A. F. de Sade 
Dialog między księdzem a umierającym 

KSIĄDZ 
W obliczu tej ostatniej godziny, kiedy maska ułudy pęka po to 
jedynie, aby ukazać sprowadzonemu na złą drogę człowiekowi 
okrutny obraz jego błędów i występków, czy żałujesz, mój synu, że 
wiedziony ludzką słabością i ułomnością dałeś się wielekroć ponieść 
rozwiązłości? 
UMIERAJĄCY 
Tak, przyjacielu, żałuję. 
KSIĄDZ 
Skorzystaj więc w tym krótkim czasie, jaki ci pozostał, z tej 
szczęśliwej okazji do skruchy, by dostąpić od nieba absolucji zupełnej 
za twe grzechy i pamiętaj, że tylko przez rozpamiętywanie 
przenajświętszego sakramentu pokuty dane ci będzie otrzymać ją od 
Wiekuistego. 
UMIERAJĄCY 
Nie rozumiem cię, tak jak i ty mnie nie zrozumiałeś. 
KSIĄDZ 
Jakże to? 
UMIERAJĄCY 
Powiedziałem ci, że żałuję. 
KSIĄDZ 
Słyszałem. 
UMIERAJĄCY 
Tak, lecz nie zrozumiałeś. 

KSIĄDZ 
A to jak wytłumaczyć?... 
UMIERAJĄCY 
Tak oto... Natura obdarzyła mnie nader porywczymi upodobaniami i 
gwałtownymi namiętnościami; znalazłem się na tym świecie 
wyłącznie po to, by im się poddać i zaspokoić je. A ponieważ ów 
skutek stworzenia mnie jest tylko koniecznością tyczącą pierwotnych 
zamysłów natury, lub, jeśli wolisz, pochodną niezbędną do jej planów 
wobec mnie, które wszystkie biorą początek z jej praw -- tego tylko 
żałuję, że nie dość przejrzałem jej wszechmoc i me jedyne wyrzuty 
sumienia skupiają się na miernym użytku, jaki uczyniłem z sił 
(zbrodniczych, według ciebie, według mnie zaś całkiem 
zwyczajnych), którymi obdarzyła mnie ona, bym jej służył. Niekiedy 
opierałem się jej i żałuję tego; zaślepiony twymi niedorzecznymi 
systemami, zwalczałem w ich imię całą gwałtowność żądz, danych mi 
przez o wiele bardziej boskie natchnienie -- i żałuję tego, bo miast 
zebrać obfitość owoców, wąchałem jedynie kwiatki... Oto prawdziwe 
powodu mego żalu; miej dla mnie dość szacunku, by nie oczekiwać 
innych. 
KSIĄDZ 
Gdzież wpędzają się cię twe błędy, dokąd prowadzą twe sofizmaty! 
Rzeczy stworzonej przypisujesz całą potęgę stwórcy, nie pojmujesz, 
że owe nieszczęsne skłonności, jakie cię omamiły, są jedynie 
skutkiem zdeprawowanej natury, którą ty uznajesz za wszechmocną. 
UMIERAJĄCY 
Zdaje mi się, przyjacielu, że twoja dialektyka jest równie fałszywa jak 
twój umysł. Myśl rozsądniej, albo daj mi umrzeć w spokoju. Co 
rozumiesz przez stwórcę, a co przez zdeprawowaną naturę? 
KSIĄDZ 
Stwórca to pan wszechświata, to on wszystko sprawił, wszystko 
stworzył, to on zachowuje wszystko prostym skutkiem swej 

wszechmocy. 
UMIERAJĄCY 
To doprawdy wielki człowiek! Powiedz mi zatem, dlaczego ów człek 
tak potężny stworzył jednakże, jak powiadasz, naturę zdeprawowaną? 
KSIĄDZ 
Czymże zasłużyliby sobie ludzie, gdyby Bóg nie obdarzył ich wolną 
wolą? I jakiż dobry uczynek mieliby z korzystania z niej, gdyby nie 
istniała na ziemi możliwość czynienia dobra i unikania zła? 
UMIERAJĄCY 
Tak więc twój Bóg był łaskaw stworzyć wszystko na opak po to 
jedynie, by kusić i wystawiać na próbę swoje dziecię: czyżby więc nie 
znał go, nie spodziewał się, jaki będzie skutek? KSIĄDZ Znał je, bez 
wątpienia, lecz powtarzam raz jeszcze, chciał pozostawić mu zasługę 
wyboru. 
UMIERAJĄCY 
Po co, skoro wiedział, czyją weźmie stronę? A tylko od niego zależało 
-- ponieważ nazywasz go wszechmocnym - tylko od niego, 
powiadam, zależało, aby kazać mu opowiedzieć się za dobrem. 
KSIĄDZ 
Któż zdoła ogarnąć ogrom i nieskończoność zamysłów Boga wobec 
człowieka, któż zdoła zrozumieć to wszystko, co widzimy? 
UMIERAJĄCY 
Ten, przyjacielu, kto upraszcza rzeczy, ten nade wszystko, kto nie 
mnoży przyczyn dla większego zagmatwania skutków. Po cóż ci 
kolejna trudność, jeśli nie umiesz rozwikłać pierwszej? Skoro 
możliwe jest, że natura sama jedna stworzyła to, co ty przypisujesz 
swemu bogu, po co chcesz dać jej pana? Przyczyną twego 
niezrozumienia jest być może rzecz najprostsza na świecie: doskonal 

swą znajomość fizyki, a lepiej zrozumiesz naturę; oczyść rozum, 
porzuć swe przesądy, a nie będziesz już więcej potrzebować swego 
boga. 
KSIĄDZ 
Nieszczęsny, sądziłem, żeś tylko socynian i miałem oręż, by cię 
pokonać. Widzę jednak, żeś jest ateuszem i skoro twe serce opiera się 
ogromowi prawdziwych dowodów na istnienie stwórcy, jakie 
otrzymujemy co dnia, nie mam ci już nic do powiedzenia. Ślepcowi 
wzroku przywrócić się nie da. 
UMIERAJĄCY 
Przyjacielu, przyznaj jedno: że spośród dwojga z pewnością 
większym ślepcem musi być ten raczej, co nakłada sobie przepaskę na 
oczy niźli ten, co ją zdziera. Ty budujesz, wymyślasz, mnożysz: ja 
burzę i upraszczam. Ty dodajesz błąd do błędu: ja zbijam je 
wszystkie. Który z nas dwojga jest ślepcem? 
KSIĄDZ 
Nie wierzysz więc wcale w Boga? 
UMIERAJĄCY 
Nie. A to z bardzo prostej przyczyny: ponieważ oczywistą 
niemożliwością jest wierzyć w coś, czego się nie rozumie. Pomiędzy 
zrozumieniem a wiarą winien istnieć bezpośredni związek; 
zrozumienie jest dla wiary strawą podstawową. Gdzie nie ma 
zrozumienia, tam wiara jest martwa i w takim przypadku ci, co 
utrzymują, że rozumieją, są oszustami. Idę o zakład, że ty sam nie 
wierzysz w boga, którego mi głosisz, ponieważ nie możesz mi go 
dowieść, nie jesteś w mocy go opisać, a przeto go nie rozumiesz; 
skoro go nie rozumiesz, nie możesz mi dostarczyć na jego temat 
żadnego racjonalnego argumentu, słowem -- wszystko, co wykracza 
poza granice ludzkiego umysłu, jest już to urojone, już to zbędne. 
Ponieważ twój bóg może być tylko jednym albo drugim, w pierwszym 
przypadku byłbym szaleńcem, wierząc weń, w drugim zaś -- głupcem. 

Przyjacielu, udowodnij mi bezruch materii, a zgodzę się na twego 
boga; udowodnij, że natura wystarcza sobie samej, a uznam, że 
możesz zakładać istnieje jej pana. Prędzej nie oczekuj ode mnie 
niczego. Uznaję tylko oczywistość, a tę dobieram jedynie dzięki mym 
zmysłom; tam, gdzie kończą się zmysły, moja wiara jest bezsilna. 
Wierzę, że istnieje słońce, ponieważ je widzę. Pojmuję je jako 
centrum, w którym zbiera się cała zapalna materia natury. Odpowiada 
mi jego cykliczny bieg i nie zadziwia mnie on; jest to proces fizyczny, 
być może równie prosty jak elektryczność, lecz nie nam dane go 
zrozumieć. Po cóż mam zmierzać dalej? Kiedy nad tym wszystkim ty 
postawisz mi swego boga, czy posunę się przez to naprzód? Czy nie 
będę musiał włożyć tyle samo wysiłku w zrozumienie stwórcy, co w 
opisanie jego dzieła? Przeto tworząc swe urojenia, nie wyrządziłeś mi 
żadnej przysługi, nie oświeciłeś mego umysłu, lecz zmąciłeś go i 
miast wdzięczności, winien ci jestem nienawiść. Twój bóg to 
maszyna; stworzyłeś ją, by służyła twym namiętnościom i to one 
wprawiły ją w ruch; lecz skoro krępuje ona moje namiętności, nie 
dziw się, że ją odrzuciłem. I w chwili, kiedy moja słaba dusza 
potrzebuje spokoju i filozofii, nie przychodź jej straszyć swoimi 
sofizmatami, które prędzej napełnią ją przerażeniem niż przekonają, 
prędzej rozdrażnią ją niż zbudują. Owa dusza, mój przyjacielu, jest 
taka, jaką upodobała ją sobie natura, to znaczy jest efektem organów, 
które spodobało się jej wykształcić we mnie z racji swych zamierzeń i 
potrzeb; a ponieważ jednakowo potrzeba jej cnót i występków, skoro 
spodobało jej się skłonić mnie ku jednym -- uczyniła to, jeśli zaś 
pragnęła drugich -- zbudziła we mnie żądze, a ja poddałem się im 
mimo wszystko. Tylko w prawach natury szukaj jedynej przyczyny 
naszej ludzkiej niestałości, a dla jej praw nie szukaj innych zasad jak 
jej pragnienia i potrzeby. 
KSIĄDZ 
Tak więc wszystko na świecie jest konieczne? 
UMIERAJĄCY 
Niewątpliwie. 
KSIĄDZ 

Jeśli jednak wszystko jest konieczne, wszystko jest też 
uporządkowane. 
UMIERAJĄCY 
A któż ci mówi, że nie jest? 
KSIĄDZ 
Ale kto, jeśli nie jakaś wszechmocna i skończenie mądra ręka, potrafi 
uporządkować wszystko tak, jak jest? 
UMIERAJĄCY 
Czy nie musi zapalić się proch, gdy przyłożyć doń ogień? 
KSIĄDZ 
Tak. 
UMIERAJĄCY 
Dostrzegasz w tym jaką modrość? 
KSIĄDZ 
Żadnej. 
UMIERAJĄCY 
Zatem mogą istnieć rzeczy konieczne bez mądrości, a przeto możliwe, 
że wszystko pochodzi od pierwszej przyczyny, w której nie ma ani 
rozumu, ani mądrości. 
KSIĄDZ 
Dokąd zmierzasz? 
UMIERAJĄCY 
Chcę ci udowodnić, że wszystko może być tym, czym jest i takim, 
jakim je widzisz, i nie stoi za tym żadna mądra ani rozumna 

przyczyna; że naturalne skutki mają swoje naturalne przyczyny, bez 
potrzeby zakładania dla nich przyczyn naturze przeciwnych, takich jak 
twój bóg, który -- jak już ci mówiłem - miast dostarczyć wyjaśnień, 
sam ich potrzebuje; że skoro nic mi po twoim bogu, jest on przeto 
absolutnie zbędny; i wreszcie, że istnieje wielkie 
prawdopodobieństwo, że to, co jest zbędne, jest niczym, a to, co jest 
niczym, nie jest bytem. Toteż aby przekonać się, że twój bóg jest 
urojeniem, nie trzeba mi żadnego innego rozumowania jak takie, które 
dostarcza mi pewności, że jest on zbędny. 
KSIĄDZ 
Skoro sprawy tak się mają, nie sądzę, bym musiał ci jeszcze mówić o 
religii. 
UMIERAJĄCY 
Dlaczegóżby nie? To bardzo zabawne, do czego doprowadzili ludzie 
fanatyzm i głupotę w kwestii religii. Według mnie, to owe niebywałe 
wybryki sprawiają, że obraz ten, choć okropny, jest ciągle zajmujący. 
Odpowiedz szczerze, a nade wszystko wyzbądź się egoizmu: gdybym 
był na tyle słaby, by dać się nabrać na twe śmieszne systemy o 
istnieniu baśniowej istoty, która wymaga religii, to w jakiej formie 
miałbym, według ciebie, oddawać jej cześć? Chciałbyś, abym przyjął 
majaczenia Konfucjusza czy też niedorzeczności Brahmy? Mam 
wielbić wielkiego węża Murzynów, słońce Inków czy boga zastępów 
Mojżesza? Do której z sekt Mahometa mam się zwrócić? Albo która z 
chrześcijańskich herezji byłaby, twoim zdaniem, odpowiednia? Zważ 
dobrze swą odpowiedź. 
KSIĄDZ 
Czyż można o niej wątpić?... 
UMIERAJĄCY 
A więc to odpowiedź egoisty. 

KSIĄDZ 
Nie, dlatego polecam ci moją wiarę, bo kocham ciebie jak siebie 
samego. 
UMIERAJĄCY 
I dlatego słucham podobnych bredni, bo kochamy się wzajem bardzo 
słabo. 
KSIĄDZ 
Och, któż może zamykać oczy na cuda naszego boskiego odkupiciela! 
UMIERAJĄCY 
Ten, kto widzi w nim jedynie najzwyklejszego szelmę i pospolitego 
oszusta. 
KSIĄDZ 
"Boże, ty słyszysz i nie grzmisz!" 
UMIERAJĄCY 
Nie, mój przyjacielu, nic się nie stanie, ponieważ twój bóg, istota 
bezsilna albo rozumna, albo jaka tam jeszcze chcesz, którą uznaję 
chwilowo jedynie z pobłażliwości dla ciebie lub, jeśli wolisz, by 
zrozumieć twe poglądy -- twój bóg więc, powiadam, jeśli istnieje, tak 
jak wierzysz w to obłąkańczo, nie mógł starać się nas przekonać 
środkami równie śmiesznymi jak wyobraża to sobie twój Jezus. 
KSIĄDZ 
Coś podobnego! Proroctwa, cuda, męczennicy -- to wszystko nie 
dowody? 
UMIERAJĄCY 
Jakże chcesz, w zgodzie z logiką, bym mógł przyjąć za dowód coś, co 
samo w sobie potrzebuje dowodu? Aby proroctwo stało się dowodem, 

trzeba by mi najpierw upewnić się całkowicie co do jego zaistnienia. 
Otóż fakt taki został zapisany na kartach historii i dlatego nie może 
mieć on dla mnie większej wartości niż wszystkie inne fakty 
historyczne, z których trzy ćwierci jest mocno wątpliwych. Jeśli 
jeszcze dodam do tego bardziej niż prawdopodobne oznaki, że 
przekazali mi je jedynie interesowni historycy, to, jak widzisz, mam 
więcej niż pełne prawo wątpić. A poza tym, któż mi udowodni, że 
owo proroctwo nie nastąpiło post factum? Że nie było ono rezultatem 
praktyk najzwyklejszej pod słońcem polityki, takiej, co to szczęśliwe 
panowanie widzi w rządach sprawiedliwego króla, tak jak mróz 
dostrzega zimą? A jeśli tak, to jakże chcesz, by tak bardzo 
potrzebujące udowodnienia proroctwo mogło samo stać się 
dowodem? Co do twych cudów, to im także nie dam się zwieść. 
Czynił je każdy szelma, a każdy głupiec w nie wierzył. Aby 
przekonać się o prawdziwości jakiegoś cudu, musiałbym być pewny, 
że wydarzenie, które w ten sposób nazywasz, jest absolutnie 
przeciwnie prawom natury, bo to jedynie może uchodzić za cud, co 
jest sprzeczne z naturą: a któż zna ją na tyle, by ośmielał się twierdzić, 
iż w tym dokładnie punkcie kończy się ona i dokładnie w tamtym 
punkcie coś wykracza poza nią? Dwie tylko rzeczy starczą do 
uwierzytelnienia rzekomego cudu: kuglarz i baby. To wszystko, nie 
szukaj dla nich innych źródeł; postępowali tak wszyscy neofici i co 
dziwniejsze, wszyscy znaleźli głupców, którzy im uwierzyli. Twój 
Jezus nie dokonał niczego bardziej niezwykłego od Apoloniusza z 
Tyany, jednakże nikomu nie przyszło do głowy brać tego ostatniego 
za boga. Co się tyczy twoich męczenników, to są to z całą pewnością 
najsłabsze spośród wszystkich twoich argumentów. By stać się 
męczennikiem, trzeba tylko zapału i odporności. A jeśli nawet 
znajdzie się tyluż męczenników innej sprawy, nie upoważni mnie to 
nigdy, aby uważać jedną za lepszą od drugiej, przeciwnie -- przyjmę 
raczej, że obie są żałosne. Och, mój przyjacielu, jeśli prawdą jest, że 
twój bóg, którego mi głosisz, istnieje, miałżeby on potrzebować 
cudów, męczenników i proroctw, by ustanowić swe królestwo? A 
jeśli, jak powiadasz, dziełem jego jest ludzkie serce, to czyż nie tam 
powinien był on umieścić świątynię swego prawa? Prawa równego dla 
wszystkich, bo pochodzącego od sprawiedliwego boga? Nieodparcie 
wyryte byłoby ono we wszystkich sercach, jak świat długi i szeroki; 
podobni do siebie przez ów organ delikatny i czuły, wszyscy ludzie 

byliby również podobni sobie przez hołd składany bogu, od którego je 
otrzymali; wszyscy kochaliby go na jeden tylko sposób, jednakowo 
czcili i służyli mu, i niemożliwe byłoby tak nie znać owego boga, jak 
opierać się tajemnemu pociągowi ku jego religii. A zamiast tego, cóż 
widzę po całym świecie? Co kraj to inne bóstwo, im bardziej różnią 
się ludzie i ich wyobraźnia, tym więcej sposobów służenia im. I taka 
wielość przekonań, w której mój wybór jest fizyczną niemożliwością, 
byłaby, według ciebie, dziełem sprawiedliwego boga? Daj spokój, 
klecho, obrażasz tylko swego boga, przedstawiając mi go w taki 
sposób; pozwól mi negować go całkowicie, bo jeśli istnieje, moim 
niedowiarstwem obrażam go o wiele mniej niż ty swymi 
bluźnierstwami. Odzyskaj rozum, klecho: twój Jezus nie jest więcej 
wart od Mahometa, Mahomet od Mojżesza, a wszyscy trzej nie są 
lepsi od Konfucjusza, który przynajmniej wskazał kilka dobrych 
zasad, podczas gdy tamci tylko gadali od rzeczy. Na ogół jednak 
wszyscy ci ludzie to zwykli oszuści; kpił z nich filozof, uwierzył w 
nich motłoch, a sprawiedliwość powinna była kazać ich powiesić. 
KSIĄDZ 
Niestety, uczyniła to tylko wobec jednego z nich. 
UMIERAJĄCY 
Bo też i on najbardziej na to zasługiwał. Był to wichrzyciel, 
buntownik, oszczerca, szelma, libertyn, prymitywny blagier i 
niebezpieczny niegodziwiec. Posiadał sztukę oszukiwania ludzi, przez 
co zasłużył na karę w państwie, do którego należało podówczas 
królestwo Jerozolimy. Dobrze więc uczyniono, pozbywając się go i 
jest to być może jedyny przypadek, kiedy moje zasady, nadzwyczaj 
łagodne i tolerancyjne, mogą uznać surowość Temidy. Wybaczam 
wszelkie błędy, wyjąwszy te, które mogą okazać się niebezpieczne dla 
panującej władzy; królowie i ich majestat to jedyne, co mi imponuje i 
budzi mój szacunek. Kto nie kocha swego kraju, ten nie jest godzien 
żyć. 
KSIĄDZ 
Ale w końcu zakładasz przecież, że istnieje coś po tym życiu? To 

niemożliwe, aby twój umysł nie zechciał nigdy przeniknąć głębi 
mroków losu, jaki nas czeka: który więc system mógł zadowolić go 
bardziej niż system ogromu cierpień za życie złe i wiecznych nagród 
za życie prawe? 
UMIERAJĄCY 
Który, przyjacielu? System niebytu. Nie napełniał mnie on nigdy 
przerażeniem, znajduję w nim tylko pociechę i prostotę. Wszystkie 
inne są dziełem pychy, ten jeden jest dziełem rozumu. Zresztą, ów 
niebyt nie jest ani straszny, ani absolutny. Czyż nie ma przed oczyma 
przykładów wciąż nowego i nowego odradzania się natury? W 
świecie nic nie idzie na marne, przyjacielu, nic nie ginie; dziś 
człowiek, jutro robak, pojutrze mucha -- czyż nie oznacza to ciągłego 
istnienia? Dlaczego więc mam zostać nagrodzony za cnoty, w których 
nie ma żadnej zasługi albo ukarany za zbrodnie, którym nie mogłem 
się oprzeć? Zdołasz pogodzić dobroć twego rzekomego boga z takim 
systemem? Miał mnie stwarzać po to tylko, by doznać przyjemności 
ukarania mnie jedynie za wybór, którego nie uczynił mnie panem? 
KSIĄDZ 
Jesteś panem swojego losu. 
UMIERAJĄCY 
Tak, zgodnie z twoimi przesądami, ale obala je rozum. System 
wolności człowieka wymyślono jedynie po to, aby stworzyć system 
łaski, tak dobrze pasujący do waszych majaczeń. Pokaż mi na świecie 
jednego człowieka, który, jeśli nie musi popełnić zbrodni, dokona jej, 
widząc obok siebie zbrodnię i szafot? Pociąga nas jakaś przemożna 
siła, nigdy nie jesteśmy w mocy skierować się ani na chwilę w inną 
stronę, jak ku naszym skłonnościom. Wszystkie cnoty są niezbędne 
dla natury i odwrotnie, nie masz ani jednej zbrodni, której by ona nie 
potrzebowała; cała jej sztuka polega właśnie na doskonałej 
równowadze, w której utrzymuje jedne i drugie. Lecz czyż możemy 
być winni tego, że pchnęła nas akurat w tę, a nie w inną stronę? Nie 

bardziej niż osa, zapuszczająca żądło w twoją skórę. 
KSIĄDZ 
Zatem największa ze wszystkich zbrodnia nie powinna w nas budzić 
żadnej trwogi? 
UMIERAJĄCY 
Tego nie powiedziałem. By wzbudziła trwogę i odrazę, wystarczy, że 
potępia ją prawo i każe miecz sprawiedliwości; lecz skoro została już 
na nieszczęście popełniona, trzeba umieć się z tym pogodzić, miast 
poddawać się próżnym wyrzutom sumienia. Ich skutek będzie żaden, 
tak jak nie uchroniły nas od zbrodni, tak nie naprawią jej. Poddawać 
się więc im jest niedorzecznością, a jeszcze większą spodziewać się 
kary na tamtym świecie, jeśli tutaj szczęśliwie jej uniknęliśmy. Boże 
broń, żebym zachęcał tym samym do zbrodni! Trzeba ich oczywiście 
unikać jak tylko można, lecz należy kierować się przy tym rozumem, 
a nie fałszywymi obawami, które prowadzą donikąd, a w co 
nieugiętszej duszy ich skutek szybko zostaje unicestwiony. Rozum, 
mój przyjacielu, tak właśnie, sam rozum musi przekonać nas o tym, że 
szkodząc bliźnim nigdy nie staniemy się szczęśliwsi; samo nasze 
serce musi nas przekonać, że przyczynianie się do szczęścia bliźnich 
jest najbardziej wzniosła rzeczą, jaką otrzymaliśmy od natury na tej 
ziemi. W tym jednym słowie zamyka się cała ludzka moralność: 
uczynić innych równie szczęśliwymi, jakbyśmy sami tego pragnęli i 
nie wyrządzać im nigdy zła większego niż takie, którego sami gotowi 
bylibyśmy doznać. Oto, mój przyjacielu, jedyne zasady, wedle 
których powinniśmy postępować i nie trzeba ani boga, ani religii, by 
zakosztować ich i je uznać: trzeba tylko dobrego serca. Lecz czuję, 
klecho, że słabnę. Porzuć swe przesądy, bądź prawdziwym 
człowiekiem, bez obaw i nadziei. Zostaw swych bogów i religie; to 
wszystko jest dobre po to jedynie, aby włożyć miecz w ludzkie ręce i 
już samo imię tych wszystkich okropieństw sprawiło, że na ziemi 
przelano więcej krwi niż przez wszystkie pozostałe wojny i plagi 
razem wzięte. Wyrzeknij się mrzonek o tamtym świecie, nie ma go 
wcale; nie wyrzekaj się tylko rozkoszy życia szczęśliwego. Oto 

jedyny sposób, w jaki natura pozwala ci przedłużyć twe istnienie... 
Rozkosz, mój przyjacielu, była zawsze mym najcenniejszym dobrem. 
Całe życie paliłem jej kadzidła i w jej ramionach pragnę je zakończyć. 
Mój koniec jest bliski, a czeka tu w sąsiednim gabinecie sześć kobiet 
piękniejszych niż poranek, które zatrzymałem na tę chwilę; weź i ty 
swoją część, za moim przykładem postaraj się zapomnieć w ich 
ramionach o wszystkich pustych sofizmatach twojego zabobonu i 
głupich błędach hipokryzji. 
Nota Umierający zadzwonił, weszły kobiety i w ich ramionach ksiądz 
stał się człowiekiem zdeprawowanych przez naturę za to, że nie umiał 
wyjaśnić, czym jest zdeprawowana natura. przełożył Marek Baster 
Pierwodruk: Dialog między księdzem a umierającym, przeł. M. Baster, “Pismo 
Literacko-Artystyczne" 1987, nr 11-12, s. 218-229. 

