyś ogłuchł? Dlaczego kłamiesz, pytam!
Łuka
A co ja kłamię?
Piepieł 
Wszystko... Tu ci dobrze i tam dobrze... Więc chyba kłamiesz! A po co?
Łuka
Zaufaj mi... Idź, zobaczysz... jeszcze mi podziękujesz... Po co ty się tu obijasz? I na co masz dochodzić prawdy... Pomyśl tylko! Ta prawda może spaść obuchem na twoją głowę!
Piepieł 
Mnie tam wszystko jedno! Obuchem — to obuchem...
Łuka 
Głupiś! Po co masz sam głowę nadstawiać?
B u b n o w 
Pleciecie obaj! Nie rozumiem... Jakiej ty prawdy, Waśka, chcesz dochodzić? I po co? Wystarczy, że znasz prawdę o sobie... I wszyscy ją znają...
Piepieł 
Poczekaj, nie kracz! Niech on mi powie... Słuchaj, stary, czy Bóg jest?
Łuka milczy uśmiechając się.
B u b n o w 
Życie ludzkie to jak wióry na wodzie... Ludzie budują dom na brzegu, a wióry płyną daleko...
Piepieł 
No jak? Jest Bóg? Gadaj...
Łuka
cicho
Jeśli wierzysz — jest; jeśli nie wierzysz — nie ma Boga. Jest to, w co się wierzy.
Piepieł milczy, zdziwiony, uporczywie wpatruje się w starego.
B u b n o w 
Pójdę, napiję się herbaty... Pójdziemy do szynku?
Łuka 
do Piepieła
Co tak patrzysz?
Piepieł 
Tak sobie... zaraz! To znaczy...
Bubnow 
No, to ja sam...
zbliża się do drzwi izby Piepieła
Piepieł
Więc... ty...
Wasilisa 
do Bubnowa
Nastazja w domu?
Bubnow
Nie...
wychodzi 
Piepieł
A... jesteś...
Wasilisa 
podchodzi do Anny
Jeszcze żyje?
Łuka 
Daj jej pokój.
Wasilisa 
A ty... po co tu sterczysz?
Łuka 
Mogę odejść... jeśli trzeba...
Wasilisa 
zbliża się do drzwi izby Piepieła
Wasilij! Chcę ci coś powiedzieć...
Łuka podchodzi do drzwi od sieni, otwiera je i głośno zatrzaskuje, potem ostrożnie wspina się na pryczę i na piec.
Wasilisa 
z izby Piepieła
Wasia... chodź!
Piepieł 
Nie chcę... nie pójdę...
Wasilisa 
Co się stało?... O co się gniewasz?
Piepieł 
Znudziło mi się... mam dosyć tego całego bałaganu...
Wasilisa 
Ja... też ci się znudziłam?
Piepieł 
Ty też...
Wasilisa 
gwałtownie ściąga chustkę na ramionach i przyciska ręce do piersi, podchodzi do pościeli Anny, ostrożnie zagląda za zasłonę i wraca do Piepieła.
Piepieł
No... mów...
Wasilisa 
Szkoda słów... I tak nikt nikogo do miłości nie zmusi, a już ja nie taka, żeby prosić o litość... Dzięki ci za prawdę...
Piepieł 
Jaką prawdę?
Wasilisa 
A że ci się znudziłam. Czy to nie prawda?
Piepieł 
patrzy na nią w milczeniu.
Wasilisa 
zbliża się do niego
Co tak patrzysz? Nie poznajesz?
Piepieł 
z westchnieniem
Ładnaś ty, Waśka...
Kobieta obejmuje go za szyję, lecz on strząsa jej rękę ruchem ramienia.
...a jakoś nigdy nie miałem serca do ciebie... Żyłem z tobą i wszystko... Ale nigdy mi się nie podobałaś...
Wasilisa
cicho 
Ta-ak... To ta-ak...
Piepieł 
No, nie ma o czym gadać! Nie ma o czym... Idź sobie!
Wasilisa 
Inna wpadła ci w oko?
Piepieł
Nie twoja rzecz. A jeśli nawet wpadła, w swaty cię nie poproszę!
Wasilisa 
znacząco
Szkoda... Możebym się na swatkę nadała.
Piepieł 
podejrzliwie
A co?
Wasilisa
Sam wiesz... Nie udawaj! Wasilij... ja jestem szczera kobieta, (ciszej) Co tu ukrywać? Skrzywdziłeś mnie. I za co? Za nic. Jakbyś mnie batem chlasnął... Mówiłeś, że kochasz. A tu nagle...
Piepieł
Nie tak znowu nagle... ja już od dawna... Ty nie masz serca, babo... A kobieta musi mieć serce... My — co innego, my zwierzęta... nam trzeba... nas trzeba prowadzić, a ty — do czegoś mnie doprowadziła?
Wasilisa 
Co było, a nie jest... Ja wiem, człowiek sobą nie rządzi... Przestałeś kochać... Trudno! Niech i tak będzie.
Piepieł 
A więc koniec z nami! Rozchodzimy się spokojnie, bez awantur... to i dobrze!...
Wasilisa 
Nie, poczekaj. Jeszcze jedno... Kiedy żyłam z tobą, to ciągle czekałam i czekałam, że ty mi pomożesz wydobyć się z tego bagna... że uwolnisz mnie od męża, od wuja... od całego tego życia... I może nie tak ciebie kochałam, Wasia, co tę moją nadzieję, tę myśl kochałam w tobie... Rozumiesz? Czekałam, że ty mnie wyciągniesz...
Piepieł 
Tyś nie gwóźdź, a ja nie obcęgi... Ja znowu myślałem, że ty... taka mądra... boś ty przecież mądra, sprytna!
Wasilisa 
podchodzi blisko, nachyla się do niego
Wasia, no... pomożemy sobie nawzajem...
Piepieł
Jak to?
Wasilisa 
cicho, z naciskiem
Wiem... Moja siostra... spodobała ci się... wiem....
Piepieł 
I za to właśnie znęcasz się nad nią, jak zwierzę. Słuchaj, Waśka... nie waż się jej dotknąć...
Wasilisa 
Poczekaj, nie gorączkuj się! Wszystko można załatwić cicho, po dobremu... Chcesz — żeń się z nią... nawet ci jeszcze pieniędzy dam... trzysta rubli... A jak więcej uzbieram, dam więcej...
Piepieł 
odsuwa się
Poczekaj... jak to? Za co?
Wasilisa 
Uwolnij mnie od męża! Zdejmij mi z szyi tę pętlę...
Piepieł 
cicho gwiżdże
Ot co! Ho, ho, sprytnieś to obmyśliła... Męża, znaczy się do grobu, kochanka na katorgę, a sama...
Wasilisa 
Wasia! Dlaczego zaraz na katorgę? Nie musisz sam, masz kolegów. A zresztą jeżeli nawet sam, kto się dowie? Pomyśl... Natalia! Pieniądze dam... wyjedziesz. A mnie na zawsze uwolnisz... A że siostry przy mnie nie będzie, tym lepiej dla niej. Patrzeć na nią jakoś nie mogę... Złość mnie bierze na nią za ciebie... Nie mogę się powstrzymać... Dręczę dziewczynę, biję... tak biję, że sama nad nią, płaczę... a biję i — będę bila!
Piepieł 
Zwierzę! I jeszcze się tym chwali...
Wasilisa 
Nie chwalę się, prawdę mówię. Zastanów się, Wasia... Dwa razy przez mojego męża siedziałeś w więzieniu... przez jego chciwość. On się mnie uczepił jak pluskwa... cztery lata krew ssie! A co mi to za mąż? Nataszę męczy... Znęca się nad nią... Żebraczka — mówi! A sam jest dla wszystkich jak trucizna...
Piepieł 
Chytrze gadasz.
Wasilisa
Ja mówię jasno, głupi by zrozumiał, czego ja chcę... 
Kostylew ostrożnie wchodzi skradając się
Piepieł 
do Wasilisy 
No... idź!
Wasiliea
spostrzega męża
Co ty? Po mnie?
Piekieł odskuje i dzikim wzrokiem patrzy na Kostylewa.
Kostylew 
Tak... to ja, ja! A wy tu... sami? A-a... Rozmówka?
(nagle tupie i wykrzykuje piskliwie) Waśka, ty parszywa! Żebraczko przeklęta!
przestraszony własnym krzykiem, który obecni przyjęli w milczeniu i bezruchu
Boże, odpuść... znowuś mnie, Wasiliso, przywiodła do grzechu... Szukam cię wszędzie... (piskliwie) Ruszaj spać! Nie dolałaś oliwy do lampek... Ty żebraczko...świnio…
wygraża jej drżącymi rękami
Wasilisa powoli idzie do drzwi od sieni oglądając się na Piepieła.
Piepieł 
do Kostylewa
Ty! Idź stąd... Wynoś się...
Kostylew 
krzyczy
Ja tu jestem gospodarzem! Sam się wynoś! Złodzieju...
Piepieł
głucho
Odejdź! Miszka...
Kostylew 
Jak śmiesz? Ja tu... ja cię...
Piepieł chwyta go za kołnierz i potrząsa. Na piecu ktoś porusza się z hałasem i głośno ziewa. Piepieł wypuszcza Kostylowa, ten z krzykiem biegnie do sieni.
Piepieł 
wskakuje na pryczę
Kto tam?... Kto tam na piecu?
Łuka 
wysuwa głowę
Co?
Piepieł 
To ty?!...
Łuka 
spokojnie
Ja... to ja... Chryste Panie!
Piepieł 
zamyka drzwi do sieni, szuka zasuwki i nie znajduje
Do diabła... Złaź, stary!
Łuka
Zaraz... złażę.... 
Piepieł
szorstko
Po coś właził na piec?
Łuka 
A gdzie miałem włazić?
Piepieł 
Przecież ty wychodziłeś do sieni?
Łuka 
W sieni, braciszku, zimno mi, staremu...
Piepieł
Słyszałeś?
Łuka
A, słyszałem! Jakże mogłem nie słyszeć? Czym ja głuchy? Oj, chłopie, masz szczęście... Jakie ty masz szczęście!
Piepieł 
podejrzliwie
Jakie szczęście? Dlaczego?
Łuka 
Dlatego, że wlazłem na piec.
Piepieł 
A czemuś się tam zaczął wiercić?
Łuka
A bo mi się gorąco zrobiło... na twoje sieroce szczęście... Myślę sobie: żeby też chłopak znowu nie zbłądził... żeby nie zadusił staruszka na śmierć...
Piepieł 
Tak... Tak mogło być... nienawidzę go...
Łuka 
I po co to? O, to bardzo łatwe... Często się takie omyłki zdarzają...
Piepieł 
z uśmiechem
A ty co? Sam się tak kiedy omyliłeś?
Łuka
Chłopcze! Słuchaj, co ci powiem: od tej baby z daleka! Zostaw ją! Nie przypuszczaj do siebie... Z mężem ona sobie sama da radę, sprzątnie go lepiej od ciebie! Nie słuchaj tej diablicy... Spójrz na mnie? Jestem łysy? A dlaczego łysy? Właśnie przez baby. Miałem tych bab więcej jak włosów na głowie... A już ta twoja Wasilisa... gorsza od diabła!
Piepieł 
Sam me wiem... Czy ci dziękować, czy ty... także?
Łuka
Nie mów nic! Nic mądrzejszego nie powiesz! Dobrze ci radzę! Posłuchaj! Podoba ci się tu która, pod rękę ją i marsz stąd! Uciekaj! Byle dalej...
Piepieł
ponuro
Jak tu rozeznać człowieka: dobry czy zły... Trudno poznać...
Łuka
A co tu poznawać? Człowiek różnie postępuje... jak mu serce podpowie, tak i robi... Dziś — dobrze, jutro — źle... A jeśli ta dziewczyna naprawdę przypadła ci do serca, idź z nią stąd... i koniec... a jak nie — to idź sam. Młody jesteś... zdążysz sobie znaleźć inną...
Piepieł 
biorąc go za ramię
Nie, powiedz mi, po co ty to wszystko...
Łuka
Poczekaj no... spojrzę na Annę... bardzo jakoś charczała...
zbliża się do posłania Anny, odsuwa zasłonę, patrzy, dotyka ręką; Piepieł, zamyślony i roztargniony, patrzy za nim.
Jezu Chryste, Panie miłosierny! Duszę zgasłej sługi Twojej, Anny, przyjm w spokoju...
Piepieł
cicho 
Umarła?
nie ruszając się z miejsca prostuje się i patrzy na łóżko
Łuka 
cicho
Już nie cierpi! A gdzie jej mąż? 
Piepieł
Pewno w knajpie...
Łuka
Trzeba by zawiadomić.
Piepieł 
wzdraga się
Nie lubię nieboszczyków...
Łuka 
idzie ku drzwiom
Za co ich lubić?... Żywych trzeba lubić, żywych... 
Piepieł
Pójdę z tobą...
Łuka
Boisz się?
Piepieł
Nie lubię...
śpiesznie wychodzi
Pustka i cisza. Za drzwiami sieni słychać nagle hałas, przerywany i niewyraźny. Potem wchodzi Aktor.
Aktor 
zatrzymuje się na progu, nie zamykając drzwi, i opiera się o framugę
Hej, stary! Gdzie jesteś? Przypomniałem sobie... Posłuchaj....
chwiejnie postępuje dwa kroki naprzód i przybrawszy pozę aktorską recytuje:
Panowie! Gdy ku prawdzie przyszłości 
Nie potrafi świat drogi odnaleźć. 
Szaleńcowi cześć, co zapali 
Złoty sen dla nieszczęsnej ludzkości.
Za Aktorem zjawia się w drzwiach Natasza.
Aktor
Stary!
Gdyby jutro słońce ziemi szlaki 
Zapomniało rozjaśnić swym światłem, 
To zapaliłby jutro nad światem 
Myśl płomienną swą szaleniec jaki...
Natasza 
ze śmiechem
Bałwan! A to się schlał!...
Aktor 
odwraca się ku niej
A, to ty? A gdzie staruszek?... Ten miły starowina? Tutaj, zdaje się, nikogo nie ma... Żegnaj! Natasza... żegnaj... Tak!
Natasza 
wchodzi
Nie przywitałeś się nawet, a już się żegnasz...
Aktor 
zagradza jej drogę
Wyjeżdżam... odchodzę... Przyjdzie wiosna... a mnie już nie będzie...
Natasza 
Puść... A dokąd się wybierasz?
Aktor 
Szukać tego miasta... leczyć się... Ty także stąd idź... Ofelio, idź do klasztoru... Jest taka lecznica dla organizmów... rozumiesz, dla pijaków... Doskonała lecznica... Marmury, marmurowa posadzka! Jasno... czysto, dają jeść... wszystko za darmo! Nawet marmurowa posadzka. Tak! Znajdę tę lecznicę, wyleczę się i... zacznę żyć od nowa... Kroczę już ku nowemu życiu... jak mówi... król... Lear... Natasza, na scenie ja się nazywam: Swierczkow-Zawołżski... Nikt o tym nie wie... Nikt! Tutaj nie mam nazwiska... Czy ty rozumiesz, jak to boli — stracić nazwisko? Nawet psy mają swoje imiona...
Natasza ostrożnie wymija Aktora, zatrzymuje się przy łóżku Anny, patrzy.
Aktor 
Człowiek bez nazwiska — to nie człowiek.
Natasza 
Spójrz, mój drogi, przecież ona umarła...
Aktor 
kręci głową
Niemożliwe...
Natasza 
cofa się
Słowo daję... spójrz...
Bubnow 
w drzwiach
Na co ma spojrzeć? 
Natasza
Anna umarła.
Bubnow
To znaczy, że przestała kaszleć...
zbliża się do posłania Anny, przygląda się i odchodzi na swoje miejsce
Trzeba Kleszcza zawiadomić... to — jego sprawa...
Aktor 
Idę... powiem mu, że ona nie ma już imienia...
wychodzi
Natasza 
na środku izby
Ja także... kiedyś tak... w piwnicy... zadręczona...
Bubnow rozściela na swojej pryczy jakiś łachman
Co? Co tam mruczysz?
Na ta sza
Tak... do siebie...
B u b n o w 
Czekasz na Waśkę? Uważaj, zgubi de ten Waśka.
Natasza 
Nie wszystko jedno kto? Już wolę, żeby on...
Bubnow 
kładzie się
Twoja sprawa...
Natasza 
Przecież to... dobrze, że ona umarła, a jednak... żal… Boże! Po co ona żyła?
Bubnow 
Wszyscy tak samo. Rodzą się, żyją i umierają. I ja umrę... i ty... Czego tu żałować?
Wchodzą Łuka, Tatar, Krzywa Szyjka i Kleszcz:
Kleszcz idzie ostatni, powoli, skulony,
Natasza
Pst... Anna...
Krzywa Szyjka 
Wiemy... Wieczne odpoczywanie, kiedy umarła..
Tatar 
do Kleszcza
Trzeba wynieść. Trzeba wynieść do sieni! Tu — umarły nie wolno, tu żywy — będzie spać...
Kleszcz 
cicho
Wyniesiemy...
Wszyscy zbliżają się do łóżka. Kleszcz patrzy na Annę ponad ramionami innych.
Krzywa Szyjka 
do Tatara
Myślisz, że będzie cuchnąć? Od niej zaduchu nie będzie! Ona jeszcze za życia cała wyschła...
Natasza 
Boże! Żeby chociaż pożałowali... Żeby chociaż kto dobre słowo powiedział! Och, wy...
Łuka
Ty, kochasiu, nie gniewaj się... Nie ma o co! Cóż oni? Po co mamy żałować zmarłych? Oj, moja miła! Żywych — nie żałujemy — siebie nie możemy pożałować... Co tam...
Bubnow
ziewa
A zresztą, śmierć dobrego słowa się nie ulęknie... choroba... czasem ulęknie się dobrego słowa, ale śmierć — nie!
Tatar
odchodzi
Trzeba by policję...
Krzywa Szyjka 
Policję — koniecznie! Kleszcz! Zawiadomiłeś policję?
Kleszcz 
Nie... trzeba by pochować... A ja mam wszystkiego czterdzieści kopiejek...
Krzywa Szyjka 
W takim razie pożycz... Albo my się złożymy... Jeden da piątaka, a inny... ile kto może... Ale policję trzeba zawiadomić, i to zaraz! Jeszcze pomyślą, żeś zabił babę... albo co...
podchodzi do pryczy i przygotowuje się do spania obok Tatara
Natasza 
podchodzi do pryczy Bubnowa
Teraz... będzie mi się śniła... Mnie się zawsze śnią umarli... Boję się iść sama... W sieni — ciemno...
Łuka 
idzie za nią
Bój się żywych, to jedno ci powiem...
Natasza 
Odprowadź mnie, dziadku...
Łuka
Chodźmy... chodźmy, odprowadzę cię! 
wychodzą 
Pauza.
Krzywa Szyjka 
Ho-ho! Hasanie! Niedługo wiosna, bracie... ciepło będzie. Na wsi już teraz chłopi czyszczą pługi, brony... do orki się szykują... Ta-a-ak! A my?... Hasanie?... Kima już, przeklęty...
Bubnow
Tatarzy lubią spać...
Kleszcz 
stoi na środku izby i patrzy tępo przed siebie
Co tu teraz robić?
Krzywa Szyjka 
Kładź się spać i tyle...
Kleszcz
cicho 
A... ona... jak to?...
Nikt mu nie odpowiada; wchodzą Satin i Aktor.
Aktor
krzyczy
Stary! Do mnie, mój wierny Kencie!
Satin 
Patrzcie, idzie Mikłucha-Makłaj.
Aktor
Koniec, postanowione! Stary, gdzie to miasto... gdzie jesteś?
Satin 
Fata morgana! Nabrał cię stary... Nic nie ma! Nie ma miast, nie ma ludzi... Nic nie ma!
Aktor
Kłamiesz!
Tatar
zrywa się
Gdzie gospodarz? Idę do gospodarz! Jak nie dają spać, nie trzeba pieniędzy brać... Trupy... Pijani... szybko wychodzi
Satin gwiżdże za nim.
Bubnow
sennym głosem
Kładźcie się, chłopcy, dosyć hałasu, noc jest do spania! '
Aktor 
Aa, aha... tu... trup. „Nasze sieci wyciągnęły trupa." Wiersz... Berangera!
Satin 
krzyczy
Trupy — nie słyszą! Trupy nie czują. Krzycz... Wyj... Trupy .nie słyszą!
W drzwiach staje Łuka.
KURTYNA

AKT TRZECI
Pusty, zaśmiecony i zarosły zielskiem dziedziniec. W głębi wysoki, ślepy mur z cegieł, zakrywający niebo. Pod nim krzaki dzikiego bzu. Na prawo — ciemna, drewniana ściana jakiegoś gospodarskiego budynku, wozowni albo stajni, na lewo szara, pokryta resztkami tynku ściana domu, w którym znajduje się izba noclegowa Kostylewów. Ściana stoi ukosem tak, że jej tylny węgieł zachodzi prawie na środek podwórza. Między nią a ślepym murem — wąskie przejście. W szarej ścianie domu dwa okna: jedno na równi z ziemią, drugie o dwa arszyny wyżej i bliżej ślepego muru. Przed domem leżą sanie odwrócone do góry płozami oraz drewniana belka długości czterech arszynów. Na prawo pod ścianą stos starych desek i drągów. Wieczór. Zachód słońca rzuca na mur czerwone światło. Wczesna wiosna, niedawno stopniał śnieg. Czarne gałązki bzu jeszcze nie maja pączków. Na belce siedzą obok siebie Natasza i Nastia. Na saniach Łuka i Baron. Kleszcz leży na stosie drzewa pod budynkiem gospodarskim. W oknie nad ziemią — twarz Bubnowa.
Nastia 
z zamkniętymi oczyma, kiwając głową w takt słów, śpiewnie opowiada
No, i przychodzi on nocą do ogrodu, do altany, wedle umowy... a ja na niego dawno czekam i czekam, i drżę ze strachu i żalu. On także cały drży — blady jak kreda, a w ręce leworwer...
Natasza 
gryzie pestki
Patrzcie no! Widocznie prawda, co mówią, że studenty są szalone...
Nastia 
I mówi do mnie strasznym głosem: najdroższa ty moja miłości...
Bubnow 
Ho-ho? Najdroższa?
Baron
Poczekaj! Nie chcesz, to nie słuchaj, a zmyślać nie przeszkadzaj. Co dalej?
Nastia 
Najukochańsza ty moja miłości, powiada! Rodzice, powiada, nie zgadzają się, bym cię poślubił... i grożą przekleństwem na wieki za moją miłość do ciebie. I dlatego, powiada, muszę pozbawić się życia... A leworwer w jego ręce taki ogromny i nabity dziesięcioma kulami... Żegnaj, powiada, umiłowana przyjaciółko mego serca! Postanowiłem nieodwołalnie... Żyć bez ciebie — żadną miarą nie mogę. A ja odrzekłam mu — niezapomniany mój przyjacielu... Raulu...
Bubnow
zdziwiony
Coo? Jak? Kraul?
Baron 
śmieje się
Nastia! Przecież ostatnim razem — był Gaston!
Nastia 
zrywa się
Milczcie... nieszczęśni! Ach... psy... przybłędy! Jak, jak wy możecie pojąć miłość? Prawdziwą miłość? A to była... miłość — prawdziwa! (do Barona) Ty! Nędzniku!... Jesteś człowiekiem wykształconym... — powiadasz, że — piłeś kawę w łóżku...
Łuka
Czekajcie no! Nie przeszkadzajcie jej! Uszanujcie człowieka... Nie to, co się mówi, jest ważne: ale dlaczego się mówi! — O to się rozchodzi! Opowiadaj, dziewczyno, nie zwracaj na nich uwagi!
Bubnow 
Farbuj piórka... wrono — zmyślaj!
Baron 
No — co dalej!
Natasza
Nie słuchaj ich... Co tam! Oni — tak z zazdrości, bo nie mają co powiedzieć o sobie...
Nastia 
siada znowu
Nie chcę więcej! Nie będę mówiła... Jeżeli oni nie wierzą, jeżeli się wyśmiewają...
nagle urywa, milczy chwilę i znowu przymknąwszy oczy opowiada żarliwie i głośno, wymachuje ręką do taktu, jak gdyby wsłuchując się w daleką muzykę
I tak... ja mu odpowiadam: O, radości mojego życia! Słoneczko moje jasne! Ja także nie mogę żyć na świecie bez ciebie... albowiem kocham cię do szaleństwa i będę kochała, dopóki serce bić będzie w mej piersi! Nie pozbawiaj się—mówię—młodego życia... gdyż ono jest potrzebne twoim drogim rodzicom, których jesteś jedyną radością... Rzuć mnie! Niech lepiej ja zginę z żalu po tobie, o moje ty życie... ja... sama, ja już taka! Niechaj już ja... ginę — niech tam! Na nic się nie zdałam nikomu i nic nie mam w życiu, nie mam nic...
zakrywa twarz dłońmi i cicho płacze
Natasza odwraca się i cicho mówi
Nie płacz, nie trzeba płakać!
Łuka z uśmiechem głaszcze Nastię po głowie.
Bubnow
Ach, ty lalo malowana!
Baron
śmieje się także
Dziadku, ty myślisz, że to prawda? To wszystko z książki „Tragiczna miłość". To wszystko bujda! Zostaw ją!...
Natasza 
A tobie co do tego? Ty! Milczałbyś lepiej... kiedyś bez serca.
Nastia 
gniewnie
Przeklęty! Pusty człowieku! Gdzie ty masz serce?
Łuka
bierze Nastię za rękę
Chodźmy stąd, moja droga! To nic... nie gniewaj się! Ja wiem... ja ci wierzę! Ty mówisz prawdę, a nie oni. Jeżeli ty wierzysz, że to była miłość prawdziwa, to znaczy, że była! Była! Nie gniewaj się na niego, mieszkasz z nim... on... może i naprawdę śmieje się, dlatego że ci zazdrości, on może w ogóle nic prawdziwego nie przeżył... Nic prawdziwego... Chodźmy!
Nastia 
przyciska silnie ręce do piersi
Dziadku! To prawda! Jak Boga kocham! Wszystko prawda!... ten student... to byt Francuz... na imię miał Gaston... z czarną bródką... chodził w lakierowanych butach... Niech mnie piorun trafi na miejscu, jeśli kłamię! I tak mnie kochał... Tak kochał!
Łuka
Wiem! Uspokój się! Wierzę ci! W lakierowanych butach, powiadasz? Aj-aj! A ty go także kochałaś? 
odchodzą za węgieł 
Baron
Ależ głupia ta dziewucha... Dobra, ale niemożliwie głupia!
Bubnow
Dlaczego to człowiek tak lubi kłamać? Zawsze jakby stał przed sędzią śledczym... naprawdę!
Natasza
Widocznie kłamstwo jest milsze od prawdy... Ja także...
Baron 
Co — ty także? Co dalej?
Natasza 
Wymyślam sobie różne historie i — czekam...
Baron
Na co?
Natasza 
uśmiecha się wstydliwie
A tak... Na przykład myślę sobie, że jutro... przyjedzie ktoś... ktoś taki... niezwykły... Albo że zdarzy się coś... coś niezwykłego... Ciągle czekam... zawsze czekam... a tak... po prawdzie — to na co można czekać?
Pauza.
Baron 
z uśmiechem
Nie ma na co czekać. Ja na nic nie czekam! Wszystko już... było. Przeszło... minęło!... Dalej!
N a t a s z a
Albo też wydaje mi się, że jutro... nagle umrę... I tak mi wtedy strasznie. W lecie dobrze jest myśleć o śmierci... W lecie bywają burze... Zawsze może piorun trafić.
Baron 
Nie masz słodkiego życia... ta twoja siostra... to piekielnica!
N a t a s z a 
A kto ma słodkie życie? Wszystkim jest źle.
Kleszcz 
który dotąd leżał bez ruchu i nie brał udziału w rozmowie, nagle zrywa się
Wszystkim? Kłamiesz! Nie wszystkim! Gdyby tak wszystkim... to niechby! Wtedy — nie byłoby krzywdy... tak!
Bubnow
Co to? Jaki giez cię ukąsił? Widzisz go, jak się wydziera!
Kleszcz znowu kładzie się na swoje miejsce i coś mruczy do siebie.
Baron
Ach, muszę iść przeprosić się z Nastienką... Jak nie przeproszę — nie da na wódkę.
Bubnow 
Ludzie lubią kłamać... No, jeszcze Nastka... rozumiem! Tak jak gębę maluje, tak i duszę chciałaby sobie podmalować, zrobić sztuczny rumieniec... Ale inni... po co? Na przykład Łuka... Kłamie jak najęty, a bez żadnego pożytku dla siebie... Jest już stary... i po co mu to?...
Baron 
uśmiechając się odchodzi
Wszyscy mamy dusze szare... Każdy by chciał trochę podmalować...
Łuka
wychodzi z kąta
Słuchaj, panie, dlaczego drażnisz dziewczynę? Nie przeszkadzałbyś jej... niech sobie płacze... Niech się tak bawi... Przecież jej przyjemnie łzy wylewać... Co ci to szkodzi?
Baron 
To głupie, stary! Sprzykrzyło mi się... Dziś Raul, jutro — Gaston, a zawsze w kółko to samo! A zresztą — idę się z nią przeprosić...
wychodzi
Łuka
Idź, idź... A powiedz jej dobre słowo... Serdeczność wobec ludzi — nigdy nie zawadzi...
Natasza 
Jakiś ty dobry, dziadku... Skąd ty taki dobry?
Łuka
Dobry, powiadasz? No, niech będzie, kiedy tak...
Za murem słychać dźwięki harmonii i piosenkę. 
Ktoś musi być dobry, moja mila... Ktoś musi litować się nad ludźmi... Chrystus litował się nad wszystkimi i nam przekazał... Powiadam ci, dobrze niekiedy ulitować się nad człowiekiem! Ot, na przykład — byłem za stróża na wsi u jednego inżyniera pod Tomskiem... No, tak! Willa stała w lesie, w głuszy... a była zima... a ja sam w tej willi... Pięknie, dobrze! A tu raz słyszę, podchodzą!
Natasza 
Złodzieje?
Łuka
A jakże. Powiadam wam... podchodzą, tak!... Wziąłem fuzyjkę, wychodzę, patrzę... dwóch... otwierają okna i tak się zajęli tą robotą, że mnie nawet nie widzą... Wołam do nich: hej, wy, wynoście się stąd! A wtedy oni, powiadam wam, na mnie z siekierą. Ja ich uprzedzam — przestańcie! bo strzelam!... I fuzyjką celuję to do jednego, to do drugiego. A oni — klękają przede mną, powiadam wam — zlituj się! No, ale ja już tego... wpadłem w złość... cap za siekierę, rozumiecie... i powiadam: jak was przepędzałem, diabły przeklęte, toście nie słuchali... a teraz, powiadam: nałam mi tam który gałęzi! Nałamali. Teraz, rozkazuję dalej: jeden — niech się kładzie, a drugi — niech bije. I tak na mój rozkaz jeden sprał drugiego. A jak już się wzajemnie wygrzmocili, powiadają do mnie — dziadku, daj chleba, na miłość boską! Idziemy — mówią — idziemy, żryć nie ma co. Tacy to i złodzieje, moja droga (śmieje się) ...i do tego z siekierą! Tak... Niezłe były chłopy. Powiadam im: czemuż to, diabły przeklęte, od razu nie poprosiliście chleba. A oni na to: sprzykrzyło się... proś i proś, a nikt nie chce dawać... Nieprzyjemnie. I tak przebyli u mnie całą zimę. Jeden — Stiepan mu było, weźmie niekiedy fuzyjkę i zapuści się w las. A drugi, Jakow — ciągle jakoś chorował, kaszlał. I tak we trójkę, powiadam wam, stróżowaliśmy w willi. Przyszła wiosna — żegnaj, dziadku, mówią! I poszli sobie... Powędrowali do Rosji...
N a t a s z a 
Zbiegi? Z katorgi?
Łuka 
Właśnie — zbiegi, tak, zbiegi — z osiedlenia uciekli... Dobre chłopy. Gdybym się nie zlitował nad nimi, możeby mnie nawet zabili... albo jeszcze co... A potem sąd, więzienie. Sybir... I po co to? Więzienie dobrego nie nauczy i Sybir nie nauczy, a człowiek — nauczy. Tak! Człowiek może nauczyć dobrego... bardzo łatwo!
Pauza.
Bubnow 
Mm — tak! A ja na przykład... nie umiem kłamać! Po co? Ja zawsze powiadam: wal całą prawdę, jaka jest! Czego się tu wstydzić? '
Kleszcz 
nagle zrywa się znowu jak oparzony i krzyczy
Jaka prawda? Gdzie ta prawda? (ręką potrząsa na sobie łachman) To jest prawda! Pracy nie ma! Siły nie ma. O, to prawda! Schronienie... nie ma schronienia! Zdychać trzeba... o, to też prawda! Do diabła! Po co…Po co mi ta prawda! Odetchnąć... Tylko odetchnąć! W czym zawiniłem? Za co mam cierpieć tę prawdę? Żyć — do diabła, nie można żyć... o, to prawda!
Bnbnow 
Ale go wzięło!
Łuka 
Jezu Chryste... Posłuchaj no, mój drogi! Ty...
Kleszcz 
drży z przejęcia
Powiadacie, prawda! Ty, stary, pocieszasz wszystkich, a ja ci powiem... ja wszystkich nienawidzę! I tej prawdy twojej nienawidzę. Przeklinam ją! Rozumiesz? Zrozum! Przeklinam!
biegnie za węgiel, oglądając się na pozostałych
Łuka 
Aj-aj-aj! Jak się przejął... I dokąd poleciał?
Natasza 
Jakby rozum stracił...
Bubnow 
Nieźle mu to wypadło! Zupełnie jakby na scenie grał... To mu się często zdarza... Nie przyzwyczaił się jeszcze do życia...
Piepieł
powoli wychodzi zza węgła
Cześć zacnej kompanii! Cóż, Łuka, stary obłudniku, ciągle swoje opowiadasz?
Łuka 
Żebyś wiedział... jak on tu krzyczał...
Piepieł 
Kleszcz? Co mu się stało? Poleciał jak oparzony...
Łuka 
I ty tak polecisz, kiedy ci coś pod serce podejdzie...
Piepieł
siada
Nie lubię go, on jest bardzo zły i dumny, (przedrzeźniając Kleszcza) „Ja — człowiek pracy." A wszyscy niby gorsi od niego. Pracuj, jeśli ci się podoba. Nie ma się czym przechwalać. Gdyby tak ludzi oceniać według pracy, to koń byłby najlepszy... Ciągnie i milczy! Natasza! Twoi w domu?
Natasza 
Poszli na cmentarz... Potem wybierali się na wieczorne nabożeństwo...
Piepieł 
Właśnie widzę, żeś ty wolna... No, no, co za rzadkość!
Łuka 
w zamyśleniu do Bubnowa
Powiadasz — prawda... Prawda nie zawsze daje siłę człowiekowi... Prawda nie zawsze duszę uleczy... Zdarzył się, na przykład, taki wypadek: znałem jednego człowieka, który wierzył, że istnieje na świecie sprawiedliwy kraj...
Bubnow 
Co takiego?
Łuka
Sprawiedliwy kraj. Musi być gdzieś — mówił — na świecie sprawiedliwy kraj... A w tym kraju — mieszkają zupełnie inni ludzie... dobrzy ludzie! Jeden drugiego szanuje... jeden drugiemu pomaga... i dobrze im się dzieje! I ten człowiek ciągle wybierał się na poszukiwanie tego sprawiedliwego kraju, był biedny, ubogi... A kiedy życie tak go już przygniatało, że tylko kładź się, człowieku, i umieraj, nie tracił ducha, a ciągle — bywało — uśmiechał się i mówił: to nic! Wytrzymam! Jeszcze trochę, a potem rzucę to wszystko i pójdę do sprawiedliwego kraju... To była jedyna jego radość, ten kraj...
Piepieł
No i co? Poszedł?
Bubnow
Dokąd? Ho-ho!
Łuka
I przyjechał wtedy do nas — na Syberii to było — jeden zesłaniec, uczony był człowiek... Z książkami przyjechał, z mapami, różne inne miał cuda... I ten człowiek powiada uczonemu: proszę cię, pokaż mi, gdzie leży sprawiedliwy kraj i jak tam trafić? I zaraz uczony otwiera książki, rozkłada mapy, szuka, szuka... nie ma jakoś nigdzie sprawiedliwego kraju! Wszystko jest, wszystkie kraje jak na dłoni, a sprawiedliwego kraju ani śladu!...
Piepieł
cicho 
I co? Nie ma?
Bubnow śmieje się.
Natasza 
Nie przeszkadzaj... I co dalej, dziadku?
Łuka
A ten nie wierzy... Powinien — mówi — być... Szukaj lepiej! Albo też te książki i mapy twoje są do niczego, jeśli na nich nie ma sprawiedliwego kraju. A uczony — obraził się. Moje mapy, mówi, są prawdziwe, a sprawiedliwego kraju w ogóle nie ma na świecie. A na to człowiek rozgniewał się. Jak to? Byłem... żyłem, cierpiałem, wszystko z wiarą, że jest! A tu z map widać, że nie ma! Okradłeś mnie! I mówi do uczonego: Ty draniu! Podlec jesteś, a nie uczony — i w szczękę go raz! I jeszcze! (po chwili milczenia) A potem poszedł do domu i... powiesił się!
Wszyscy milczą. Łuka z uśmiechem patrzy na Piepieła i Nataszę.
Piepieł 
cicho
Niech cię diabli... Historia niezbyt wesoła...
Natasza 
Nie zniósł oszukaństwa...
Bubnow
ponuro 
Wszystko to bajki.
Piepieł 
No, tak... i. masz swój sprawiedliwy kraj... Nie znalazł się, powiadasz...
Natasza 
Żal mi... tego człowieka...
Bubnow 
Wszystko wymysły! Ho-ho! Sprawiedliwy kraj! Jeszcze czego! Ho-ho-ho!
znika w głębi mieszkania
Łuka 
kiwa głową w stronę B u b nowa
Wyśmiewa się! Ho-ho!... (pauza) No, moi mili... Powodzenia! Niedługo od was odejdę...
Piepieł
Dokąd?
Łuka
Na Ukrainę... Słyszałem, że odkryli tam nową wiarę. Warto by zobaczyć... Tak! Szukają ludzie... Ciągle chcieliby jak najlepiej... Daj im. Boże, wytrwać!
Piepieł 
Jak myślisz... znajdą?
Łuka
Ludzie? A pewnie, że znajdą! Kto szuka — znajduje... Kto bardzo pragnie — znajdzie!
Natasza 
Żeby tak znaleźli... Żeby tak wymyślili co lepszego...
Łuka
Wymyślą! Trzeba im tylko pomagać, dziewuszko... Trzeba ich szanować...
Natasza 
Co ja mogę... Mnie samej nikt nie pomoże...
Piepieł 
stanowczo
A ja... ja muszę jeszcze raz pogadać z tobą, Natasza... Teraz, przy nim... On wszystko wie... Chodź... ze mną!
Natasza 
Dokąd? Po więzieniach?
Piepieł
Powiedziałem ci już raz — rzucę złodziejstwo! Jak Boga kocham — rzucę! Powiedziałem — dotrzymam! Jestem piśmienny — wezmę się do pracy... Ot — on mi radzi na Syberię iść dobrowolnie... Pójdziemy tam, no? Myślisz, że takie życie mi nie zbrzydło? Ach, Natasza! Ja wiem... widzę! Pocieszam się tylko tym, że inni więcej ode mnie kradną, a jednak... wszyscy ich szanują... tylko, że nic mi z tego nie przyjdzie! Przecież to nie o to chodzi! To nie jest skrucha, nie wierzę w sumienie... Ale wiem jedno: trzeba żyć... inaczej! Trzeba lepiej żyć! Trzeba tak żyć... żeby można było mieć szacunek dla samego siebie...
Łuka
Słusznie, mój drogi! Daj ci Boże... Niech ci Pan Jezus pomaga! Słusznie: człowiek powinien szanować samego siebie...
Piepieł
Od małego byłem złodziejem... Wszyscy nazywali mnie zawsze: Waśka złodziej. Waśka złodziejski syn! Aha! Tak? No to niech wam będzie! Jestem złodziejem!... Zrozum: ja może z tej złości jestem złodziejem... jestem złodziejem, bo nikomu nigdy nie przyszło do głowy nazwać mnie inaczej... Nazwij ty... Natasza. Dobrze?
Natasza 
ze smutkiem
Nie wierzę jakoś... w żadne słowa. I jakoś mi dzisiaj... niespokojnie... coś ściska serce... jakbym na coś czekała. Niepotrzebnie dzisiaj, Wasilij, o tym mówisz...
Piepieł 
A kiedy mam mówić? Nie pierwszy raz...
Natasza 
A jakże ja z tobą pójdę? Przecież... Nie kocham cię tak bardzo... Owszem, czasami podobasz mi się... A czasem znowu nie mogę patrzeć... Widocznie nie kocham ciebie... Kto kocha — nie widzi w ukochanym nic złego, a ja widzę...
Piepieł
Nie bój się — pokochasz! Zrobię tak, że przywykniesz... Zgódź się tylko! Więcej jak rok patrzę na ciebie... Widzę, ze jesteś poważna dziewczyna, dobra... człowiek pewny... bardzo cię pokochałem!...
W a s i l i s a, odświętnie ubrana, staje w oknie i przysłuchuje się oparta o framugę,
Natasza 
Tak. Mnie — pokochałeś, a z moją siostrą...
Piepieł
zmieszany
Co tam ona? Czy mało takich...
Łuka
Ty... się nie kłopocz, dziewczyno! Gdy chleba nie ma — je się lebiodę... Jeśli chleba zabraknie...
Piepieł
ponuro
Zlituj się nade mną! Nie słodkie jest moje życie — psie życie — bez żadnej radości... Jakbym w bagnie tonął... Czego się nie uchwycę... wszystko zgniłe... nie utrzyma... Twoja siostra... myślałem... może... ona... Ale nie... Gdyby nie ta jej chciwość na pieniądze... ja bym dla niej... na wszystko się ważył! Żeby ona była tylko moja... Ale jej co innego trzeba... Jej potrzeba pieniędzy... i swobody, a swobody po to, żeby się puszczać... Ona mi nie pomoże... A ty jesteś jak młoda jodełka — kłujesz, ale utrzymasz...
Łuka
I moja rada, wyjdź za niego! Niezgorszy chłopak — dobry! Przypominaj mu tylko często, że jest dobrym człowiekiem, żeby o tym nie zapomniał. Uwierzy ci.... Mów mu tylko często: Wasia, tyś dobry człowiek, pamiętaj! Pomyśl dobrze, moja droga, czy masz jakieś inne wyjście? Twoja siostra — jest zła jak zwierzę, a o jej mężu — nawet nie ma co mówić, słów szkoda... i całe to życie tutaj... gdzie ty pójdziesz? A z niego człowiek mocny!
Natasza 
Nie ma wyjścia, wiem... myślałam już. Tylko że... ja nie wierzę nikomu... a wyjścia dla mnie, wiem, nie ma...
Piepieł
Jedna jest tylko droga, ale na tę drogę ja cię nie puszczę... raczej zabiję...
Natasza 
z uśmiechem
Widzisz, jeszcze nie jestem twoją żoną, a już chcesz zabijać.
Piepieł 
obejmuje ją
Zostaw, Natasza! Wszystko jedno!
Natasza 
garnie się do niego
Jedno ci powiem, Wasilij... Mówię jak przed Bogiem! Jeśli tylko raz zamierzysz się na mnie albo ukrzywdzisz... nie będę miała litości nad sobą — albo się sama powieszę, albo...
Piepieł 
Niech mi ręka uschnie, jeśli cię dotknę!
Łuka
Nie bój się, moja droga! Jesteś mu potrzebniejsza niż on tobie.
Wasilisa z okna
No — proszę, zaręczyny! Wszelkiej pomyślności!
Natasza
Wrócili!... ach, Boże! Wszystko widzieli... Och, Wasilij!
Piepieł 
Czego się boisz? Teraz nikt się nie waży ciebie dotknąć!
Wasilisa 
Nie bój się, Natalia! Nie będzie ciebie bił... On ani bić, ani kochać nie potrafi... Znam go!
Łuka 
cicho
Ach, baba... żmija...
Wasilisa 
On tylko mocny w gębie...
Kostylew 
wychodzi
Nataszka! 
Co ty tu robisz, darmozjadzie? Na plotki poszłaś? Skarżysz się na rodzinę? A samowar nie nastawiony? Ze stołu nie sprzątnięte?...
Natasza 
wychodzi
Przecież mieliście iść do cerkwi...
Kostylew
Nie twoja rzecz, cośmy mieli! A ty powinnaś robić swoje, to, co ci kazano!
Piepieł 
Milcz, ty... ona ci już więcej nie będzie usługiwać... Natalia, nie chodź... nic nie rób!
Natasza 
A ty nie rozkazuj... za wcześnie!
Wychodzi
Piepieł 
do Kostylewa
Dosyć tego! Dość długo znęcaliście się nad nią! Teraz ona — moja!
Kostylew 
Twoja? Kiedy kupiłeś? Ileś dał?
Wasilisa śmieje się.
Łuka 
Wasia,— odejdź lepiej...
Piepieł 
Patrzcie, jacy weseli! Będziecie wy jeszcze płakać!
Wasilisa 
Oj, jaki straszny! Boję się!
Łuka
Wasilij — odejdź... Ona ciebie podjudza... podburza cię... rozumiesz?
Piepieł 
Tak... aha! Ale kłamie — kłamiesz! Nie będzie tego, co ci się zachciewa!
Wasilisa 
I tego nie będzie, czego ja nie zechcę, Wasilij!
Piepieł 
grozi jej pięścią
Zobaczymy...
wychodzi 
Wasilisa 
znika w głębi
Wyprawię ja ci wesele!
Kostylew 
podchodzi do Łuki
I cóż, staruszku?
Łuka
Nic, staruszku!
Kostylew 
Tak... Podobno odchodzisz?
Łuka
Trzeba by już...
Kostylew 
Dokąd?
Łuka
Gdzie oczy poniosą...
Kostylew
Włóczyć się?... Nie dobrze ci, widać, żyć na jednym miejscu?
Łuka 
Pod leżący kamień, jak mówią, woda nie wcieka..
Kostylew 
To... kamień. Ale człowiek powinien żyć na jednym miejscu... Ludzie — nie karaluchy... co to, gdzie który chce, tam pełznie. Człowiek powinien obrać sobie jedno miejsce, nie włóczyć się na darmo po świecie...
Łuka 
A jeśli dla kogoś cały świat jest takim miejscem?
Kostylew
To znaczy, że jest włóczęgą, człowiekiem niepotrzebnym... Człowiek powinien być pożyteczny, pracować...
Łuka 
Patrzcie go!
Kostylew
A jakże. A co?... Co to znaczy... pielgrzym? Dziwny człowiek... inny niż wszyscy... Jeżeli jest rzeczywiście inny, jeżeli coś niecoś wie... czegoś się nauczył... czego ludzie nie potrzebują... to może prawdę pozna?.,. ale nie każda prawda jest potrzebna... tak! Niech ją schowa dla siebie i milczy! A jeśli już mówi, niech mówi tak, żeby go nikt nie zrozumiał... Taki pielgrzym niczego nie pragnie, do niczego się nie wtrąca, bez potrzeby nie robi zamieszania między ludźmi... Nic go nie obchodzi, jak ludzie żyją... Powinien prowadzić sprawiedliwy żywot... mieszkać w lesie... na puszczy... z dala od świata! Nikomu nie przeszkadzać, nikogo nie sądzić... tylko się modlić za wszystkich... za wszystkie grzechy świata... za moje... za twoje... za wszystkich! Taki wszystkie marności tego świata porzuca dla modlitwy. Tak to jest... (pauza) A ty... co z ciebie za pielgrzym... Paszportu nie masz. Porządny człowiek musi mieć paszport... Wszyscy porządni ladzie mają paszporty... Tak!
Łuka 
Są na świecie ludzie i ludzie...
Kostylew 
Ty się nie wymądrzaj! Nie dawaj mi zagadek... nie jestem od ciebie głupszy... Co to znaczy ludzie?
Łuka
Cóż to za zagadka? Mówię tylko, że bywa ziemia jałowa pod siew... a bywa i urodzajna... Co byś nie zasiał na niej — wyrośnie... tak to jest...
Kostylew 
No? I co to ma jedno do drugiego?
Łuka
Na przykład ty... Gdyby sam Pan Bóg przyszedł do ciebie i powiedział: Michale! Bądź człowiekiem!... To i tak nic z tego nie będzie... jaki jesteś, taki zostaniesz...
Kostylew 
A... a... czy ty wiesz? Wuj mojej żony jest policjantem!... Gdybym ja go...
Wasilisa
wchodzi
Michale Iwanowiczu, chodź na herbatę...
Kostylew 
do Łuki
Ty... posłuchaj... wynoś się stąd! Precz mi z domu!...
Wasilisa
Tak, zabieraj się stąd, stary!... Długi masz język... A zresztą, kto wie... może z ciebie jaki zbieg...
K os t y l e w
Dzisiaj jeszcze, żeby tu śladu po tobie nie zostało? Bo jak nie, to — uważaj!
Łuka
Wujka zawołasz... wołaj sobie wujka... patrzcie go — zbiega złowi!... Może wujek dostanie nagrodę... ze trzy kopiejki...
B u b n o w 
w oknie
Co to za targ? Za co — trzy kopiejki?
Łuka 
Mnie tutaj chcą sprzedać...
Wasilisa
do męża 
Chodźmy...
Bubnow
Za trzy kopiejki? Strzeż się, stary... Oni za kopiejkę gotowi sprzedać.
Kostylew 
do B u b n o w a
A ty... wyskoczyłeś jak zły duch z pieca!
wychodzi z żoną
W a s i l i s a
Ileż to. na świecie podejrzanych ludzi i różnych oszustów!
Łuka 
Smacznego szanownemu państwu!...
Wasilisa 
odwraca się
Trzymaj język za zębami... stary grzybie... 
wychodzi z mężem za węgieł
Łuka 
Pójdę jeszcze dziś w nocy...
B u b n o w 
To i lepiej. Zawsze lepiej odejść w porę.
Łuka 
Dobrze mówisz...
Bubnow 
Ja wiem. Może dlatego uniknąłem katorgi, że w porę odszedłem...
Łuka 
Tak?
Bubnow 
To prawda. Było to tak: Moja żona zwąchała się z czeladnikiem. Czeladnik z niego był nawet dobry... -umiał świetnie podrabiać cybety z psów... a futro kangurze i bobry z... kotów i tak wszystko... Spryciarz był. I właśnie z nim zwąchała się moja żona, a tak się mocno do siebie zabrali, że tylko patrzeć, kiedy mnie otrują albo inaczej zgładzą ze świata. I tak to było, że ja bijałem żonę, a czeladnik mnie. A bić się umiał dobrze! Raz — połowę włosów wyrwał mi z brody i złamał żebro. No, to i ja się zezłościłem. Pewnego razu palnąłem żonę po głowie żelaznym arszynem... i w ogóle zaczęła się wojna na dobre! Widzę jednak, że nic z tego nie wyjdzie, są silniejsi ode mnie. Postanowiłem wtedy — zakatrupić żonę... na serio postanowiłem! Ale połapałem się w porę — i odszedłem...
Łuka
I dobrze zrobiłeś. Niech tam sobie robią te cybety z psów.
B u b n o w 
Cóż?... Pracownia była własnością żony... i zostałem tak, jak mnie widzisz! Chociaż prawdę mówiąc... i tak przepiłbym ją prędzej czy później, taki nałóg, widzisz.
Łuka 
Nałóg? Aha!
Bubnow 
Okropny nałóg. Jak zacznę pić — sam siebie przepiję, skóra tylko zostanie... A poza tym jestem leniwy. Okropność, jak ja nie lubię pracy! 
Wchodzą kłócąc się Satin i Aktor.
S a t i n
Bzdura! Nigdzie nie pójdziesz. To wszystko blaga! Stary! Cóżeś ty mu nadął w uszy... tej niedopalonej świeczce?...
Aktor 
Kłamiesz! Stary! Powiedz mu, że kłamie! A właśnie, że pójdę. Pracowałem dzisiaj, zamiatałem ulicę, a wódki — nie piłem! Może nie? Patrzcie, 30 kopiejek, a ja jestem trzeźwy!
Satin 
To głupie! Daj, przepiję albo i przegram...
Aktor 
Wynoś się! To — na drogę!
Łuka 
do Satina
A ty po co mu mącisz w głowie?
Satin
„Powiedz, wróżbito, ty bogów kochanku, co w życiu wydarzy się ze mną?" Zgrałem się, bracie, do nitki. Jeszcze nie wszystko stracone, mój stary, są na świecie szulery sprytniejsze ode mnie!
Łuka 
Wesoły z ciebie chłop. Konstanty!...
B u b n o w 
Aktor! Chodź no tu!
Aktor podchodzi do okna i siada pod nim w kucki. Rozmawiają półgłosem.
Satin 
Ja, bracie, za młodu byłem nawet interesujący! Wspomnieć miło! Zuch — chłopak... tańczyłem znakomicie, grałem na scenie, lubiłem zabawiać ludzi... Dobrze się żyło!
Łuka
I jak to się stało, żeś się pośliznął na tej swojej ścieżce, co?
Satin 
Jakiś ty ciekawy, staruszku! Wszystko zaraz chciałbyś wiedzieć... A po co?
Łuka
Chciałbym zrozumieć życie ludzkie... a jak tak patrzę na ciebie — to nie rozumiem! Taki zuch z ciebie, Konstanty, nie głupi, a tymczasem...
Satin
Więzienie, stary! Siedziałem cztery lata i siedem miesięcy... A z więzienia — nie ma dokąd iść...
Łuka 
Ho-ho... A za co siedziałeś?
Satin 
Za jednego łajdaka... Uniosłem się raz i zabiłem go. W więzieniu właśnie nauczyłem się grać w karty...
Łuka 
A zabiłeś przez babę?
Satin 
Przez rodzoną siostrę... Ale ty się odczep! Nie lubię, kiedy mnie kto wypytuje... Zresztą wszystko to już było dawno... siostra umarła już dziewięć lat temu. Wspaniały, bracie, człowiek był z mojej siostry.
Łuka
Lekko ty znosisz życie! A tu dopiero co... ślusarz... tak się uniósł... aj-aj-aj!
Satin 
Kleszcz?
Łuka 
Właśnie. Nie ma pracy, krzyczy... nic nie ma!
Satin
Przyzwyczai się... Co ja na przykład mógłbym robić?
Łuka 
cicho
Patrz! Idzie...
Kleszcz 
idzie powoli, zwiesiwszy nisko głowy
Satin 
Ej, wdowcze! Czemuś nochal zwiesił? Co tam obmyślasz?
Kleszcz 
Myślę... Co mam robić? Narzędzi nie mam... Wszystko poszło na pogrzeb!
Satin 
Ja ci poradzę: nic nie rób! Żyj tak po prostu, byle cię tylko ziemia nosiła.
Kleszcz 
Dobrze ci mówić... Wstyd mi przed ludźmi...
Satin 
Daj pokój! Ludziom nie wstyd, że ty żyjesz gorzej od psa... Pomyśl: ty nie będziesz pracować, ja nie będę, jeszcze stu ludzi, tysiąc... wszyscy! Rozumiesz? Wszyscy rzucają pracę! Nikt nie chce nic robić — co wtedy?
Kleszcz 
Wszyscy zdechną z głodu!
Łuka 
do S a t i n a
Kiedy tak mówisz, powinieneś przystać do biegaczy. Jest taka sekta, biegacze się nazywają...
Satin 
Ja wiem... oni nie są głupi, dziadku!
Z okna Kostylewów słychać krzyk Nataszy: „Za co? Poczekaj... Za co?"
Łuka 
Natasza? To ona krzyczy? Tak? Ach, ty...
W mieszkaniu Kostylewów słychać hałas, dźwięk tłuczonych naczyń i piskliwy krzyk Kostylewa.
Kostylew 
A-a, heretyczka... wywloką...
W a s i l i s a 
Stój... poczekaj... Ja ją zaraz... tak... tak...
Natasza
Biją! Zabiją! 
Satin 
Hej, wy tam!
krzyczy w okno
Łuka
zatroskany
Trzeba by Wasilija, Wasię zawołać... Och, Boże! Bracia... Ludzie...
Aktor 
wybiega Ja go tu... zaraz...
Bubnow 
Jakoś często ją biją...
S a t i n 
Chodźmy, stary, będziemy świadkami!
Łuka 
idzie za Satinem
Jaki tam ze mnie świadek! Jeżeli już... to lepiej by po Wasilija.
N a t a s z a 
Siostro... siostrzyczko... aaa...
B u b n o w 
Usta zatkali, pójdę zobaczyć...
Hałas w mieszkaniu Kostylewów cichnie, oddala się jakby do sieni. Słychać krzyk starca „Stój!" Głośno trzaskają drzwi i ten dźwięk jak gdyby siekierą ucina hałas. Na scenie cicho. Wieczorny półmrok.
Kleszcz
obojętny siedzi na belkach, nerwowo pociera ręce; wreszcie zaczyna cos mruczeć, z początku niezrozumiale
Jak to?... Trzeba żyć. (głośno) Trzeba mieć jakieś oparcie... Tak! Nie ma oparcia... Nic nie ma! Sam człowiek... Sam jak palec... Całkiem tak... Znikąd pomocy...
schylony wychodzi powoli
Parę minut trwa złowieszcza cisza. Potem gdzieś w przejściu rozlega się niewyraźny hałas, zgiełk głosów. Rośnie, przybliża się. Słychać już oddzielne głosy.
Wasilisa 
Jestem jej siostrą. Puszczaj...
Kostylew 
Jakim prawem ty?
Wasilisa 
Ty katorżniku...
Satin 
Wołaj Waśkę! Prędzej... Krzywy, bij go!
gwizdek policjanta
Tatar wbiega; ma prawą rękę na temblaku
Jakim prawem w dzień zabijają?
Krzywa Szyjka 
za nim Miedwiediew
Alem mu raz wlepił!
Miedwiediew 
Ty! — jak śmiesz się bić?
Tatar 
A ty? Gdzie twój obowiązek?
Miedwiediew 
goni tragarza
Stój!... Oddaj gwizdek...
Kostylew wbiega
Abramie! Trzymaj!... Bierz go! Zabił...
Zza węgla wychodzą Kwasznia i Nastia. Prowadza pod rękę potarganą N a t a s z ę. S a t i n cofa się i odtrąca Wasilisę, która wymachuje rękami i chce uderzyć siostrę. Koło niej skacze jak szalony A l o s z k a, gwiżdże jej w uszy, krzyczy, wyje; za nimi jeszcze kilka obdartych postaci, mężczyzn i kobiet.
Satin 
do Wasilisy
Dokąd? Sowo przeklęta...
Wasilisa 
Precz, ty katorżniku! Niech stracę życie, a rozszarpię...
Kwasznia 
odciągając Nataszę
A ty, Karpowna, przestań... wstydziłabyś się! Czego się znęcasz?
Miedwiediew
łapie Satina 
Aha... mam cię!
S a t i n
Krzywy! Wal ich! Waśka... Waśka!
Wszyscy zbijają się w przejściu obok muru. Odprowadzają Nataszę na prawo i sadzają tam na stosie drzewa.
P i e p i e ł
wyskakuje z zaułka, w milczeniu roztrąca wszystkich gwałtownymi ruchami 
Gdzie — Natalia? Ty...
Kostylew 
chowając się za róg
Abramie! Bierz Waśkę... bracia... pomóżcie złapać Waśkę! Złodzieja... bandytę...
Piepieł 
A ty... stary łajdaku!
silnym zamachem uderza starca 
Kostylew upada tak, że widać zza rogu tylko górna część jego ciała. Piepieł rzuca się ku Nataszy.
Wasilisa 
Bijcie Waśkę! Moi złoci... bijcie złodzieja!
Miedwiediew 
krzyczy na Satina
Nie wtrącaj się... to — sprawa rodzinna! Oni są krewni, a tyś co za jeden?
Piepieł 
Jak... Czym ona ci to zrobiła? Nożem?
Kwasznia
Patrzcie no, co za bydlaki! Wrzątkiem dziewczynie nogi poparzyli...
N a s t i a 
Samowar wywrócili...
Tatar
Może niechcący... Trzeba by wiedzieć na pewno...Nie można tak mówić...
Natasza 
prawie omdlewa
Wasilij... zabierz mnie... ukryj mnie...
Wasilisa 
Boże! Patrzcie, no! Spójrzcie! Nie żyje! Zabili...
Wszyscy cisną się w przejściu koło Kostylewa. Z tłumu wychodzi Bubnow i zbliża się do Wasilija.
Bubnow
cicho
Waśka! Stary już... tego... gotów!
Piepieł 
patrzy na niego jakby nie rozumiejąc
Idź... wezwij... trzeba do szpitala... No, ja się z nimi policzę!
Bubnow 
Ja mówię, że starego ktoś zakatrupił...
Hałas na scenie cichnie jak płomień ogniska zalanego woda. Słychać oddzielne pojedyncze słowa: „Rzeczywiście" „Patrzcie no! Ho-ho!" „Chodźmy stąd, bracie!" „A to diabeł!" „Trzymaj się teraz!" „Zmykaj, dopóki nie ma policji!" Tłum rozprasza się, wszyscy wychodzą. Bubnow. Tatar, Nastia i Kwasznia podbiegają do trupa Kostylewa.
Wasilisa 
podnosząc się krzyczy głosem triumfującym
Zabili! Męża mi zabili... to on! Waśka zabił. Widziałam! Moi złoci — widziałam! I cóż — Waśka? Gdzie policja?
Piepieł 
odchodzi od Nataszy
Puszczaj... precz! (patrzy na starca, do Wasilisy) no? Zadowolona jesteś? (tracą trupa nogą) Zdechł... pies stary... stanęło na twoim... Może stuknąć by i ciebie?
rzuca się na nią
Satin i Krzywa Szyjka zatrzymują go. Wasilisa chowa się w przejściu.
Satin
Opamiętaj się!
Krzywa Szyjka
Prr! Gdzie lecisz?
Wasilisa 
wchodzi
I cóż, Wasia, najdroższy? Od losu nie uciekniesz... Policja! Abramie... gwiżdż!
Miedwiediew 
Gwizdek urwali — diabły...
Aloszka 
Jest tu!
gwiżdże 
Miedwiediew biegnie za nim.
S a t i n 
prowadzi Piepieła do Nataszy
Waśka — nie bój się! Zabójstwo w bójce... to głupstwo! Niewiele za to dadzą...
W a s i l i s a 
Trzymajcie Waśkę! To on zabił... widziałam!
Satin
Ja też ze trzy razy uderzyłem starego. Dużo takiemu potrzeba! Bierz mnie na świadka. Waśka.
Piepieł
Nie będę się usprawiedliwiał. Ja muszę wpakować Wasilisę i wpakuję ją! Chciała tego... Namawiała mnie, żebym zabił jej męża... namawiała!
N a ta s z a 
nagle głośno
A, a, teraz rozumiem!... To tak było, Wasilij? Ludzie kochani! Zmówili się. Siostra i... ten! Zmówili się!' To oni wszystko obmyślili! To tak, Wasilij?... Tyś dlatego przedtem ze mną mówił, żeby ona to wszystko słyszała? Ludzie kochani! Ona — jest jego kochanką... wiecie o tym, wszyscy wiedzą... Zmówili się! To ona, ona go namówiła, żeby zabił męża... Mąż im przeszkadzał i ja przeszkadzałam... I tak — pokaleczyli mnie...
Piepieł 
Natalia? Co ty... co ty?!
Satin 
To tak... do diabla!
Wasilisa 
Kłamiesz! Ona kłamie... ja... on, to Waśka zabił?
Natasza 
Zmówili się! Bądźcie przeklęci! Wy oboje...
Satin 
Ale ci zabawa! Trzymaj się, Wasilij! Pogrążą cię.
Krzywa Szyjka 
Trudno pojąć! To ci sprawa!
Piepieł 
Natalio! Czy... doprawdy? Ty myślisz, że ja... z nią...
Satin 
Na Boga, Nataszo, zrozumże!
Wasilisa 
za węgłem
Zabili mi męża, wielmożny panie... Waśka Piepieł, złodziej, to on zabił... panie rewirowy! Widziałam, wszyscy widzieli...
Natasza 
miota się prawie nieprzytomna
Ludzie kochani, siostra i Waśka... zabili! Policja — słuchajcie... to ona, moja siostra, nauczyła go, namówiła... swojego kochanka... to on, przeklęty! To oni zabili. Bierzcie ich pod sąd. I mnie weźcie! I mnie do więzienia! Na litość boską!... I mnie do więzienia!
KUKTYNA

AKT CZWARTY
Wnętrze jak w akcie pierwszym. Brak tylko izby Piepieła. Przepierzenie zostało rozebrane. Oprócz tego w miejscu, gdzie przedtem siedział Kleszcz, nie ma kowadła. W kącie, w którym była izba Piepieła, leży Tatar, wierci się i stęka raz po raz. Przy stole siedzi Kleszcz — naprawia harmonię, od czasu do czasu próbuje tonu. Przy drugim końcu stołu siedzą Satin, Baron i Nastia. Przed nimi butelka wódki, trzy butelki piwa i duży kawał razowego chleba. Na piecu kręci się i kaszle Aktor. Noc. Scena oświetlona lampa stojącą na środku stołu. Na dworze wiatr.
Kleszcz 
Tak... no i w czasie tego zamieszania przepadł...
Baron 
Znikł przed policją... jak dym.
Satin 
Tak znikają grzesznicy przed obliczem sprawiedliwych.
N a s t i a 
Dobry był staruszek!... A wy... wyście nie ludzie... wy jesteście rdza!
Baron
pije 
Pani zdrowie, lady!
Satin
Ciekawy staruszek, Nastieńka — zakochała się w nim...
Nastia 
Zakochałam się i pokochałam! A tak! On — wszystko widział, wszystko rozumiał...
Satin 
ze śmiechem
I w ogóle dla niektórych był jak miękisz dla bezzębnych...
Baron 
Jak plaster na wrzody...
Kleszcz 
On był litościwy, a wy nie znacie litości...
Satin
Co ci z tego przyjdzie, że ja się nad tobą ulituję?
Kleszcz 
Ty — umiesz. Nie to, żebyś umiał się ulitować... ty przynajmniej umiesz nie krzywdzić...
Tatar 
sadowi się na pryczy i kołysze swą chorą rękę jak niemowlę:
Stary dobry był... Przykazania w sercu miał. Kto przykazania w sercu ma — dobry! Kto zgubił — przepadł.
Baron 
Jakie przykazania, książę?
Tatar 
Takie... różne... Sam wiesz, jakie...
Baron 
Co dalej?
Tatar 
Nie krzywdź człowieka — oto przykazanie!
Satin
To się nazywa „Kodeks kar kryminalnych i poprawczych".
Baron 
Albo „Ustawa o karach wymierzanych przez sędziów pokoju".
Tatar 
To się nazywa — Koran! Prawo powinno być wasz Koran... Serce powinno być wasz Koran... Tak!
Kleszcz 
próbuje harmonii
Skrzypi, do diabla... A książę dobrze mówi. Trzeba żyć według przykazań, według ewangelii.
Satin 
To żyj...
Baron 
Spróbuj...
Tatar 
Mahomet dał Koran, powiedział: oto prawo! Postępuj, jak napisano! Ale przyjdzie czas, Koran nie wystarczy... ten czas przyniesie swoje prawo, nowe... każdy czas przynosi swoje prawo...
Satin
No... tak... przyszedł czas i przyniósł „Kodeks karny". Mocne prawo, nieprędko się zedrze...
Nastia 
uderza szklanką o stół
I dlaczego, po co ja tu siedzę z wami? Odejdę... pójdę sobie gdziekolwiek, na koniec świata!
Baron 
Bez butów, lady?
Nastia 
Choćby i nago! Na czworakach popełznę!
Baron 
To będzie nawet malowniczo, lady, jeśli na czworakach...
Nastia 
Tak, popełznę! Żeby tylko nie widzieć twojej mordy... Och, obrzydło mi wszystko! Całe życie, wszyscy ludzie!
Satin 
Jeśli odchodzisz, to zabierz ze sobą Aktora, on też się tam wybiera — dowiedział się, że o pół wiorsty od końca świata stoi szpital dla organonów...
Aktor 
wychyla się zza pieca
Or-ga-niz-mów, głupcze!
Satin 
Dla organonów zatrutych alkoholem...
Aktor 
Tak! On — pójdzie... Pójdzie, zobaczycie!
Baron 
Jaki — on, sir?
Aktor 
Ja!
Baron 
Merci, sługo bogini... jakże tam jej? Bogini dramatu, tragedii... jak jej było?
Aktor 
Muza, bałwanie! Nie żadna bogini, ale muza!
Satin
Lachezis, Hera, Afrodyta, Atropa... kto je tam odróżni! To stary tak nakręcił Aktora. Rozumiesz, baronie?
Baron 
Głupi stary?
Aktor 
Nieuki! Dzikusy! Mel-po-mena! Jesteście bez serca! Ale zobaczycie — on pójdzie! „Obżerajcie się, ciemne głowy" — wiersz Berangera... Tak! On — sobie znajdzie miejsce, gdzie nie ma, nie ma...
Baron 
Gdzie nic nie ma, sir?
Aktor 
Tak! Nic! „Ten dół... będzie mi mogiłą... umieram bezsilny, schorowany!" Po co wy żyjecie? Po co?
Baron 
Ej, ty, Kean, czyli „geniusz i rozpusta"! Nie drzyj się!
Aktor 
Kłamiesz. Właśnie, że będę się darł!
Nastia 
podnosi głowę, którą opierała na stole, i wymachuje rękami
Krzycz! Niech słyszą!
Baron 
Jaki to ma sens, lady?
S a t i n 
Zostaw ich, baronie! Do diabła!... Niech sobie krzyczą... Rozbijają głowy o mur... Niech tam! Jakiś sens w tym jest! Nie przeszkadzaj człowiekowi, jak mówił stary... Tak, to on, niczym stare drożdże, zakwasił nam wszystkich lokatorów.
Kleszez 
Obiecał każdemu jakiś raj, a drogi nie pokazał...
Baron 
Stary szarlatan!
Nastia 
Kłamiesz! Ty sam jesteś — szarlatan!
Baron 
Milcz, lady!
Kleszcz 
Prawdę miał za nic, ten stary... Ciągle przeciw prawdzie występował, tak właśnie trzeba! Bo i proszę, jaka tu może być prawda? I bez niej człowiek nie ma czym oddychać na świecie... Na przykład książę... zmiażdżył sobie rękę przy robocie, trzeba będzie całe ramię odpiłować. Taka to prawda!
S a t i n 
uderza pięścią w stoi
Milczeć! Wszyscy jesteście bydło! Tępe łby! Nie wolno wam mówić o starym! (nieco spokojniej) A ty, baronie, jesteś najgorszy!... Sam nic nie rozumiesz, a kłamiesz! Stary nie był żadnym szarlatanem! Co to jest prawda? Człowiek — to jest prawda! On to rozumiał... A wy nie! Jesteście głupi jak buty! Ja rozumiem starego... tak! Kłamał, ale z litości dla was, niech was diabli! Niejeden człowiek kłamie z litości dla drugiego... Wiem o tym! Czytałem! Kłamią pięknie, wzniośle, w natchnieniu!... Bywa kłamstwo dla pociechy, kłamstwo dla powszechnej zgody. Kłamstwo usprawiedliwia ten ciężar, co zmiażdżył rękę robotnika, a oskarża tych, co umierają z głodu. Ja wiem, co to jest kłamstwo! Kto ma słaby charakter... Kto żyje z cudzych soków, temu jest kłamstwo potrzebne... Jednych podtrzymuje, drudzy zasłaniają się nim... Ale co przyjdzie z kłamstwa temu, kto sam sobie panem... Kto niezależny i cudzego nie żre? Kłamstwo to religia niewolników i panów... Prawda — jest bogiem wolnego człowieka!
Baron
Brawo, pięknie powiedziane! Zgadzam się! Mówisz — zupełnie jakbyś był porządnym człowiekiem!
Satin
Dlaczego szuler nie miałby czasem mówić dobrze, jeżeli porządni ludzie przemawiają jak szulerzy? Tak... dużo zapomniałem, ale jeszcze cokolwiek pamiętam! Stary? To mądrala! On tak na mnie podziałał jak kwas na starą i brudną monetę... Wypijmy jego zdrowie! Nalej...
N a s t i a 
nalewa kubek piwa i podaje Satinowi.
Stary żyje swoim własnym życiem... (z uśmiechem) patrzy na wszystko własnymi oczyma. Zapytałem go raz: Stary! Po co to ludzie żyją na świecie? (stara się naśladować glos Łuki i jego ruchy) „Żeby było lepiej, kochasiu!" Ot — powiedzmy, ilu jest na świecie stolarzy... a wszyscy diabla warci... I nagle rodzi się taki jeden stolarz, jakiego świat nie widział, wszystkich przewyższa i nikt mu nie dorówna. On całej stolarskiej robocie nadaje swój wyraz i od razu całą stolarkę posuwa naprzód o dwadzieścia lat... I to samo jest z innymi... ze ślusarzami, z jakimiś tam szewcami i innymi ludźmi pracy... I wszyscy chłopi i nawet panowie żyją, żeby było lepiej! Każdy sobie myśli, że żyje tylko dla siebie, a tu okazuje się, że dla lepszej przyszłości! Od setek lat, a może i dłużej, ludzie żyją po to, żeby człowiek był lepszy!
N a s t i a 
wpatruje się w twarz Satina. Kleszcz przestaje reperować harmonię i także słucha. Baron pochyliwszy nisko głowę cicho bębni palcami po stole. Aktor, wychyliwszy się z pieca, próbuje ostrożnie zejść na pryczę.
Satin
„Wszyscy, kochasiu, wszyscy, bez wyjątku, żyją po to, żeby było lepiej! I dlatego właśnie trzeba szanować każdego człowieka... Bo przecież nie wiemy, co on za jeden, po co się urodził i co jeszcze może zdziałać. A może urodził się dla naszego szczęścia, dla naszego pożytku? A... przede wszystkim dziateczki trzeba szanować, dzieciątka! Dzieciątkom trzeba przestrzeni, nie przeszkadzajcie żyć dziateczkom... Szanujcie dzieci."
Pauza
Baron 
w zamyśleniu
No tak, żeby było lepiej... To... przypomina mi naszą rodzinę. Stary ród, od czasów Katarzyny... szlachta... wojskowi!... Emigranci z Francji... służyli, pięli się coraz wyżej. Za Mikołaja I mój dziad Gustaw Debil zajmował wysokie stanowisko... bogactwo... setki chłopów pańszczyźnianych... konie... kucharze...
Nastia 
Kłamiesz! Tak nie było!
Baron
zrywa się
Co? No, co dalej?
Nastia 
Tak nie było!
Baron
krzyczy
Dom w Moskwie! Dom w Petersburgu! Karety... karety z herbami!
Kleszcz bierze harmonię, wstaje i odchodzi na bok, skąd obserwuje akcję.
Nastia 
Nie było!
Baron 
Milczeć! Ja mówię... dziesiątki lokajów!
Nastia 
Z zachwytem
Nie było!
Baron 
Zabiję!
Nastia 
przygotowuje się do ucieczki
Nie było karet!
Satin 
Zostaw, Nastieńka! Nie drażnij go...
Baron 
Poczekaj... ty, łajdaczko! Mój dziad...
Nastia
Nie było dziada! Nic takiego nie było! Satin śmieje się
Baron 
wyczerpany gniewem, siada na ławce
Satin, powiedz tej łajdaczce... Co? Ty się też śmiejesz? Ty... także nie wierzysz? (krzyczy rozpaczliwie bijąc pięściami w stół) Było! Bodaj was diabli!
Nastia
triumfująco 
A-a, wrzeszczysz? Zrozumiałeś, jak to jest, gdy człowiekowi nie wierzą?
Kleszcz 
wraca do stołu
Myślałem, że będzie bójka...
Tatar 
A-ch głupcy! Bardzo źle!
Baron 
Ja... nie pozwolę natrząsać się z siebie! Ja mam dowody, dokumenty, do diabła!
Satin 
Zostaw je! Zapomnij o tych karetach dziadunia. W karecie przeszłości daleko nie zajedziesz...
Baron
A jednak, jak ona śmie!
Nastia 
No, powiedzcie, jak ja śmiem!...
Satin
A jednak śmie, widzisz! Czym ona jest gorsza od ciebie? Chociaż w jej przeszłości nie było na pewno nie tylko karet dziadunia, ale nawet ojca i matki...
Baron 
uspokaja się
Niech cię diabli wezmą... ty umiesz myśleć spokojnie, a ja... zdaje się, jestem bez charakteru...
Satin
To go sobie spraw. Czasem się przydaje, (pauza) Nastia! Chodzisz do szpitala?
Nastia 
Po co?
Satin 
Do Nataszy.
Nastia 
A to się wybrał! Ona już dawno wyszła, wyszła i — przepadła! Nie ma jej nigdzie...
Satin 
To znaczy, całkiem wyszła...
Kleszcz 
Ciekawe. Kto też kogo bardziej wpakuje? Waśka Wasilisę czy ona jego?
Nastia 
Wasilisa wykręci się! Jest sprytna. A Waśkę ześlą na katorgę...
Satin 
Za zabójstwo w bójce — należy się tylko więzienie...
Nastia 
Szkoda. Lepiej by na katorgę... Wszystkich trzeba by na katorgę... trzeba by was wymieść jak śmieci do jakiegoś dołu!
Satin 
ze zdziwieniem
Co ty? Wściekłaś się?
Baron 
Dostanie ode mnie po łbie... za tę zuchwałość!
Nastia 
Spróbuj tylko! Dotknij!
Baron 
A właśnie, że spróbuję!
Satin
Zostaw! Nie ruszaj... Nie krzywdź człowieka! Z głowy mi nie wychodzi ten stary, (śmieje się)   Nie krzywdź człowieka!... A jeżeli mnie raz skrzywdzili, i to od razu na całe życie? Co wtedy? Przebaczyć? Nigdy! Nikomu...
Baron 
do Nasti
Musisz zrozumieć, że nie jesteśmy sobie równi... Jesteś ścierka!
Nastia 
Ach, ty nieszczęśniku! Przecież ty ze mnie żyjesz, jak robak z jabłka!
Mężczyźni wybuchają zgodnym śmiechem.
Kleszcz 
Oj... głupia! Jabłuszko!
Baron 
Nie można... się gniewać... to po prostu idiotka!
Nastia 
Śmiejecie się? To kłamstwo! Wam teraz nie do śmiechu!
Aktor 
posępnie
Weź się do nich!
Nastia 
Żebym ja tylko mogła! Ja bym was... (bierze ze stołu filiżankę i ciska na podłogę) Ja bym was tak!
Tatar 
Po co naczynia tłuc? Eee... głupia!
Baron
wstaje
Nie, ja ją zaraz nauczę dobrych manier!
Nastia 
ucieka
Niech was diabli wezmą!
Satin 
krzyczy za nią
Ej, dosyć tego! Kogo ty straszysz? O co właściwie chodzi?
Nastia 
Wilki! Bodajście zdechli! Wilki!
Aktor 
posępnie
Amen!
Tatar
U-u! Zły baba — ruski baba! Zuchwały... samowolny! Tatarka — nie! Tatarka zna przykazanie!
Kleszcz 
Trzeba by ją sprać.
Baron 
Szkaradna dziewka!
Kleszcz
próbuje harmonii
Gotowa! A właściciela ciągle nie ma. Szaleje chłopak...
Satin 
Napij się teraz!
Kleszcz 
Dziękuję! Trzeba by pospać...
Satin
Przyzwyczajasz się do nas?
Kleszcz 
wypiwszy odchodzi w kąt, na pryczę
Pomału... Wszędzie są ludzie... Z początku człowiek nie widzi, ale potem przyjrzy się i okazuje się, że wszyscy są ludźmi... I dobrze. 
Tatar rozściela coś na pryczy, klęka i zaczyna się modlić.
Baron
wskazuje Satinowi Tatara
Patrz!
Satin
Daj pokój — to porządny chłopak... nie przeszkadzaj.  (śmieje się) Jestem dzisiaj dobry... czort wie, dlaczego!...
Baron 
Ty jesteś zawsze dobry po pijanemu... i mądry...
S a t i n
Po pijanemu... wszystko mi się podoba... Tak... Modli się? Świetnie! Człowiek może wierzyć albo nie wierzyć... To jego sprawa! Człowiek jest wolny... Za wszystko sam płaci: za wiarę i za niewiarę, za miłość i za rozum. Człowiek za wszystko sam płaci i dlatego jest wolny!... Człowiek to jest prawda! A co to jest człowiek?... To nie ty, nie ja, nie oni... Nie!... To ty, ja, oni, ten stary, Napoleon, Mahomet... razem! (kreśli palcem w powietrzu postać człowieka) Rozumiesz? To ogrom! W tym jest początek i koniec wszystkiego... Wszystko w człowieku, wszystko dla człowieka! Istnieje tylko człowiek, wszystko po za tym to dzieło jego rąk i jego mózgu! Człowiek! To wspaniale! To brzmi dumnie: Czło-wiek! Człowieka trzeba szanować! Nie litować się nad nim... Nie poniżać go tą litością... Trzeba go szanować! Pijmy na cześć człowieka! Baronie! (wstaje) Jak to dobrze czuć się człowiekiem! Jestem aresztantem, zabójcą, szulerem — tak! Kiedy idę ulicą — ludzie patrzą na mnie jak na łobuza... wymijają mnie i oglądają się za mną, i często mówią na mnie — łajdaku! Oszuście! Pracuj! — Pracować? Po co? Żeby się najeść? (śmieje się) Zawsze pogardzałem ludźmi, którzy troszczą się zanadto o to, żeby się najeść. Nie o to chodzi, baronie! Nie o to chodzi! Człowiek — to coś więcej! Człowiek to coś więcej niż żarcie!
Baron
kiwa głową
Rozmyślasz... to dobrze, od tego podobno lżej na sercu... ja tego nie mam, ja... nie umiem, (ogląda się i mówi cicho, ostrożnie) Ja, czasami, bracie, boję się. Rozumiesz? Lęk mnie ogarnia... Bo co dalej?
Satin 
chodząc
Głupstwa! Kogo też człowiek może się bać?
Baron 
Wiesz... Od czasu jak sięgam pamięcią, mam we łbie jakby mgłę. Właściwie nigdy nic nie rozumiałem. Jest mi nawet przykro... zdaje mi się, że ja cale życie nic — tylko się przebierałem... a po co? Nie rozumiem! Uczyłem się, nosiłem mundur instytutu szlacheckiego, ale czego się uczyłem? Nie pamiętam... Kiedy się ożeniłem, włożyłem frak, potem szlafrok... Żonę miałem złą... a dlaczego? Nie rozumiem... potem wydałem wszystko, co miałem, nosiłem jakąś marynarkę i wyrudziale spodnie... A jak doszło do ruiny? Nawet nie zauważyłem... Pracowałem w izbie skarbowej, miałem mundur, czapkę z bączkiem... roztrwoniłem pieniądze skarbowe i ubrali mnie w więzienną bluzę, a potem włożyłem to... I wszystko jak we śnie... co? To śmieszne...
Satin 
Nie bardzo. Raczej głupie...
Baron 
Tak... I ja myślę, że głupie. Ale przecież po coś się jednak urodziłem? Prawda?
Satin 
z uśmiechem
Prawdopodobnie... Człowiek rodzi się do czegoś lepszego! (kiwa głową) Tak, to dobrze!
Baron
Ta Nastka!... Uciekła... Dokąd? Pójdę zobaczyć, gdzie ona jest. Pomimo wszystko... ona... 
wychodzi 
Pauza.
Aktor 
Hej, Tatar! (pauza) Książę! (Tatar odwraca głowy) Pomódl się za mnie...

Tatar
Co?
Aktor ciszej
Pomódl się za mnie!
Tatar 
po chwili milczenia
Sam się módl...
Aktor
szybko schodzi z pieca, podchodzi do stołu, drżącą ręką nalewa wódkę, wypija i prawie wybiega do sieni
Poszedł!
Satin 
Ej, ty, Sikamber! Dokąd to?
gwiżdże
Wchodzą Miedwiediew w damskim, watowanym kaftanie i Bubnow — obaj lekko podpici. Bubnow trzyma w jednej ręce pęk obwarzanków, w drugiej kilka suszonych ryb. Pod pachą butelka wódki, w kieszeni marynarki — druga.
Miedwiediew 
Wielbłąd... to jest rodzaj... osła! Tylko nie ma uszu...
Bubnow 
Przestań! Sam jesteś — rodzajem osła.
Miedwiediew 
Wielbłąd w ogóle — nie ma uszu... Słyszy nozdrzami...
Bubnow 
do Satina
Przyjacielu! Szukałem ciebie po wszystkich knajpach i szynkach! Weź butelkę, ręce mam zajęte!
Satin
No, to połóż obwarzanki na stół, jedna ręka się uwolni...
Bubnow 
Rzeczywiście! Ej ty... glina, patrzaj! Jaki z niego mądrala, co?
Miedwiediew 
Mądrala! Każdy łobuz to mądrala... ja wiem! Tacy bez rozumu — daleko nie zajadą. Porządny człowiek może być nawet głupi, a zły — to już bezwarunkowo musi być mądry... No, ale co się tyczy wielbłąda, to ty niesłusznie... to jest zwierz pociągowy... rogów nie ma i zębów nie ma...
Bubnow
Gdzie są wszyscy? Dlaczego tu nikogo nie ma? Hej, wyłaźcie... ja stawiam! Kto tam w kącie?
Satin 
Kiedy ty przepijesz wszystko? Bałwanie!
B u b n o w 
A niedługo! Tym razem zdobyło się mały kapitalik... Krzywy! Gdzie Krzywy?
Kleszcz 
podchodzi do stołu
Nie ma go...
B u b n o w
Wrr... Kundel! wrr... wrr... Indyk! Nie szczekaj, nie, warcz! Pij, hulaj! Nos do góry! Ja wszystkim stawiam! Ja, bracie, lubię stawiać! Gdybym był bogaty, otworzyłbym bezpłatną knajpę! Jak Boga kocham! Z orkiestrą i żeby tam cały chór... Przychodź, pij, jedz, słuchaj muzyki, raduj serce i duszę! Kto biedny, kto bez grosza, do mnie, do mojej knajpy — za darmo. Satin! Ja bym, ja bym ciebie... Bierz połowę moich kapitałów! Ot, jak się robi!
Satin 
Ty mi tu zaraz oddaj wszystko...
Bubnow 
Cały kapitał? Zaraz! Masz! Masz rubel, masz jeszcze... 20 kopiejek... piątaki, kopiejki... Wszystko!
Salin
W porządku! U mnie — będą bezpieczniejsze... zagram za nie.
Miedwiediew 
Ja — za świadka... oddano pieniądze na przechowanie — ile w sumie?
Bubnow 
Ty? Ty — jesteś wielbłąd... Obejdzie się bez świadków...
Aloszka 
wchodzi boso
Bracia! Nogi mi przemokły!
Bubnow 
Chodź, przemocz gardło i po wszystkim! Mój drogi, ty umiesz śpiewać i grać... to bardzo dobrze! Ale że pijesz — to źle. Wódka, bracie, szkodzi, pić nie trzeba!
Aloszka 
Znać to po tobie! Ty tylko po pijanemu jesteś podobny do człowieka... Kleszcz! Harmonia naprawiona?
śpiewa i tańczy
Ech, gdyby moja gęba 
Była nieprzyjemna, 
To by mnie kuma miła 
Wcale nie lubiła!
Zmarzłem, bracie! Z-z-z-i-mno! 
Miedwiediew 
No, a wolno zapytać, co to za kuma?
Bubnow 
Odczep się! Ty, bracie, znowu swoje — tiu-tiu! Ty już nie glina... skończyło się! Nie glina i nie wujek...
A l o s z k a 
A po prostu — ciociny mąż!
Bubnow 
Jedna siostrzenica — w więzieniu, a druga — umiera...
Miedwiediew
z dumą
Kłamiesz! Wcale nie umiera: ona przepadła bez śladu!
Satin 
śmieje się
Bubnow 
Wszystko jedno, bracie! Człowiek bez siostrzenic nie jest wujkiem!
Aloszka 
Wielmożny panie! Kozi dobosz na emeryturze!
Kuma ma pieniądze,
A ja jestem goły,
Za to ze mnie chłop morowy
I zawsze wesoły!
Zimno!
Wchodzi Krzywa Szyjka; potem, przez cały czas, aż do końca aktu wchodzi kolejno jeszcze kilka osób. Rozbierają się, kładą na pryczach, słychać szmer rozmów.
Krzywa Szyjka 
Bubnow! Dlaczegoś zwiał?
Bubnow 
Chodź tu! Siadaj, zaśpiewamy, bracie! Moją ulubioną... Co?
Tatar
Noc, trzeba spać! W dzień śpiewa się pieśni!
Satin 
Nie szkodzi, książę! Ty chodź tutaj!
Tatar 
Jak to nie szkodzi? Zrobi się hałas... kiedy się śpiewa, robi się hałas...
Bubnow 
zbliża się do niego
Książę! Jak tam ręka? Odjęli ci rękę?
Tatar 
Po co? Zaczekamy, może jeszcze nie trzeba będzie krajać... Ręka nie z żelaza, obciąć łatwo...
Krzywa Szyjka 
Klapa, Hasanku! Coś ty wart bez ręki? U nas, bracie, cenią ręce i grzbiet... Nie ma ręki — i człowieka nie ma! Przegrana twoja sprawa! Idź się upić... i tyle!
Kwasznia 
wchodzi
Ach, moi kochani lokatorzy! Ach, co za pogoda! Co za pogoda! Zimno, plucha... Jest tutaj mój glina? Glina!
Miedwiediew
Jestem!
K w a s z n i a
Znowu zabrałeś mój kaftan? I coś tak jakby... ty jesteś troszeczkę... tego, co? Z jakiej to okazji?
M i e d w i e d i e w
Z okazji imienin... Bubnowa... I zimno... plucha! 
K w a s z n i a 
Ty mi się pilnuj... Plucha! Nie zalewaj... Idź spać...
Miedwiediew 
wychodzi do kuchni
Spać mogę... nawet mi się chce... już czas!
Satin Dlaczego ty tak ostro z nim?
Kwasznia 
Nie można, kochasiu, inaczej. Takiego mężczyznę trzeba ostro trzymać. Żyję z nim, bo myślałam, że będę miała z niego pociechę, jako że to wojskowy. Z was ludzie niepewni... a ja jak to baba... A on tu nagle — zaczyna pić! Co mi po tym!
Satin 
Źleś sobie wybrała pomocnika...
Kwasznia 
Nie, już tak lepiej... Ty ze mną żyć nie zechcesz, takiś ty! A jeśli i zechcesz żyć ze mną, to potrwa nie dłużej jak tydzień... Przegrasz mnie w karty z bebechami!
Satin 
śmieje się
To prawda, moja droga, przegram.
Kwasznia 
Otóż to! Aloszka!
Aloszka 
Jestem tu!
Kwasznia 
Co ty tam o mnie pleciesz?
Aloszka
Ja? Wszystko, wszystko, całą prawdę. To jest, powiadam, baba! Wspaniała! Mięsa, tłuszczu, kości z dziesięć pudów, a rozumu ani na łut!
Kwasznia 
No, co do tego, to kłamiesz! Rozumu mam dosyć. Nie, ale dlaczego mówisz, że ja biję mojego glinę?
Aloszka 
Myślałem, żeś go biła, kiedyś go ciągnęła za włosy...
Kwasznia 
ze śmiechem
Głupcze! A ty nie powinieneś widzieć. Po co plotki z domu wynosić? A poza tym jemu jest przykro... On przez to twoje gadanie zaczął pić...
Aloszka
To znaczy, prawdę mówią, że nawet i kura pije! 
Satin i Kleszcz śmieją śle.
Kwasznia 
Ty pyskaczu! Co z ciebie za człowiek, Aloszka?
Aloszka 
Pierwszoklaśny gatunek człowieka. Z każdej strony! Gdzie padną oczy, tam noga skoczy...
B u b n o w 
koło pryczy Tatara
Chodźmy! I tak nie damy im spać! Będziemy śpiewać całą noc! Krzywy!
Krzywa Szyjka 
Śpiewać? Czemu nie...
Aloszka 
A ja — będę przygrywał!,
Satin 
Posłuchamy?
Tatar
z uśmiechem
No, diabeł Bubna, dawaj wina! Pić będziem, hulać będziem, śmierć przyjdzie — umierać będziem!
B u b n o w 
Nalej mu, Satin! Krzywy, siadaj! Ech, bracia! Dużo to trzeba człowiekowi? Ot, na przykład ja, popiłem sobie, to mi dobrze! Krzywy! Zaczynaj moją ulubioną! Zaśpiewam i zapłaczę!
Krzywa Szyjka
zaczyna 
Słońce wschodzi i zachodzi,
Bubnow 
podchwytuje
A w mej celi ciemny mrok! 
Drzwi otwierają się nagle.
Baron 
stojąc w progu krzyczy
Ej... wy! Chodź... chodźcie tutaj! Na dworze, tam.... Aktor... powiesił się!
Milczenie. Wszyscy patrzą na Barona. Za jego plecami pojawia się N a s t i a i powoli z szeroko otwartymi oczami zbliża się do stołu.
Satin 
Ech—głupiec! Zepsuł pieśń!
KURTYNA.