Patologia społeczna i jej przejawy

Pojęcie patologii zostało zapożyczone z nauk medycznych i biologicznych, w których – najogólniej mówiąc – oznacza stan chorobowy, za zatem pewne odejście od normy. patologia społeczna natomiast definiowana jest w socjologii jako „ten rodzaj zachowania, ten typ instytucji, ten typ funkcjonowania jakiegoś systemu społecznego, czy ten rodzaj struktury jakiegoś systemu społecznego, który pozostaje w zasadniczej, nie dającej się pogodzić sprzeczności ze światopoglądowymi wartościami, które w danej społeczności są akceptowane”. 
Od początku XX wieku, gdy wprowadzono do terminologii socjologicznej to pojęcie, miało ono charakter pejoratywny. Treść tego terminu oznaczała różne aspołeczne i antyspołeczne postawy, procesy i zachowania ludzi będące wyrazem odejścia od powszechnie przyjętych, akceptowanych zasad postępowania, a część dotyczyła zachowań, które stanowiły naruszenie nakazów i zakazów zawartych w przepisach obowiązujących ustaw karnych i cywilnych.  Współcześnie patologia społeczna zajmuje się wyjaśnianiem pewnych zjawisk społecznych, przede wszystkim w kontekście tego, dlaczego pewne zjawiska społecznego zła pojawiają się, jakie mają objawy i jakie są najskuteczniejsze środki zaradcze. Bada formy zachowania nie akceptowane społecznie, występujące w pewnej izolacji od głównego nurtu życia i jego przemian. 
W socjologii rozróżnia się dwie ogólne grupy patologii:
•	patologię indywidualną,
•	patologię grupową.
Do pierwszej grupy zalicza się takie czyny lub procesy, jak: samobójstwa, zabójstwa, narkomanię, alkoholizm, hazard czy prostytucję. W skład drugiej grupy wchodzą: dezintegracja rodziny, kazirodztwo, przestępczość zorganizowana, dyskryminacja rasowa, religijna itp. W Polsce do najczęściej spotykanych patologii społecznych należą: alkoholizm, narkomania, ucieczki z domu, przestępczość nieletnich, przestępczość seksualna oraz dezintegracja rodziny. Wydaje się, iż ten ostatni problem jest w pewnym sensie ma inny charakter, stanowi raczej podłoże wszelkich (czy raczej większości) patologicznych zachowań, stanów i procesów. Rozpad rodziny, zamienianie się domu rodzinnego w hotel, zatracenie większości funkcji społecznych rodziny powoduje wpływ na rozwój patologii społecznej. Nawet nie zawsze rodzina jest patologiczna w potocznym tego słowa znaczeniu, a więc np. przez alkohol. Dziś często spotyka się nowy rodzaj patologii społecznej w rodzinie, a mianowicie właśnie ową hotelowość, a więc pojawiania się w domu na nocleg i – coraz rzadziej – na posiłki.  
Rodzina w ostatnich stu latach przeszła ogromne przeobrażenia, zmieniły się pełnione przez nią wcześniej funkcje. O ile wcześniej funkcje te pełniły wielką role integracyjna rodziny, to występujące dziś najczęściej funkcje przyczyniają się raczej do jej dezintegracji. Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że niektóre funkcje realizowane są zbyt szeroko lub po prostu źle, kosztem innych.
Rodzina więc jako podstawowa grupa społeczna wypełnia istotne funkcje w interesie społeczeństwa (tzw. funkcje instytucjonalne) oraz 
zaspokaja jednocześnie potrzeby psychiczne, emocjonalne i społeczne swych członków (tzw. funkcje osobiste). Wymienia się szereg funkcji, które powinna pełnić rodzina we współczesnym świecie. Z. Tyszka proponuje następujący podział i wylicza takie funkcje:
•	materialno-ekonomiczna funkcja polega na zaspokajaniu potrzeb członków rodziny poprzez cztery elementy podfunkcyjne: produkcyjny, zarobkowy, gospodarczy i usługowo-konsumpcyjny;
•	opiekuńczo-zabezpieczająca przejawia się w materialnym i fizycznym zabezpieczaniu członków rodziny w niezbędne do życia środki oraz opieka nad osobami niesprawnymi;
•	prokreacyjna funkcja rodziny (przez wielu badaczy wymieniana jako jedna z najważniejszych i podstawowych) jest formą zaspokajania emocjonalno-rodzicielskich i reprodukcyjnych potrzeb społeczeństwa;
•	seksualna funkcja rodziny sprowadza się do społecznie akceptowanej formy współżycia płciowego (Z. Tyszka oddziela ją od prokreacyjnej, uważając, iż coraz bardziej się autonomizuje);
•	legalizacyjno-kontrolna funkcja rodziny to legalizacja niektórych typów zachowań człowieka i sprawowanie wzajemnej kontroli członków rodziny;
•	socjalizacyjnej, a realizowana jest na dwóch płaszczyznach: jako przygotowanie dzieci do pełnienia ról społecznych oraz jako wzajemne dostosowanie osobowości małżonków. Świadoma i intencjonalna socjalizacja określana jest jako wychowanie wewnątrzrodzinne;
•	klasowa funkcja (mało widoczna) polega na wstępnym nadawaniu dzieciom pozycji w strukturze warstw społecznych i zawodowych;
•	kulturalna zaś współistnieje z funkcją socjalizującą i polega na zapoznawaniu młodego pokolenia z kulturą danego społeczeństwa, wpajaniu odpowiednich i uznanych przez społeczeństwo norm i systemów wartości, organizowaniu w gronie rodzinnym takich zajęć, które dostarczają domownikom przeżyć estetycznych;
•	rekreacyjno-towarzyska (koegzystuje z kulturalną) polega na gwarantowaniu atmosfery wypoczynku i nawiązywania kontaktów towarzyskich (inaczej funkcja psychohigieniczna);
•	emocjonalno-ekspresyjna funkcja polega na umożliwianiu zaspokajania potrzeb emocjonalnych i potrzeb wyrażania swojej osobowości.   
Funkcje, które zostały powyżej przedstawione, występują we współczesnej rodzinie. Jednak wymagania współczesnego świata powodują, że jedne z tych funkcji występują w nadmiarze, a inne z kolei w stopniu zbyt małym lub w ogóle nie występują. Ważną funkcją jest funkcja materialno-ekonomiczna. Współcześnie w zdecydowanej większości przypadków pracują obydwoje małżonkowie, często dochody rodzinne powiększają dorastające dzieci. Dominacja tej właśnie funkcji, poprzez to, że pracują obydwoje rodzice, a pracy swej poświęcają znaczną ilość czasu, wpływa dezintegrująco na rodzinę. Wypełnienie jej odbywa się bowiem kosztem wielu innych, nie mniej ważnych funkcji. Na pewno przez to osłabieniu ulega funkcja legalizacyjno-kontrolna, socjalizacyjna, kulturalna, rekreacyjno-towarzyska i emocjonalno-ekspresyjna.
Zaangażowanie się w pracę obydwojga małżonków wpływa niekorzystnie zarówno na ich wzajemne pożycie małżeńskie, na więź uczuciową, która nie ma możliwości się rozwijać, ale – co najgorsze – wpływa niekorzystnie na kontakt rodziców z dziećmi, który ulega bardzo często znacznemu osłabieniu. Ponadto warunki życia w dużych miastach nie sprzyjają roztoczeniu przez rodzinę nieformalnej kontroli nad swymi członkami (anonimowość jednostki poza domem, zmniejszanie się uprawnień kontrolnych rodziny na skutek autonomizacji jej członków, zwiększenie się czasu przebywania poza domem rodzinnym).
Funkcja socjalizacyjno-wychowawcza również we współczesnym świecie uległa znacznym przeobrażeniom. Jej zakres uległ zwężeniu ze względu na przejmowanie tej funkcji przez inne instytucje - głównie przez szkołę. Uwidoczniła się wyraźna emancypacja dzieci w rodzinie, powiększył się ich zakres swobody i niezależności. Relatywnie zmniejszył się świadomy wpływ rodziców na dzieci i to jest właśnie bolesny czynnik, mający wpływ na rozszerzanie się patologii społecznej.
Jeśli znacznemu ograniczeniu ulegają funkcje związane z rozwojem dziecka, jeśli nie zapewnia ona dziecku optymalnych warunków do wszechstronnego rozwoju, wówczas następują nieodwracalne często skutki, m. in.: sieroctwo społeczne, niedostosowanie  społeczne i przestępczość nieletnich, nerwice dziecięce, niepowodzenia szkolne, bierność społeczna dzieci. Jeżeli więc w rodzinie mają miejsce dewiacje, chore więzi interpersonalne lub nieprawidłowe postawy rodzicielskie, dochodzi wówczas do  zaburzeń w rozwoju dziecka. 
Biorąc pod uwagę społeczną patologię od strony indywidualnej, można stwierdzić, iż najczęstszymi jej przejawami jest alkoholizm. Oczywiście ma on wpływ na patologię grupową, przede wszystkim na dezintegrację i całkowity rozpad rodziny. Alkoholizm jest o wiele bardziej niebezpieczny od innych rodzajów patologii społecznej, ponieważ istnieje dość powszechna akceptacja tego zjawiska. Społeczeństwo ma ogromny 
wpływ na rozmiary alkoholizmu, dlatego prawo zwyczajowe oraz obyczaje mają tu znacznie większy wpływ niż prawo administracyjne. W latach dziewięćdziesiątych można było zaobserwować nową falę, która polegała na tworzeniu w Polsce kultury picia alkoholu niskoprocentowego, jakim jest piwo. Nie łatwo jeszcze zapewne dziś ocenić korzyści, jakie przyniosły działania reklamowe browarów. Być może zmniejszy się alkoholizm, ale na pewno o wiele większy odsetek młodzieży wejdzie w krąg osób nadużywających alkohol. Piwo jest dziś powszechnie reklamowane i często słyszy się głosy, że to nie jest alkohol.
Wśród skutków choroby alkoholowej wśród młodzieży można wymienić:
•	skutki biologiczne – zmiany w całym organizmie,
•	skutki psychiczne – nerwice, zaburzenia koncentracji uwagi itp.,
•	skutki psychospołeczne – zaburzenia osobowości i charakteru.
Narkomania jest odmianą wykolejenia społecznego, które przybiera często charakter przestępczy. Szerzy się przede wszystkim na terenach najbardziej zurbanizowanych i uprzemysłowionych, a więc w aglomeracjach i dużych miastach. Można mówić o trzech rodzajach uzależnienia:
•	fizyczne (tkankowe) – jako potrzeba zażywania środka w celu zapobieżenia wystąpienia charakterystycznych objawów somatycznych,
•	psychiczne – psychiczna potrzeba okresowego wprowadzenia do ustroju środka w celu zaspokojenia pożądanych potrzeb emocjonalnych,
•	społeczne – uzależnienie każdego członka grupy, która charakteryzuje zbiorowe zażywanie środków narkotyzujących oraz podejmowanie zespolonych wysiłków w celu zdobywania i przekazywania tych środków.
Patologia jaką jest narkomania ma charakter kryminogenny, gdyż osoby korzystające z narkotyków oraz osoby je rozprowadzające działają poza prawem. Narkomania bierze się najczęściej, podobnie zresztą jak i alkoholizm, z przyczyn dezintegracji rodziny. Z kolei dość powszechnym wyrazem patologii rodziny są także ucieczki z domu, które wiążą się z manifestacją negatywnego stosunku młodych do rodziny. Wiąże się to często z łamaniem prawa karnego, gdyż młodociani uciekinierzy zdobywają najczęściej pieniądze i żywność kradnąc i rabując.
Przestępczość nieletnich, która tak bardzo się w latach dziewięćdziesiątych rozprzestrzeniła i zaostrzyła w przypadku dokonywanych przez młodocianych przestępstw jest także patologią biorącą się z dezintegracji rodziny. Na podstawie badań ustalono sylwetkę psychiczną młodocianego przestępcy, w której pierwsze miejsce zajmują takie cechy jak: ubogie życie wewnętrzne, impulsywne, powstające bez zastanowienia reakcje emocjonalne na bodźce z otoczenia, a tym samym niestabilność emocjonalna, dezorganizacja wewnętrzna, lekkomyślność, nieobliczalność. 
Jednym z poważnych problemów patologii społecznej jest – szczególnie rozwijająca się w latach dziewięćdziesiątych w Polsce – prostytucja, w tym prostytucja nieletnich. Szczególnie ten ostatni przypadek jest niepokojący, gdyż powodowany jest najczęściej zapotrzebowaniem młodych dziewcząt na pieniądze. 
Czy możliwe jest zapobieganie patologiom? Na pewno tak, ale pierwszym i zasadniczym celem takiego zapobiegania powinna być odnowa statusu rodziny. Wszystko wskazuje na to, iż to dezintegracja 
rodziny przyczynia się do powstawania patologii społecznej. Stąd istnieje potrzeba rozpowszechniania takiego modelu rodziny, która jest pełna i wewnętrznie zdrowa. Dziś zaś w większości filmów pokazuje się rodziny będące odzwierciedleniem faktycznego stanu społeczeństwa, a więc rodziny zdezintegrowane. A to jedynie prowadzi do rozpowszechnienia tego modelu rodziny, a tym samym do poszerzania się różnych rodzajów patologii społecznej.

Literatura:
Adamski F., Socjologia małżeństwa i rodziny, Warszawa 1982.
Patologia życia społecznego, (red.) A. Podgórecki, Warszawa 1969.
Słownik wyrazów obcych, (red.) J. Tokarski, Warszawa 1988.
Toporkiewicz R., Socjologia wychowania, Warszawa 1986.
Tyszka Z., Socjologia rodziny, Warszawa 1974.