LESZEK KOŁAKOWSKI
Bajki różne
Opowieści biblijne
Rozmowy z diabłem

Projekt okładki, strony tytułowej i ilustracje: Andrzej Dudziński
Bajki różne; Opowieści biblijne; Rozmowy z diabłem 
(Stones for Children; Biblical Tales-The Key to Heaven; Conversations with the Devil) 
ISBN 0 906601 40 1
Published by Aneks Publishers 61,Dorset Road London W5 4HX
Pierwsze wydanie w języku polskim:
13 bajek 7 królestwa Lailonii dla dużych i małych.
Czytelnik, Warszawa 1966
Trzy bajki o identyczności. Zapis nr 8, Warszawa 1978 Klucz niebieski albo Opowieści budujące z historii świętej zebrane ku pouczeniu i przestrodze. PIW, Warszawa 1964 Rozmowy z diabłem, PIW, Warszawa 1965
Wszystkie prawa zastrzeżone
Zezwolenie na przedruk lub tłumaczenie należy uzyskać zwracając się do Wydawnictwa Aneks
© Leszek Kołakowski, 1987
All rights reserved
Permission for reprint, translations or reproductions must be obtained m writing from Aneks Publishers

Spis treści

13 bajek z królestwa Lailonii dla dużych i małych
Jak szukaliśmy Lailonii
Garby
Opowiadanie o zabawkach dla dzieci
Piękna twarz 
Jak Gyom został starszym panem
O sławnym człowieku
Jak bóg Maior utracił tron
Czerwona łata
Wojna z rzeczami
Jak rozwiązano sprawę długowieczności
Oburzające dropsy
Opowieść o największej kłótni 
Opowieść o wielkim wstydzie

Trzy bajki o identyczności
Bajka syryjska o wróblu i łasiczce
Bajka koptyjska o wężu logiku
Bajka perska o sprzedawcy osła

Klucz niebieski albo Opowieści budujące Z historii świętej zebrane ku pouczeniu i przestrodze
Bóg czyli Sprzeczność między motywem i skutkami czynów
Lud Izraela czyli Skutki bezinteresowności
Kain czyli Interpretacja zasady każdemu wedle zasług
Noe czyli Pokusy solidarności
Sara czyli Konflikt ogólnego i jednostkowego w moralności
Abraham czyli Smutek wyższych racji
Ezaw czyli Stosunek filozofii do handlu
Bóg czyli Względność miłosierdzia
Balaam czyli Problem winy obiektywnej
Król Saul czyli Dwa typy konsekwencji życiowej
Rachab czyli Samotność prawdziwa i udawana
Job czyli Antynomie cnoty
Król Herod czyli Nędza moralistów
Ruth czyli Dialog miłości i chleba
Jael czyli Bezdroża bohaterstwa
Salomon czyli Ludzie jak bogowie
Salome czyli Wszyscy ludzie są śmiertelni

Rozmowy z diabłem
Wielkie kazanie księdza Bernarda
Apologia Orfeusza, śpiewaka i błazna, rodem z Tracji, syna królewskiego
Modlitwa Heloizy, kochanki Piotra Abelarda, kanonika i teologa
Spostrzeżenie dialektyczne Artura Schopenhauera, metafizyka, mieszczanina gdańskiego
Stenogram z metafizycznej konferencji prasowej Demona w Warszawie dnia 20 grudnia 1963
Rozmowa z diabłem doktora Lutra w Wartburgu 1521
Kuszenie świętego Piotra apostoła
Demon i płeć

13 bajek
z królestwa Lailonii dla dużych i małych

Jak szukaliśmy Lailonii

Straciliśmy razem z moim bratem mnóstwo czasu na odkrycie, w jakiej stronie świata leży państwo Lailonia. Najpierw pytaliśmy wszystkich znajomych: gdzie leży Lailonia? Nikt nam nie umiał powiedzieć. Potem nawet zaczepialiśmy nieznajomych ludzi na ulicy i zadawaliśmy to samo pytanie. Ale wszyscy wzruszali ramionami i mówili, że nie wiedzą. Potem zaczęliśmy wysyłać listy do różnych mądrych ludzi, którzy piszą książki, więc powinni wiedzieć, gdzie jaki kraj leży. Wszyscy odpowiadali nam bardzo grzecznie i żałowali, że nie mogą nam pomóc, ale naprawdę nikt z nich nie miał pojęcia, gdzie się znajduje Lailonia. Praca ta zajęła nam dużo czasu, ale postanowiliśmy nie dać za wygraną. Zaczęliśmy kupować wszystkie globusy i mapy, jakie nam udało się zdobyć: stare i nowe, piękne i brzydkie, szczegółowe i mniej szczegółowe. Siedzieliśmy po całych dniach nad mapami, szukając Lailonii, a gdy nie udało się nam znaleźć, wychodziliśmy na miasto w poszukiwaniu nowych map. W końcu w naszym mieszkaniu było tyle albumów geograficznych, globusów i map, że nie można było się ruszyć. Mieszkanie mieliśmy wygodne, ale malutkie i nie starczało miejsca na tyle papierów i globusów. Zaczęliśmy więc wynosić meble, żeby zrobić miejsce dla nowych map, bo przecież musieliśmy w końcu dowiedzieć się, gdzie leży naprawdę Lailonia. Wreszcie w mieszkaniu nie było już nic oprócz map i globusów, między którymi my sami z bratem przeciskaliśmy się z największym trudem; braliśmy też różne lekarstwa, żeby schudnąć i zajmować trochę mniej miejsca w mieszkaniu, aby można było sprowadzić więcej map. Obaj schudliśmy bardzo i jadaliśmy coraz mniej, zarówno dlatego, że musieliśmy mieć miejsce na mapy, jak i dlatego, że nie mieliśmy pieniędzy na jedzenie, bo wszystko wydawaliśmy na książki geograficzne, globusy i mapy. Była to naprawdę ciężka praca, która zajęła nam wiele lat. Nie robiliśmy nic innego, tylko szukaliśmy Lailonii.
Wreszcie, po wielu latach, kiedy obaj zestarzeliśmy się znacznie i byliśmy prawie całkiem siwi, szczęśliwy traf zdawało się, wynagrodził nam nasze trudy. Na jednej z wielu tysięcy map znaleźliśmy nazwę: LAILONIA. Ucieszyliśmy się tak bardzo, że zaczęliśmy obaj tańczyć z radości, podskakiwać i śpiewać, a potem szybko wybiegliśmy na ulicę i w pobliskiej cukierni zjedliśmy ciastka z herbatą. Rozmawialiśmy długo o naszym sukcesie i bardzo zadowoleni wróciliśmy do domu, żeby lepiej jeszcze zbadać swoje odkrycie. I tu znowu spotkało nas straszne nieszczęście. Widocznie w czasie tego tańca i podskakiwania porozrzucaliśmy nasze książki i papiery, które pomieszały się tak bardzo, że mimo długich wysiłków nie udało nam się odnaleźć mapy, gdzie była zaznaczona Lailonia. Szperaliśmy po całym mieszkaniu wiele dni i tygodni, przetrząsaliśmy każdy papierek - na próżno. Mapa jakby się pod ziemię zapadła. Zapewniam was, że nie zaniedbaliśmy niczego i poszukiwania prowadziliśmy z największą skrupulatnością, na jaką było nas stać. Mimo to nie udało się nam powtórnie odnaleźć naszej mapy.
Byliśmy już bardzo zmęczeni i zniechęceni, bo wszystko przemawiało za tym, że nigdy nie uda nam się osiągnąć celu. Brat zrobił się siwy jak gołąbek, a ja wyłysiałem prawie całkowicie. Nie mieliśmy sił na dalsze poszukiwania i skarżyliśmy się na los, co nas tak marnie oszukał. Już prawie straciliśmy nadzieję, że kiedykolwiek odszukamy Lailonię, kiedy nowy przypadek przyszedł nam z pomocą. Zjawił się pewnego ranka w naszym mieszkaniu listonosz i przyniósł małą przesyłkę. Odebraliśmy ją i dopiero po wyjściu listonosza spojrzeliśmy na nadawcę. Wyobraźcie sobie nasze wrażenie, kiedy na stemplu pocztowym przeczytaliśmy najwyraźniej: LAILONIA. Stanęliśmy osłupiali i na chwilę odjęło nam mowę. Ale zaraz mój brat, który jest bardzo roztropnym człowiekiem, wykrzyknął: „Pędźmy za listonoszem, on musi wiedzieć, gdzie jest Lailonia, skoro dostał przesyłkę!” Pobiegliśmy bez tchu za listonoszem i udało nam się go złapać jeszcze na schodach. Nieszczęśliwy człowiek myślał, że chcemy go pobić, tak gwałtownie rzuciliśmy się na niego. Ale szybko wytłumaczyliśmy mu, o co chodzi.
— Niestety, panowie - powiedział listonosz - nie wiem,
gdzie leży Lailonia. Ja dostaję tylko przesyłki do rozniesienia i znam się tylko na geografii kilku ulic, a już więcej to nie. Ale może naczelnik poczty będzie wiedział.
— Bardzo trafnie - krzyknął mój brat. — Idziemy do naczelnika poczty!
Do naczelnika poczty dostaliśmy się bez trudu. Przyjął nas miło i przyjaźnie, ale na nasze pytanie rozłożył bezradnie ręce.
— Nie, proszę panów, nie wiem absolutnie, gdzie leży Lailonia. Znam tylko geografię swojej dzielnicy. Ale dam wam radę. Idźcie do Jeszcze Większego Naczelnika poczty, który dostaje listy i paczki z zagranicy. On musi wiedzieć.
Poszliśmy więc do Jeszcze Większego Naczelnika. Tu już nie poszło tak łatwo, ponieważ Jeszcze Większy Naczelnik miał mnóstwo pracy, był bardzo zajęty i nie mógł nas przyjąć od razu. Musieliśmy się długo starać, zabiegać i prosić, telefonować, chodzić po różne przepustki i składać podania. Trwało to długo, wiele tygodni, ale w końcu nasze starania spotkał sukces. Jeszcze Większy Naczelnik zgodził się nas przyjąć. Wyznaczył nam spotkanie o piątej rano, bo był bardzo zajęty. Dlatego, bojąc się zaspać (a nie mieliśmy zegarków, które zostały sprzedane na zakup map), nie spaliśmy z bratem całą noc i idąc do urzędu, byliśmy nie wyspani i zmęczeni. Mimo to nadzieja i radość wypełniała nam serce, bo teraz wiedzieliśmy prawie na pewno, że wreszcie nasze trudy się skończą.
Jeszcze Większy Naczelnik był także bardzo miły i życzliwy. Poczęstował nas herbatą i piernikiem, a prośby naszej wysłuchał cierpliwie. Potem pokiwał głową.
— Ach, moi panowie - powiedział. — Rozumiem dobrze wasze zmartwienie. Ale widzicie, panowie, ja mam na głowie tyle pracy, że nie mogę pamiętać o wszystkim. Na świecie jest bardzo dużo krajów i ja nie mogę wszystkich spamiętać. Nie wiem, niestety, gdzie leży Lailonia.
Już zaczęła mnie ogarniać rozpacz, że znowu wszystko na nic, kiedy nagle mój brat, który naprawdę jest bardzo mądry, zawołał:
— Ale w takim razie, szanowny Jeszcze Większy Naczelniku, któryś z pana podwładnych musi wiedzieć, bo oni przecież mają mniej spraw na głowie i każdy ma tylko kilka krajów do załatwienia.
— Dobra myśl - powiedział Jeszcze Większy Naczelnik. - Zaraz zadzwonię do swoich czterech zastępców i zapytam, który z nich ma w swoim resorcie Lailonię.
Potem zdjął słuchawkę telefoniczną i powiedział: „Proszę mnie połączyć z kierownikiem od spraw Południa”. A kiedy go połączono, zapytał: „Panie kierowniku, czy na Południu znajduje się państwo Lailonia?” „Stanowczo nie - odpowiedział kierownik — to musi być gdzie indziej”. Kierownik od spraw Północy odpowiedział po chwili to samo, a to samo odpowiedział kierownik od spraw Wschodu. Wtedy już byliśmy pewni, że o Lailonii będzie wiedział kierownik od spraw Zachodu, bo przecież gdzieś musi leżeć Lailonia. Ale kierownik od spraw Zachodu na pytanie Jeszcze Większego Naczelnika powiedział: „Nie, stanowczo Lailonia nie leży na Zachodzie. To musi być gdzie indziej”.
Jeszcze Większy Naczelnik rozłożył ręce. „Niestety, widzicie panowie, że o Lailonii nie może powiedzieć żaden z moich kierowników”.
— Ale skoro dostaliśmy przesyłkę z Lailonii — powiedziałem (bo ja też jestem troszeczkę mądry, chociaż nie tak mądry, jak brat) — to musiał ktoś tę przesyłkę przywieźć, a więc ktoś musi wiedzieć, gdzie leży Lailonia.
— Bardzo możliwe - odpowiedział Jeszcze Większy Naczelnik — bardzo możliwe, że ktoś wie. Ja jednak tego kogoś nie znam.
Bardzo nam było smutno, ale brat spróbował chwycić się jeszcze jednej możliwości. „Panie Jeszcze Większy Naczelniku -spytał — a może jest jeszcze Bardzo Największy Naczelnik, który musi wiedzieć o wszystkim?”
— Bardzo Największy Naczelnik — powiedział Jeszcze Większy Naczelnik — na pewno by wiedział, gdzie leży Lailonia, ale niestety wyjechał.
— A kiedy wróci Bardzo Największy Naczelnik?
— Bardzo Największy Naczelnik już nigdy nie wróci - powiedział ze smutkiem Jeszcze Większy Naczelnik. — Wyjechał na zawsze.
— Więc już nie ma żadnej rady? - zapytaliśmy z rozpaczą. - Już nikt, absolutnie nikt nie wie, gdzie leży Lailonia?
— Nie umiem panom pomóc - powiedział Jeszcze Większy Naczelnik i dał znak, że audiencja się skończyła.
Wyszliśmy zapłakani i nawet nie mieliśmy w kieszeni chusteczek do nosa, bo wszystkie chusteczki wyrzuciliśmy z domu dawno, aby zrobić więcej miejsca na mapy i globusy. Szliśmy do domu ocierając łzy rękawem i dopiero przed samymi drzwiami mój brat nagle przystanął.
— Słuchaj no — powiedział. - Jeszcze Większy Naczelnik pytał po kolei czterech kierowników. Ale przecież możliwe, że ma pięciu kierowników pod swoją władzą i po prostu o jednym zapomniał.
— Wzywał kierowników od Południa, Północy, Wschodu i Zachodu — odpowiedziałem na to. — Czy myślisz, że są jeszcze jakieś strony świata?
— Nie wiem - powiedział brat. - Nie wiem dokładnie. Nie jest wykluczone, że jest pięć stron świata albo więcej.
— A więc musimy wrócić do Jeszcze Większego Naczelnika i jeszcze raz się upewnić.
Znowu słabiutka nadzieja zaświtała nam w sercu. Szybko pobiegliśmy z powrotem do urzędu. Ale okazało się, że Jeszcze Większy Naczelnik jest zajęty i nie może nas przyjąć. Nie było rady, trzeba było od nowa zacząć te same starania o audiencję. Trwało to bardzo długo, znowu podania, znowu telefony, przepustki, prośby. Ale tym razem się nie udało. Jeszcze Większy Naczelnik oświadczył, że ma bardzo dużo pracy, że już raz nas przyjął i zrobił, co mógł, a więcej nie może.
Teraz już naprawdę nie było wyjścia. Wszystkie drogi były zamknięte, wszystko co możliwe było już wypróbowane. Nawet nie chciało nam się więcej szukać w mapach, tylko siedzieliśmy w swoim mieszkaniu i płakaliśmy cichutko.
Teraz jesteśmy już bardzo starzy. Na pewno nigdy nie dowiemy się, gdzie leży Lailonia i na pewno nigdy jej nie zobaczymy. Być może jednak ktoś z was będzie miał więcej szczęścia, może komuś uda się trafić kiedyś do Lailonii. Jadąc tam, oddajcie w naszym imieniu kwiatek nasturcji królowej Lailonii i powiedzcie jej, jak bardzo chcieliśmy się tam dostać i jak nam się to nie udało.
Ale zapomniałem jeszcze powiedzieć, co było w tej przesyłce. Oczywiście, rozpakowaliśmy ją natychmiast. Przesyłka zawierała króciutki liścik, w którym pewien mieszkaniec Lailonii nazwiskiem Ibi Uru donosił nam, że dowiedział się, iż interesujemy się Lailonią i wobec tego przesyła nam zbiorek najmniejszych opowiadań starych i nowych, które są znane w tym kraju. Zbiorek ten był dołączony do listu. Nasz korespondent zapomniał niestety napisać, gdzie leży Lailonią i nie podał bliższego adresu, a więc nie mogliśmy mu odpisać. Wzięliśmy tylko ów zbiorek opowiadań i chcemy go wszystkim pokazać, aby wszyscy mogli się dowiedzieć chociaż troszeczkę o Lailonii, kraju, którego nie udało się nam znaleźć na mapie.

Garby

Kiedy Ajio, kamieniarz, pracujący przy budowie dróg, zachorował na garb, zebrało się czterech lekarzy, aby radzić nad jego chorobą. Nie należy wcale przypuszczać, że w Lailonii zawsze tak się zdarzało, że ilekroć jakiś kamieniarz zachorował, zbierało się czterech lekarzy; nie, przeważnie nie zbierał się ani jeden. Tym razem było ich aż czterech nie dlatego, że Ajio zachorował, ani tym bardziej, że był kamieniarzem. Po prostu choroba Ajio była dziwna, a lekarze chętnie oglądają dziwne rzeczy, podobnie jak wszyscy ludzie. Dziwność choroby, z kolei, nie polegała na garbie, bo garb nie jest wcale dziwny, ale bardzo zwyczajny. Polegała na tym, że nie był to właśnie garb zwyczajny, ale garb-dziwoląg, garb-osobliwość, garb-jaki-tylko-raz-na-sto-osiem-lat-zdarza-się-w-całej-Lailonii-a-może-nawet-rzadziej. Mianowicie, garb, rosnąc i pęczniejąc, zaczął obrastać w różne nadzwyczajne odrośle i rozgałęzienia, które z biegiem czasu jęły się upodabniać do różnych części ciała - rąk, nóg, głowy, szyi, brzucha i pupy. (Był to, trzeba dodać, tak zwany garb kryptogenny; nazwa ta oznacza pewną szczególną właściwość garbu, polegającą na tym, że lekarze nie mają pojęcia, skąd się wziął.)
Lekarze więc zebrali się i radzili nad tym, czy można uleczyć Ajio z garbu. Kiedy zebrali się razem w specjalnym gabinecie (Ajio był tam, oczywiście, nieobecny), jeden stary lekarz powiedział:
— Panowie, przyznajmy otwarcie, że medycyna jest bezsilna w tym przypadku. Sto osiem lat temu nasz wielki poprzednik, chirurg Głowa-biada opisał zupełnie podobny przypadek i też nie mógł go wyleczyć. A jeśli nie wyleczono tego garbu sto osiem lat temu, to tym bardziej, rzecz jasna, my go nie możemy wyleczyć. Wtedy bowiem ludzie byli mądrzejsi.
— A więc, co mamy robić? — spytał młody lekarz. - Musimy bowiem coś robić, inaczej będziemy uchodzić za nieuków.
— Jak to, co? — zdziwił się stary lekarz. — Leczyć chorego!
— Ale skoro nie mamy żadnych widoków...
— Leczenie chorego, drogi przyjacielu, nie ma nic wspólnego z widokami na uzdrowienie — powiedział lekarz starszy. -Jest to główna zasada naszej sztuki. Celem leczenia jest leczyć, podobnie jak celem śpiewania jest śpiewać, a celem grania - grać.
— Ja uważam, że moglibyśmy wyleczyć chorego częściowo -powiedział trzeci lekarz. - Mam na myśli, że nie możemy wprawdzie usunąć garbu, ale możemy przeszkodzić jego dalszemu rośnięciu; w tym celu trzeba garb włożyć w gips, wtedy nie będzie miał miejsca do powiększania się i zostanie, jaki był. A że ludzie sto osiem lat temu byli mądrzejsi niż dziś - to rzecz niepewna.
— Ja uważam to za oburzające - krzyknął czwarty lekarz. — Skoro nie możemy wyleczyć garbu całkiem, stanowczo nie powinniśmy w ogóle go leczyć!
— Ależ dlaczego?
— Przecież to jasne! Właśnie dlatego, że nie można go wyleczyć.
— Całkiem nie można, ale można częściowo.
— To znaczy, że nie można. Garb i tak zostanie, więc nie powinniśmy się łudzić, że można go wyleczyć.
Lekarze debatowali w ten sposób bardzo długo. Tymczasem garb rósł i rósł coraz szybciej. Różne części ciała, które z niego odrastały, formowały się coraz wyraźniej i nabierały kształtów. Głowa garbu zaczęła porastać włosami, pojawiły się oczy, uszy, nos i usta; ręce wydłużyły się, a nogi niebawem sięgnęły ziemi. Ani się obejrzano, jak z garbu zrobiła się pełna postać ludzka. Postać ta, był to po prostu drugi Ajio, kubek w kubek podobny do pierwszego. Był przyrośnięty do pierwszego Ajio plecami, a poza tym wyglądał dokładnie tak samo jak on. Od razu też zaczął mówić.
Pierwszy Ajio, ten właściwy, od początku martwił się swoją chorobą, bo nikomu nie jest przyjemnie z garbem. Kiedy jednak zobaczył, że wyrósł mu na plecach jego własny sobowtór, Ajio był naprawdę przerażony i nie wiedział, co ma robić. Ajio był to człowiek spokojny i rzetelny, sumienny robotnik, ogólnie lubiany i szanowany. Teraz, kiedy wyrósł mu sobowtór, ludzie nie mogli już odróżnić, który Ajio był pierwszy, a który powstał z garbu.
Ale, co gorsza, sobowtór okazał się wprawdzie zupełnie podobny do Ajio — tak że nawet własna żona Ajio nie mogła ich odróżnić - ale było to podobieństwo zupełnie zewnętrzne. Natomiast drugi Ajio miał zupełnie inny charakter niż pierwszy. Gdy tylko zaczął mówić, krzyczał i irytował się o byle co, i pomstował na wszystkich, a w szczególności na pierwszego Ajio. Nie chciał też wcale pracować, wszystkich obrażał i skarżył się, że pierwszy Ajio nie pozwala mu chodzić. Było to prawdą o tyle, że obaj byli zrośnięci plecami, a więc mieli nogi zawsze skierowane w przeciwną stronę i kiedy jeden szedł naprzód, drugi musiał posuwać się do tyłu. Było to niesłychanie niewygodne.
Ale nie to było najgorsze. Najgorsze było to, że drugi Ajio, kiedy tylko wyrósł zupełnie i kiedy już nie można go było odróżnić od pierwszego, zaczął głośno wołać, że on właśnie jest tym prawdziwym Ajio, tym, który był na początku, a tamten był właśnie tym garbem i w ogóle nie jest prawdziwym człowiekiem.
— Utnijcie mi ten przeklęty garb! - wołał wściekły do lekarzy i do kogo mógł. — Dlaczego mam wiecznie nosić na plecach tę wstrętną narośl! Co za nieuczeni ci lekarze! Nic nie umieją zrobić.
Znajomi, którzy spotykali Ajio, dziwili się. - Czy ty naprawdę jesteś Ajio? — pytali garbu, a garb wrzeszczał na cały głos: „Oczywiście, że jestem Ajio! A kim mam być! Co wy, oczu nie macie! Chyba widzicie, że jestem Ajio, znacie mnie przecież od lat! A tamto, to jest garb, który mi wyrósł. Takie nieszczęście!”
Znajomi na wszelki wypadek pytali jednak pierwszego, a więc prawdziwego Ajio, chcąc się dowiedzieć, czy się nie mylą: „A ty, kto właściwie jesteś?”
— Ja jestem Ajio - odpowiadał tamten, ale cicho, bo był człowiekiem skromnym i nieśmiałym.
Kiedy drugi Ajio to słyszał, wybuchał szyderczym śmiechem i głośno wykrzykiwał:
— Patrzcie go, garb chce być człowiekiem! A to ci heca! Nie, czegoś takiego jeszcze nie widziałem! Bezczelny garb chciałby wmówić ludziom, że wcale nie jest garbem! A czym jesteś, ty worku skórzany?! Ludzie kochani, przecież to się w głowie nie mieści! Garb mówi, że on jest Ajio! Nie, ja nie wytrzymam! Utnijcie mi ten garb, bo pęknę z oburzenia! Milcz, ty garbie parszywy! Ludzie kochani, nie dajcie mówić temu potworowi! I tak, na każde nieśmiałe odezwanie się Ajio, który rozpaczliwie zapewniał, że on jest tym Ajio prawdziwym, garb wybuchał stekiem obelg i wymysłów i tak głośno i tyle razy klął się na wszystko i przysięgał, że w końcu ludzie, nawet lekarze, nawet przyjaciele Ajio, nawet jego żona - wszyscy najpierw w ogolę potracili głowy, a wreszcie uwierzyli, że prawdziwy Ajio to ten, który głośniej krzyczy, że jest prawdziwym Ajio. Natomiast prawdziwy Ajio, coraz bardziej zrozpaczony i zalękniony, coraz bardziej niepewny, mówił jeszcze cichutko o sobie, ale jąkał się coraz bardziej i w końcu przestali go słuchać. Nowy Ajio był bezczelny, krzykliwy, kłócił się o byle co.
— Ależ ten Ajio się zmienił - mówili zmartwieni znajomi. -Poznać go nie można. Dawniej był taki dobry i wszyscy go lubili, a dzisiaj wytrzymać z nim nie sposób.
— Cóż chcecie! - odpowiadali drudzy. Garb mu wyrósł. Takie nieszczęścia bardzo ludzi zmieniają, nie można się dziwie.
Po czym rozmowa schodziła na wypadki różnych ludzi, którzy właśnie bardzo się odmieniali pod wpływem nieszczęść i c o-rób, a że każdy znał wiele takich wypadków, więc rychło zapominali o Ajio.
Jednocześnie, przez cały czas lekarze pracowali. Pracowali bardzo pilnie dzień i noc, ślęczeli i badali, aż w końcu po wielu miesiącach wymyślili lekarstwo na garb. Był to pewien proszek, który należało zażywać trzy razy dziennie i który powodował zanik garbu w ciągu kilku dni. Proszek był gorzki i bardzo niesmaczny, ale któż by tam na to zważał, kiedy szło o wyleczenie garbu. Lekarze wypróbowali swój środek na kilkunastu garbatych, takich ze zwyczajnymi garbami i stwierdzili, że na ogół działa bardzo dobrze. Ludzie pozbywali się garbów i bardzo byli zadowoleni z nowego leku.
Wreszcie lekarze postanowili zastosować swój wynalazek do choroby Ajio. Kiedy przyszli do niego, Ajio - ale nie ten prawdziwy, tylko ten drugi, ten garb - zaczął natychmiast głośno się skarżyć i krzyczeć, jak zwykle, że on już nie może tego znosić i że żąda, aby go natychmiast wyleczyć. Lekarze zaraz uspokoili go i powiedzieli, że właśnie wynaleźli świetny środek na garby. Pierwszy Ajio, ten prawdziwy, zaczął płakać cicho i mówić, że on przecież jest człowiekiem, a tamten drugi to tylko choroba; nikt jednak nie brał tego poważnie pod uwagę, bo drugi Ajio za-krzyczał go natychmiast i obrzucił wyzwiskami. Tylko mały synek Ajio płakał głośno i wołał, że to jest jego tatuś, a tamten jakiś obcy pan, ale nikt go nie słuchał, bo małe dzieci nie mają tyle rozumu, żeby lepiej od dorosłych odróżniać, co jest prawdziwe.
Tak więc lekarze, po krótkiej naradzie, dali swoje nowe proszki choremu, to znaczy dali je drugiemu Ajio, temu garbowi. Drugi Ajio łapczywie schwycił proszki i zaczął je jeść. Krzywił się, bo były gorzkie, i z tego powodu nawymyślał lekarzom, że powinni byli wymyślić słodkie proszki albo o smaku pomarańczowym.
I stało się tak, jak należało oczekiwać. Kiedy tylko drugi Ajio zaczął zażywać proszki, pierwszy Ajio zaczął się kurczyć i maleć, aż w końcu zmienił się w prawdziwy garb na plecach drugiego Ajio; ponieważ jednak proszki dalej działały i ten garb począł się zmniejszać, aż wreszcie drugi Ajio, ten, co najpierw był garbem, stanął zupełnie wyprostowany i zadowolony, nic nie mając na plecach. Pierwszy Ajio znikł zupełnie. Wszyscy lekarze i znajomi byli przekonani, że tym samym znikły wątpliwości; że skoro tamten Ajio zmienił się w garb, a w końcu znikł całkiem, to nie mógł być od początku czym innym, jak tylko garbem. I tylko mały synek Ajio płakał gorzko, że mu zabrali tatusia. Natomiast nowy Ajio bił go rzemieniem i wołał, że on jest jego ojcem i żeby mały nie odważał się gadać głupstw.
Po tej historii Ajio stał się sławnym człowiekiem, bo w końcu nie każdemu coś takiego się przydarza. Ludzie go nie lubili, bo był złośliwy i szkodził, komu mógł, ale jednocześnie bali się go, a to z tego samego powodu.
Ale Ajio nie poprzestał na tym, że zwyciężył w walce. Zaczął się zachowywać bardzo dziwnie. Kiedy spotykał znajomych, pytał ich ni stąd, ni zowąd: „Kiedy wreszcie pozbędziesz się swego garbu? Przecież teraz są takie doskonałe środki na leczenie garbu! Powinieneś zaraz pójść do lekarza!”
— Ależ ja wcale nie jestem garbaty — mówił ten lub ów znajomy, który to słyszał.
Ale Ajio wybuchał szyderczym śmiechem.
— Nie jesteś garbaty?! — wołał. — Tak ci się tylko zdaje! Jesteś garbaty i to jak jeszcze! Wszyscy są garbaci, rozumiesz?! Wszyscy! Tylko ja jeden, ja - tu uderzał się po bokach rękami - ja jeden nie mam garbu. Wszyscy ludzie są potwornie garbaci i tylko z głupoty nie chcą się leczyć.
Kiedy tak Ajio przemawiał po kolei do wszystkich ludzi w miasteczku, strach i groza padły na ludność. Wszyscy z przerażeniem oglądali się w lustrze, aby się upewnić, czy czasem nie rosną im garby, a choć widzieli, że garbów nie ma, to jednak nie mogli się uspokoić i po chwili znów zaglądali do lustra. Nikt w końcu nie był pewien, czy nie jest naprawdę garbaty. Zapanował powszechny strach. Ludzie unikali się wzajemnie, przemykali się chyłkiem pod ścianami i co chwila badali i sprawdzali na nowo, czy jednak nie są garbaci. Tylko Ajio chodził pewny siebie, dumny jak paw i bez przerwy powtarzał: „Wszyscy jesteście garbaci! Wszyscy macie potworne garby! Jakże możecie tego nie widzieć! Chyba jesteście ślepi!”
Po pewnym czasie Ajio stopniowo zmienił metodę. Zaczął mówić ludziom, że nie o to chodzi, że są po prostu garbaci, tak jak się rozumie zwyczajnie, ale że sami są po prostu garbami, że kiedyś wyrośli na plecach swoich sobowtórów, którym zdarzyło się to samo, co jemu kiedyś; on jednak pozbył się swego garbu dzięki cudownym proszkom, a inni tego nie zrobili, wskutek czego doprowadzili do tego, że garby ich zjadły. Teraz, poza nim jednym, chodzą po świecie same garby, a nie prawdziwi ludzie. „Jesteś garbem — syczał do każdego spotkanego człowieka — rozumiesz? Jesteś garbem, a nie żadnym człowiekiem! Udajesz człowieka, a naprawdę zjadłeś człowieka i sam, garbie, zostałeś, żeby mnie oszukiwać. Tylko ja jestem prawdziwym człowiekiem!”
Tak to powtarzał, tak krzyczał i syczał, tak wszystkim wmawiał, że są garbami, tak się puszył i tak głośno zapewniał, że on jeden jest prawdziwym człowiekiem, aż w końcu ludzie zaczęli wierzyć, że są garbami i że powinni natychmiast coś zrobić, żeby przywrócić do istnienia prawdziwych ludzi, bez garbów. Ludzie zaczęli się wstydzić i bardzo im było przykro, że popełnili taką niesprawiedliwość.
Wreszcie, coraz większa ilość mieszkańców zaczęła sobie myśleć, że skoro Ajio tak skutecznie pozbył się garbu, to może warto spróbować proszków, których on zażywał i może coś z tego wyjdzie. Wszyscy więc jęli masowo kupować sobie cudowne proszki i łykać je nawet w większych ilościach, niż to było potrzebne. Robili to nawet ci, którzy przedtem byli garbaci i właśnie pozbyli się garbów dzięki proszkom.
Ale ponieważ nikt z tych ludzi nie miał prawdziwego garbu, więc nie mógł też garbu stracić. Natomiast, o dziwo, natychmiast po pierwszym okresie zażywania proszków, wszyscy zauważyli z niepokojem, że dzieje się coś odwrotnego, niż miało się dziać: wszystkim mianowicie zaczęły wyrastać garby na plecach. Garby rosły i robiło się z nimi to samo, co działo się kiedyś w przypadku Ajio: garby jęły obrastać stopniowo w różne części ciała i coraz bardziej upodabniać się do ludzi, którzy je nosili na plecach. Okazało się mianowicie, że te same proszki, które likwidują garby garbatym, powodują wyrastanie garbów u prostych. Kiedy to ludzie spostrzegli, było już za późno. Wszystkim wyrosły na plecach garby-sobowtóry, które natychmiast, tak samo jak w przypadku Ajio, zaczęły głośno wrzeszczeć, że one są prawdziwymi ludźmi, a tamci garbami.
Ajio promieniał. Miał teraz pełno koleżków, takich samych jak on, chociaż jeszcze połączonych z dawnymi ludźmi-sobowtórami. Wszystkie garby były też pod tym względem podobne do Ajio, że wszystkie były kłótliwe, bezczelne, krzykliwe i wszystkie natychmiast chciały pozbyć się swoich garbów - to znaczy prawdziwych ludzi, których one ogłosiły za garby. Za to między sobą garby były w dobrych stosunkach i gdy się spotkały, razem szydziły bezlitośnie z ludzi, których jakoby nosiły na plecach jako własne garby.
Wreszcie garby oświadczyły, że dość mają tego, że nie chcą być więcej garbate i same zaczęły zażywać cudowne proszki.
W ten sposób w Lailonii powstało miasto garbów, w którym nie było jednak ani jednego garbatego. Dalsza historia tego miasta nie została opisana. O ile wiemy, istnieje dotychczas.
Mały synek Ajio, którego też chciano zmusić do zażywania proszków, żeby i jego zmienić w garb, nie dał się jednak. Uciekł z miasta, żeby nie zostać garbem, a kiedyś, jak dorośnie, wrócić do miasta i rozprawić się z garbami. Było mu jednak bardzo smutno.

Opowiadanie
o zabawkach dla dzieci

Kupcy Lailonii prowadzili dawnymi czasy ożywiony handel z Babilonem. Wywozili oni do Babilonu głównie specjalne ochraniacze na widelce do jedzenia mięsa bażantów, natomiast przywozili najczęściej grzebienie do czesania wielbłądów. Powód tego importu był taki, że w Lailonii w ogóle prawie nie wyrabiano grzebieni do czesania wielbłądów; ta ostatnia okoliczność wynikała po części stąd, że w Lailonii nigdy w ogóle nie było wielbłądów. (Nie było i już.) Ale nie zagłębiajmy się zbyt daleko w przyczyny. Opisujmy fakty.
Otóż faktem było, że stary kupiec Pigu (nosił takie przezwisko, ponieważ miał duży zakrzywiony nos z czterema kropkami - żółtą, czerwoną, pomarańczową i czarną, z koniuszkiem lekko zwisającym ku dołowi i upodabniającym właściciela nieco do jastrzębia; otóż trzeba wiedzieć, że duży zakrzywiony nos z takimi właśnie czterema kropkami, z koniuszkiem lekko zwisającym ku dołowi i upodabniającym nieco właściciela do jastrzębia nazywał się „Pigu” w języku starolailońskim; w języku nowolailońskim nos taki nosi już inną nazwę; ale nie wchodźmy w szczegóły) uprawiał właśnie handel z Babilonem. Jeździł tam co sześć miesięcy zawożąc pokaźny zapas ochraniaczy na widelce do jedzenia mięsa bażantów (bażanty uchodziły w Babilonie za największy przysmak, może dlatego, że pojawiały się tam niezmiernie rzadko; mniej więcej raz na trzydzieści lat w całym Babilonie udawało się upolować jednego bażanta, który zabłąkał się nie wiadomo skąd) i wracając przywoził ogromne ilości grzebieni do czesania wielbłądów, które to grzebienie mieszkańcy Lailonii rozchwytywali natychmiast płacąc słone ceny. Jakoż kupiec Pigu, w wyniku tych wojaży, zgromadził znaczny majątek, z którego wybudował piękną willę dla swojej córki imieniem Memi („Memi” w języku starolailońskim jest to czasownik oznaczający: „jeździć brawurowo na małym różowym słoniu bez ucha, potrząsając zarazem chorągiewką bladoniebieską z jedwabnej wstążki i kręcąc młynka palcami krwiście polakierowanymi”; śliczna Memi bawiła się często w ten sposób i stąd jej przezwisko).
Pewnej wiosny, kiedy kwitły właśnie obficie sady rumiankowe (w Lailonii rumianek jest ogromnym drzewem dochodzącym do sześciu poninów wysokości; ponin to miara długości, która wynosi mniej więcej tyle, co wielkość rogów czteroletniego daniela), a strumienie mirżowe płynęły na wszystkie strony (strumienie mirżowe w Lailonii płyną tylko na wiosnę, żłobiąc sobie koryta poprzez miasta, burząc ulice i domy; ludzie nie przejmują się tym zbytnio, bo wiosną można mieszkać byle gdzie, latem zaś strumienie mirżowe znikają, a domy i ulice odrastają szybko z powrotem), kupiec Pigu wracał właśnie z podróży po korzystnych transakcjach handlowych, bardzo zadowolony. Zanim wrócił do własnego mieszkania, chciał zajrzeć do willi swojej Memi. Nie zastał jej jednak w domu, więc usiadł w salonie i wyjął swój przyrząd do dziurawienia globusów. (Kupiec Pigu bardzo lubił to zajęcie; lailońska fabryka przyrządów do dziurawienia globusów sprzedawała mu swoje wyroby po zniżonej cenie, ponieważ Pigu robił jej reklamę w Babilonie dziurawiąc tamtejsze globusy.) Bawił się chwilę, czekając na córkę, która podjechała po chwili na małym różowym słoniu bez ucha i już z daleka witała go machając rękami. Przywitała się i od razu zaczęła prosić: „Ach, papo, nie gniewaj się na mnie!”
— Za cóż miałbym się gniewać na ciebie, córeczko? - spytał Pigu.
— Papo kochany, zrobiłam sobie pewną przyjemność, ale ty będziesz musiał za nią zapłacić.
Kupiec Pigu zatroskał się nieco, ponieważ wiedział, że śliczna Memi bywa bardzo rozrzutna. Jednak spytał spokojnie: „A cóż to takiego?”
— Kazałam sobie zrobić globus naturalnej wielkości, powiedziała Memi. (Trzeba tu zaznaczyć, że dziurawienie globusów było ulubioną rozrywką w rodzinie kupca Pigu, jak zresztą w całej Lailonii. Starzy i młodzi oddawali się całymi dniami temu pasjonującemu zajęciu, dlatego między innymi w Lailonii dziury w globusach były bardzo tanie.)
Kupiec Pigu zamyślił się. Nie wiedział dokładnie, co to jest naturalna wielkość, i pomyślał, że chyba wszystkie rzeczy na święcie są naturalnej wielkości, to znaczy mają taką wielkość, jaką im natura dała. Na wszelki wypadek poprosił Memi o bliższe wyjaśnienia.
— To znaczy, globus takiej wielkości, jak cała ziemia. Rachunek kazałam odesłać ci do zapłacenia. O, już niosą gotowy globus - zawołała wyglądając przez okno.
Ale kupiec Pigu ze strachu nie chciał wyjrzeć przez okno. Gorączkowo rozmyślał, ile też musi sprzedać grzebieni do czesania wielbłądów, aby zarobić pieniądze na taki globus. Nie mógł obliczyć i spocił się cały ze strachu. Tymczasem na dworze chłopcy sklepowi ustawiali już globus. Wreszcie Pigu wyjrzał przez okno i wprawnym okiem kupieckim ocenił od razu opłakany stan rzeczy: był to istotnie globus naturalnej wielkości i kupiec Pigu przez całe życie nie mógłby sprzedać tylu grzebieni do czesania wielbłądów, aby na taki globus zarobić. Szybko powziął surową decyzję. Wyjrzał przez okno i krzyknął: „Proszę zabrać ten globus z powrotem. Nie będę za niego płacił. Jest źle wykończony!”
Chłopcy sklepowi wzruszyli ramionami, wzięli globus na plecy i ponieśli z powrotem. Ale śliczna Memi wybuchnęła gorzkim płaczem: „Ach, papo, niedobry papo! Żal ci kilku groszy, nie chcesz zrobić przyjemności swojej Memi. Naprawdę, papo, zrobiłeś się na starość chorobliwie skąpy. Nawet zabawka dla twojego dziecka — i to ci jest za drogie!” I tak długo robiła mu wyrzuty.
Kupiec Pigu miał miękkie serce i przykro mu było słuchać tych żalów, ale nie mógł przecież zadłużać się na całe życie. Usiłował wytłumaczyć córce, że naprawdę nie ma pieniędzy na tak kosztowne prezenty. Obiecywał, że może kiedyś później, jak jeszcze się dorobi. (Miał nadzieję, że przez ten czas Memi dorośnie i zrozumie niewłaściwość swojego żądania.) Ale Memi nie chciała go słuchać i płakała gorzko. Kupiec Pigu nie mógł już wytrzymać tego płaczu. Myślał szybko, jak by tu wynagrodzić córce taką przykrość. Nagle zaświtało mu coś w głowie.
— Córeczko — powiedział - dostaniesz taki sam globus, jeszcze lepszy. Kazałem odesłać tamten, bo był źle zrobiony. Ale masz przecież prawdziwy globus, po prostu kulę ziemską. Możesz ją przecież podziurawić!
Mała Memi nie była głupia. Pojęła w lot propozycję. Kaprysiła trochę, mówiła, że tamten globus był z dobrej firmy i znacznie lepszy, ale w końcu uspokoiła się, gdy wyciągnęła od ojca zapewnienie, że pójdzie z nią jutro na obiad z pomarańczowych perliczek. Dała się ubłagać. Szybko wybiegła na dwór, porywając swój przyrząd do dziurawienia globusów i zabrała się do zabawy.
Skutki nie dały długo na siebie czekać. Pod wieczór cała ziemia była dziurawa i ze wszystkich krajów zaczęły napływać do Lailonii depesze z pytaniami: kto właściwie dziurawi ziemię w tak okropny sposób? Niestety, było za późno. Mała Memi podziurawiła prawie wszystko, zanim się spostrzeżono. Ziemia była w dziurach i prawie nie nadawała się do użytku.
Ciężkie czasy przyszły teraz na kupca Pigu. Musiał odpowiadać za swoją córeczkę i zażądano od niego olbrzymich odszkodowań dla wszystkich państw. Nie miał pieniędzy na zapłacenie i poszedł do więzienia za długi, podczas gdy Memi bawiła się dalej. Siedział tam bez końca (zapewne zresztą siedzi nadal), rozmyślając ze smutkiem o tym, że nie należy skąpić pieniędzy na zabawki dla dzieci.

Piękna twarz

Nino był czeladnikiem piekarskim, znanym ze swojej pięknej twarzy. Była to istotnie najpiękniejsza twarz w okolicy i wszystkie dziewczęta odwracały wzrok, kiedy Nino przechodził ulicą — tak przyciągała je piękna twarz młodego piekarza.
Niestety, Nino pracował przy piecu, w wilgotnej i gorącej piekarni, to zaś, jak wiadomo, niedobrze wpływa na piękne twarze. Prócz tego miewał niekiedy zmartwienia, jak wszyscy ludzie, a wiadomo, że zmartwienia szkodzą piękności. W rezultacie Nino przeglądając się w lustrze stwierdzał ze smutkiem, że na pięknej twarzy życie zaczyna powoli żłobić swój ślad. Mimo to, była ona nadal niezwykle piękna i Nino rad był ustrzec to piękno przed złośliwością czasu. Wybrał się tedy do miasta Lipoli, gdzie sprzedawano specjalne kuferki do przechowywania twarzy. Kuferek taki był kosztowny i Nino musiał pożyczyć pieniądze od sąsiadów, aby za niego zapłacić. Uważał jednak, że sprawa jest na tyle ważna, iż warto się zadłużyć. Kupił tedy kuferek i schował swoją twarz w bezpiecznym schronieniu.
Kuferek poza tym, że był drogi, miał jeszcze jedną wadę; trzeba go było stale nosić przy sobie i nie rozstawać się ani na chwilę, bo przecież gubiąc go, traciło się zarazem twarz. Ale Nino tak cenił sobie piękno swojej twarzy, że zdecydował się na tę niewygodę. Schował twarz i nosił kuferek bez przerwy ze sobą -do pracy, do spaceru i do spania. Coraz bardziej dbał o to, żeby twarz się nie zniszczyła. Przez pierwsze tygodnie wyjmował twarz ostrożnie z kuferka i ubierał ją w dni świąteczne. Ale zauważył niebawem, że również w dni świąteczne zdarzają się człowiekowi zmartwienia i kłopoty i twarz może ulec zniszczeniu. Postanowił tedy nie wyjmować jej z kuferka w ogóle i odtąd nikt już nie mógł oglądać pięknej twarzy Nino. Dziewczęta przestały na niego zwracać uwagę, bo Nino bez twarzy nie interesował ich wcale. Ludzie, którzy dawniej pokazywali sobie palcami jego piękną twarz, przechodzili teraz obojętnie obok człowieka bez twarzy. Nino zaś tak się lękał o swoją urodę, że przestał nawet zaglądać do kuferka, aby nie wystawiać pięknej twarzy na wilgoć, słońce czy wiatr.
Mieszkańcy miasta zapomnieli niebawem, jak wygląda twarz pięknego Nino i on sam, ponieważ przestał zaglądać do kuferka, nie pamiętał już prawie, jak wygląda. Mimo to, niesłychanie był dumny, kiedy sobie przypomniał, że jest najpiękniejszym młodzieńcem w okolicy. Był istotnie najpiękniejszy, ale nikt tego nie mógł zobaczyć na własne oczy.
Pewien znany uczony lailoński imieniem Kru przejeżdżał kiedyś przez miasteczko i złe pogody zmusiły go do zatrzymania się na kilka dni w miejscowej oberży. Dowiedział się z rozmów gości o wypadku Nino i zapragnął go poznać. Udał się przeto do domku, gdzie mieszkał piękny młodzieniec i wdał się z nim w rozmowę.
— Mówią — zagadnął Kru - że jesteś najpiękniejszym chłopcem w okolicy.
— To prawda - powiedział Nino.
— Czy mógłbyś mi tego dowieść?
— Owszem mógłbym - powiedział Nino. Zaraz jednak przyszło mu do głowy, że musiałby w tym celu ubrać swoją twarz i wyciągnąć ją z kuferka; tymczasem wiatr i kurz mogłyby uszkodzić piękne oblicze. Dodał więc szybko: mógłbym, ale nie chcę, ponieważ mam twarz schowaną.
— Więc wyjmij ją ze schowka i pokaż.
— Nie mogę, bo mogłaby się zniszczyć. Muszę oszczędzać swoją twarz.
— A dlaczego właściwie nie używasz swojej twarzy?
— Żeby ją mieć dłużej nie zniszczoną.
— To znaczy, że w przyszłości będziesz jej używał?
Nino zamyślił się. Właściwie nie rozważał dotąd tej sprawy dokładnie. Sądził, że musi oszczędzać twarz, ale nie wiedział jasno, czy w przyszłości będzie ją jeszcze kiedyś nakładał: „Nie wiem — powiedział. — Właściwie nie wiem, po co miałbym jej używać. Doświadczenie moje mnie uczy, że można doskonale żyć bez twarzy”.
— Owszem, można — potwierdził uczony Kra. — Wielu ludzi żyło bez twarzy. Ale czy tak żyje się lepiej?
— No, nie - odparł Nino. - Ale twarz się nie niszczy.
— Więc zachowujesz ją jednak na przyszłość?
— Chcę, żeby była wiecznie piękna.
— Dla kogo?
— Dla nikogo. W ogóle żeby była piękna.
— Boję się — powiedział Kru - że chciałbyś rzeczy niemożliwej. To powiedziawszy, pożegnał się z Nino i odszedł litościwie kiwając głową.
Tymczasem dawno już minęła pora, kiedy Nino miał spłacić dług zaciągnięty na kupno kuferka. Ale czeladnik piekarski zarabia mało i Nino nie miał pieniędzy. Jego sąsiad-wierzyciel domagał się stanowczo zwrotu pożyczki, grożąc sądem i więzieniem. Nino wpadł w rozpacz. Nikt nie chciał mu już udzielić pożyczki, skoro wiadomo było, że poprzedniej nie spłacił. A w Lailonii karze się więzieniem za nie spłacone długi.
Po długich walkach wewnętrznych i bezskutecznych próbach zdobycia pieniędzy Nino zdecydował się odsprzedać kuferek w sklepie i ubrać swoją twarz ponownie. Pojechał do miasteczka Lipoli i udał się do sklepu, gdzie niegdyś kupił swój kuferek.
— Chciałbym odsprzedać swój kuferek — powiedział.
— Kiedy go kupiłeś? - spytał sprzedawca.
— Piętnaście lat temu — powiedział Nino. Dopiero w tym momencie uprzytomnił sobie, że już piętnaście lat nosi swoją twarz w kuferku i to go pocieszyło, że jednak o tyle lat dłużej zachował swoje młode i świeże oblicze.
Ale sprzedawca uśmiechnął się z politowaniem. - Piętnaście lat - powiedział. - Spójrz na ten kuferek. Jest cały wytarty, obszarpany, obtłuczony i zużyty. Nikt nie kupi ode mnie takiego kuferka po raz drugi. Nie sprzedam go nawet za dziesiątą część pierwotnej ceny. Nie, mój drogi Nino, nie odkupię tego kuferka.
— Ależ - wyjąkał Nino przerażony — ja nie mogę teraz zwrócić pieniędzy, które pożyczyłem na zakup kuferka. Co mam zrobić?
— Nie wiem, co masz zrobić, mój drogi Nino. Ja nie mogę płacić twoich długów. Każdy płaci sam swoje długi i powinien się dobrze namyśleć, nim pożyczy pieniądze.
Nino wyszedł zgnębiony i wystraszony. Widział przed sobą perspektywę więzienia i żaden pomysł nie przychodził mu do głowy. Wrócił do domu, gdzie czekał już na niego strażnik, który kazał mu nazajutrz po południu stawić się na rozprawę sądową. Nino rozmyślał całą noc. Rano powziął decyzję i pojechał znów do miasteczka Lipoli.
Tym razem udał się do lombardu, gdzie pożyczano pieniądze pod zastaw wartościowych przedmiotów.
— Chciałbym uzyskać pożyczkę w wysokości trzystu patronatów — powiedział. (Patronat jest to złota moneta lailońska; tyle właśnie kosztował kiedyś kuferek.)
— Co mi chcesz dać w zastaw? — spytał właściciel lombardu.
— Daję ci — powiedział Nino — daję ci własną piękną twarz, nie tkniętą przez czas oraz kuferek niezmienności.
— Zaraz sprawdzę — powiedział właściciel. Zdjął z półki książkę, gdzie zapisane były ceny wszystkich twarzy ludzkich. Otworzył kuferek i zbadał pod lupą twarz Nino. Była istotnie młoda i prawie nie naruszona. Nino wzruszył się nieco, bo sam widział ją po raz pierwszy od wielu lat. Następnie właściciel zbadał jeszcze kuferek i po długich oględzinach oświadczył:
— Za twarz razem z kuferkiem mogę ci pożyczyć dwieście patronatów i ani grosza więcej. Za pół roku wykupisz wszystko ode mnie za trzysta patronatów.
Były to ciężkie warunki i Nino zawahał się; zresztą proponowana suma była jeszcze niższa od jego długu. Jednakże w okolicy nie było innego lombardu i zresztą było rzeczą wątpliwą, czy gdzie indziej dano by mu więcej.
— Dobrze, zgadzam się - powiedział Nino, bo cóż mu innego pozostało? Zostawił kuferek z twarzą, wziął dwieście patronatów i udał się do swojego miasteczka, gdzie pobiegł natychmiast do sąsiada-wierzyciela. Oddał mu dwieście patronatów i przyrzekł resztę zwrócić niebawem. Nie wiedział, co prawda, w jaki sposób zdobędzie tę sumę, ale nic innego nie mógł przecież powiedzieć. Sąsiad zgodził się wycofać skargę do sądu, ale zapowiedział, że na resztę nie będzie czekał dłużej niż pół roku.
Nino został w rozterce i przygnębieniu. Nie groziło mu chwilowo więzienie, ale długi miał znowu wielkie, a twarzy nie było.
Minęło sześć miesięcy, w ciągu których Nino czynił bez przerwy gorączkowe starania o zdobycie jakichś pieniędzy w celu opłacenia sąsiada i wykupienia swojej twarzy z lombardu. Wszystko na próżno. Minęły jeszcze trzy miesiące i zniecierpliwiony sąsiad złożył znów skargę do sądu. Odbyła się rozprawa i Nino został zamknięty w więzieniu za długi.
Właściciel lombardu w Lipoli czekał długo na Nino, który miał wykupić swój kuferek z twarzą. Nie doczekał się jednak. Znudzony, doszedł do wniosku, że nic już z tego nie wyjdzie. Wyciągnął twarz Nino z kuferka i dał ją dzieciom do zabawy. Dzieci z twarzy Nino zrobiły sobie piłkę i grały nią w siatkówkę. Po krótkim czasie nikt już nie mógłby się domyśleć, że stara piłka była kiedyś piękną twarzą młodego Nino.
Ale Nino nic o tym nie wie. Siedzi w więzieniu i ma przynajmniej jedną pociechę. Wszystkim, z którymi rozmawia, opowiada, że ma piękną, bardzo piękną twarz, której nic nie zepsuje. „Mam naprawdę najpiękniejszą twarz w okolicy - opowiada. — Jest piękniejsza, niż wszystko, co możecie sobie wyobrazić. Jest zamknięta w specjalnym kuferku, gdzie nie może się zniszczyć. Zobaczycie ją jeszcze. Zobaczycie, jaka jest piękna!”
Tak pociesza się Nino w więzieniu. Siedzi tam ciągle i jest pewien, że ma najpiękniejszą twarz na świecie.
W miasteczku wielu ludzi go żałuje. Uważają, że Nino jest nieszczęśliwy, chociaż sam jest winien swojemu nieszczęściu, bo przecież powinien był wiedzieć, że tylko bardzo bogaci ludzie mogą sobie pozwolić na kuferki, w których piękna twarz daje się przechować bez skazy.
Tymczasem dzieci właściciela lombardu bawią się na podwórzu piłką, która z dnia na dzień robi się coraz gorsza i coraz mniej zdatna do zabawy.

Jak Gyom został starszym panem

Gyom był sprzedawcą lodów malinowych w mieście Batum. Był jeszcze młodym człowiekiem, a jego żona Mek-Mek była jeszcze młodsza. Jednakże Gyom uważał, że ludzie młodzi nie mają szans na dobre posady w Lailonii. Postanowił tedy zostać starszym panem i obmyślał wszystkie środki, jakie są do tego potrzebne.
— Mek-Mek - powiedział do żony - postanowiłem zostać starszym panem.
— Ani mi się waż! - krzyknęła Mek-Mek. - Nie chcę wcale mieć męża starca.
— Zapuszczę sobie długą brodę i wąsy - mówił Gyom.
— Wykluczone! -powiedziała Mek-Mek stanowczo.
— Będę nosił parasol.
— Nigdy się na to nie zgodzę!
— Będę nosił melonik.
— Wypraszam sobie stanowczo!
— Będę nosił kalosze.
— Po moim trupie!
— Będę nosił okulary.
— Nie ma mowy!
— Ależ Mek-Mek, bądź rozsądna. Wiesz przecież, że starsi panowie w Lailonii mają lepsze posady i więcej zarabiają.
— Nie chcę żadnych posad i nie pozwalam ci absolutnie zostawać starszym panem.
—No to nie — powiedział Gyom. Ale w duchu pomyślał sobie, że znajdzie sposób na przekonanie Mek-Mek albo przynajmniej tak ją oszuka, że zostanie starszym panem, a Mek-Mek wcale tego nie zauważy.
Rzeczywiście, następnego dnia Gyom zrobił kilka prostych zabiegów. Kupił dużą ilość różowego plastra i zakleił nim całą dolną część twarzy, gdzie rośnie broda i wąsy: postanowił bowiem, że broda i wąsy będą rosły pod plastrem i jego żona nic nie zauważy. Kupił także parasol, ale żeby nosić go niepostrzeżenie kupił jednocześnie pusty futerał do kontrabasu i wsadził parasol do środka. Kupił melonik, ale żeby go ukryć nasadził ponadto na głowę duże blaszane pudło na śmiecie; było to dość niewygodne, ale za to melonik był niewidoczny. Odział się wreszcie w kalosze, a na nie nałożył duże wyplatane koszyki, pomalowane na czerwono dla niepoznaki i przymocował je sznurkami do nóg. Wsadził też okulary i schował je pod maską gazową, w której oberwał dolną część, bo była niepotrzebna.
Teraz Gyom był bardzo zadowolony. Chodził sobie po mieście z twarzą zaklejoną plastrem na dole i z kawałem maski gazowej na górze, z blaszanym pudłem na głowie, wyplatanymi koszami na nogach i z futerałem od kontrabasu w ręku. Mek-Mek nie zauważyła wcale, że Gyom ją oszukał, spacerowała z nim po mieście i myślała, że Gyom jest nadał młodym człowiekiem, tymczasem Gyom był w rzeczywistości brodaty i chodził w okularach, z parasolem, w kaloszach i w meloniku.
Jednakże rychło wyszło na jaw, że Gyom nie osiągnął celu, o który chodziło. Mek-Mek nie zauważyła wprawdzie jego przemiany w starszego pana, ale inni ludzie także nie mogli tego zauważyć, bo również nie widzieli jego brody, melonika, kaloszy, okularów i parasola; wszystko przecież było ukryte. Dlatego, kiedy Gyom szedł ulicą, nikt nie myślał, że to idzie starszy pan, ale wszyscy uważali go za zwyczajnego młodego człowieka. Tylko niektórzy znajomi mówili mu, że trochę jakby przybladł ostatnio. Tak więc Gyom mimo starań nie dostał lepszej posady, bo gdziekolwiek się zwrócił po inne zajęcie, mówiono mu: „Ależ jest pan jeszcze młodym człowiekiem, nie może pan objąć takiego stanowiska. Gdyby pan miał brodę, okulary, parasol, melonik - wtedy co innego. Ale tak?”
Sprawa przedstawiała się tedy niedobrze i Gyom nadal, jak przedtem, sprzedawał lody malinowe. Jednakże nie ustawał w wysiłkach, żeby zostać starszym panem i wpadł na nowy pomysł. Zrobił sobie dwie duże tabliczki blaszane z napisem „STARSZY PAN” i zawiesił jedną na plecach, a drugą na brzuchu, aby każdy, kto go zobaczy z którejkolwiek strony, wiedział od razu, z kim ma do czynienia. Niestety, i to się nie udało. Wprawdzie ludzie czytali tabliczki, ale gdy spoglądali na Gyoma zaraz mówili: „Ależ to nie jest żaden starszy pan! To młody człowiek! Nie ma ani brody, ani okularów, ani melonika, ani kaloszy, ani parasola. Nie, przyjacielu, nie oszukasz nas, jesteś zwyczajnym młodym człowiekiem!”
Gyom gryzł się bardzo swym niepowodzeniem i tak mu się przejadły te bezskuteczne starania, że postanowił zdobyć się na odwagę. Zerwał sobie plastry, pod którymi tymczasem wyrosła już broda i wąsy, zrzucił maskę gazową, zdjął blaszane pudło z głowy i kosze z nóg, wyjął parasol z futerału od kontrabasu i tak brodaty, w okularach, meloniku, kaloszach i z parasolem pokazał się pewnego ranka swojej żonie Mek-Mek.
Mek-Mek, kiedy go zobaczyła, krzyknęła z przerażenia.
— Gyom, coś ty z siebie zrobił - zawołała. - Wyglądasz jak dziwadło! Zrobiłeś się starszym panem! A ja cię błagałam, żebyś tego nie robił! -I zapłakała gorzko.
— Mek-Mek, uspokój się, kochanie - pocieszał ją Gyom. -Zrobiłem to dla ciebie, bo chodzi mi o to, żeby dostać lepsze zajęcie i więcej zarabiać. W ten sposób będę mógł ci kupić znacznie więcej wody kolońskiej i szminki do malowania.
Mek-Mek jednak płakała dalej tak długo, że Gyom zmartwiony poszedł na miasto, bo nie chciał dłużej słuchać jej płaczu. Pogniewali się na siebie i przez trzy dni wcale ze sobą nie rozmawiali. Gyom nawet trochę żałował swojego kroku, ale już było za późno; wszystko już się stało i nic nie można było zrobić: już miał brodę, okulary na nosie, kalosze na nogach, parasol w ręku i melonik na głowie. Tego już nie dało się naprawić.
Gyom został więc starszym panem i tak go traktowali wszyscy przechodnie na ulicach. Zdjął nawet tabliczki z pleców i z brzucha, bo już były niepotrzebne, skoro każdy i tak wiedział, że Gyom jest starszym panem. Zaczął szukać nowej posady i rzeczywiście udało mu się niebawem zostać w wielkim hotelu wyj-mowaczem kwiatów z wazonów. Teraz zarabiał lepiej, cieszył się powszechnym szacunkiem i był zadowolony. Żeby przekonać Mek-Mek o korzyściach tej przemiany, kupił jej rzeczywiście bardzo dużo szminki i Mek-Mek mogła teraz chodzić wymalowana szminką od stóp do głów, a nie tylko, jak przedtem, karminować sobie wargi. Widząc to, Mek-Mek przekonała się jednak, że Gyom dobrze zrobił, bo dzięki temu chodziła po mieście cała w czerwieni i wszyscy wiedzieli, że nie jest byle kim, ale żoną wyjmowacza kwiatów z wazonów w bardzo wielkim hotelu.
Jednak pewnego dnia zdarzyło się nieszczęście. Gyom przed pracą poszedł, jak to nieraz czynił, wykąpać się w basenie. Zostawił na brzegu swój parasol, melonik, okulary i kalosze, a sam wskoczył do wody. Wróciwszy po chwili, zobaczył ze zgrozą, że wszystko ktoś mu ukradł. Gyom wpadł w rozpacz, ale musiał już pójść do pracy i poszedł bez melonika, parasola, okularów i kaloszy. Pocieszał się, że broda mu jednak została. Ale dyrektor hotelu, gdy tylko go zobaczył, bardzo się zdziwił: „Gyom - powiedział. - Został pan młodym człowiekiem, jak widzę. A przecież wie pan, że na odpowiedzialnym stanowisku wyjmowacza kwiatów z wazonów nie możemy w naszym hotelu zatrudniać młodych ludzi, ale tylko starszych panów. Zwalniam pana z pracy!
— Ależ ja mam brodę i wąsy — powiedział Gyom z rozpaczą.
— Broda i wąsy nie robią jeszcze starszego pana - odrzekł dyrektor stanowczo. - Dopiero melonik, okulary, kalosze i parasol! Bez tego nie ma starszego pana.
Gyom wyszedł wściekły. Tak go rozzłościła ta przygoda, że poszedł do fryzjera i kazał sobie zgolić brodę i wąsy. Postanowił, że znów zostanie młodym człowiekiem. Ale kiedy wrócił ogolony do domu, Mek-Mek załamała ręce. „Gyom — zawołała surowo — widzę, że zostałeś z powrotem młodym człowiekiem! Czy myślisz, że ja się na to zgodzę?”
— Ależ, Mek-Mek — powiedział Gyom — przecież nie chciałaś przedtem, żebym był starszym panem.
— Ale muszę mieć dosyć szminki, żeby się cała uróżowić. A jako młody człowiek nie będziesz zarabiał tyle, żeby mi kupować szminkę.
Potem Mek-Mek oświadczyła stanowczo, że nie chce mieć młodego człowieka za męża. Opuściła Gyoma i wyszła za mąż za pewnego starszego pana, który dużo zarabiał, ponieważ czesał jamniki w zakładzie fryzjerskim dla piesków i słynął jako najlepszy czesacz jamników w całej Lailonii. Gyom został sam i z powrotem zaczął pracować jako sprzedawca lodów malinowych.
Na tym historia mogłaby się zakończyć, gdyby nie pewne dodatkowe wydarzenia. W kilka tygodni potem, kiedy Gyom został ponownie młodym człowiekiem, policja złapała złodzieja, który ukradł kiedyś melonik, parasol, kalosze i okulary należące do Gyoma. Okazało się, że złodziej miał te rzeczy u siebie, a policja odnalazła je i zwróciła właścicielowi. Gyom uradowany włożył kalosze, okulary i melonik, wziął w rękę parasol i udał się do dyrektora hotelu, w którym kiedyś pracował. Chciał poprosić, aby przyjęto go z powrotem do dawnej pracy, bo już znowu jest starszym panem. Ale dyrektor bardzo był zdziwiony jego żądaniem.
— Ależ, Gyom - powiedział — przecież nie ma pan brody ani wąsów.
— Ale przecież mam melonik, kalosze, okulary i parasol.
— Melonik, okulary, kalosze i parasol nie robią jeszcze starszego pana - powiedział dyrektor stanowczo. - Dopiero broda i wąsy! Bez tego nie ma starszego pana.
Gyom wyszedł bardzo zmartwiony, że znowu nie udało mu się zostać starszym panem. Pośpieszył jeszcze do Mek-Mek prosząc, żeby wróciła do niego, bo już jest znowu starszym panem (nie był naprawdę, ale tak mówił). Mek-Mek jednak zauważyła od razu oszustwo i wyśmiała go powiadając, że nie może mieć za męża kogoś, kto nie ma ani brody, ani wąsów i tylko udaje starszego pana. Gyom wrócił smutny do domu i przez cztery godziny usilnie zapuszczał wąsy i brodę. Jednak wyników nie było. Tymczasem przyszła nowa klęska. Powiedziano mu, że nie może już pracować na stanowisku sprzedawcy lodów malinowych, ponieważ na tej posadzie zatrudnia się tylko młodych ludzi, tymczasem nie jest pewne, czy Gyom nie jest czasem starszym panem: nosi przecież melonik, okulary, kalosze i parasol, a choć nie ma brody i wąsów, to jednak cała sprawa wygląda dwuznacznie.
Nie mając pracy. Gyom postanowił, że zostanie niemowlęciem, bo przecież musi mieć co jeść, a niemowlęciem każdy się zajmie. Położył się w parku na pieluszce, machał rękami i nogami i udawał podrzutka, licząc na to, że ktoś go zabierze i nakarmi. Niestety, zdradził go melonik, który zapomniał zdjąć, chociaż wyrzucił okulary, kalosze i parasol. Policjant, który go znalazł w parku, zauważył więc od razu, że Gyom nie jest wcale niemowlęciem, i przykazał mu surowo, żeby przestał udawać. Gyom wrócił do domu i ze złości zaczął zjadać własny melonik, który tak haniebnie zdradził go przed policjantem. Nie pomogły prośby i płacze: melonik został zjedzony w ciągu kilku minut.
Od tego czasu życie Gyoma stało się męczarnią. Bez przerwy się zmieniał i usiłował zostać raz starszym panem, raz młodym człowiekiem, raz niemowlęciem. Ale za każdym razem czegoś tam brakowało, podstęp się wykrywał i różni ludzie jeszcze krzyczeli na Gyoma i grozili mu. Nic nie wychodziło z tych przemian i Gyom do dziś, mimo niepowodzeń, przedzierzga się ciągle i przebiera to tak, to owak.
Gyom jest naprawdę bardzo biedny. Dlatego, jeśli zdarzy wam się na przykład zobaczyć w parku krzyczące niemowlę, to nawet gdyby było w meloniku albo w kaloszach, musicie się nim zaopiekować. Jest to właśnie Gyom, który chce, żeby ktoś się nim zajął i ktoś go nakarmił.

O sławnym człowieku

Tat bardzo chciał zostać sławnym człowiekiem. Ale nie po prostu sławnym - chciał być kimś największym na świecie. Po namyśle jednak doszedł do przekonania, że nie można być największym we wszystkim jednocześnie i że trzeba sobie wybrać jakiś rodzaj zajęcia albo umiejętności, w którym zdobędzie się mistrzostwo. Tat długo zastanawiał się nad tym, na jakim to polu mógłby się wybić tak, aby być najlepszym na świecie. Nie mógł już zostać najwyższym człowiekiem świata, a nie mógł też zostać najniższym, albowiem był wzrostu średniego. Wydawało mu się także, że nie ma szans, aby być najlepszym na świecie muzykiem albo najwybitniejszym skoczkiem w dal. Na początek spróbował być właścicielem najdłuższych spodni świata i kazał sobie uszyć spodnie trzydziestometrowej długości. Przez dwa dni usiłował w nich chodzić, jednakże okazało się to dosyć niewygodne, spodnie za bardzo się plątały i przeszkadzały w chodzeniu. Zaczął więc studiować inne możliwości. Miał przyjaciela, który był prawie łysy; prawie - ale jednak kilka włosków zostało mu na głowie. W związku z tym Tat pomyślał, że byłoby może dobrze zostać najłysszym człowiekiem świata i kazał się ogolić do ostatniego włoska. Niestety, wkrótce zobaczył kogoś, kto był tak samo łysy jak on, a nie mając już nic więcej do golenia, Tat nie mógł go prześcignąć w łysinie. Potem próbował częściej niż wszyscy ludzie zmieniać na sobie krawaty i zasłynąć w ten sposób jako największy zmieniacz krawatów na świecie; doszedł do tego, że zmieniał krawaty sześćdziesiąt razy dziennie, ale jakoś nie przyniosło mu to sławy. Później przyszło mu do głowy, żeby zostać najmłodszym z wszystkich ludzi starszych od siebie, a zarazem najstarszym z wszystkich ludzi od siebie młodszych. Ale kiedy zaczął o tym opowiadać, wiele ludzi nie rozumiało o co mu chodzi i Tat doszedł do przekonania, że jego ambicje nie przyniosą mu poklasku z uwagi na ludzką głupotę. Zabrał się do upieczenia największego pączka na świecie, jednakże pączek pokruszył się w czasie wypiekania i cała praca sześciu tygodni poszła na marne.
Zaczął teraz rozmyślać nad rodzajem czynności, którą mógłby wykonywać lepiej niż wszyscy inni ludzie na świecie. W związku z tym badał swoje uzdolnienia. Miał zawsze dużo plam na ubraniu, bo był brudasem i pomyślał sobie, że może na tym polu coś zyska; postanowił zostać największym plamiarzem świata i robić na ubraniu tyle plam, żeby nikt go nie mógł prześcignąć. Udało mu się to istotnie, ale sława jego była krótkotrwała. Również wyćwiczył się w szybkim nawlekaniu nitki na igłę i chciał zasłynąć jako najlepszy nawlekacz nitek na igły. Potem nauczył się szybko zaścielać łóżko i liczył na to, że będzie największym słaczem łóżek. Później jeszcze przyszła kariera najlepszego wyciągacza korków z butelek, najlepszego wydzieracza kartek z nowych książek, najwybitniejszego łamacza zapałek i najznakomitszego wyciskacza pasty do zębów z tubki. Był jeszcze najlepszym zapalaczem świec, największym rozbijaczem talerzy i najlepszym zapinaczem guzików przy kamizelkach. Osiągnąwszy tyle różnych wybitnych umiejętności, Tat uznał, że dzieje mu się wielka niesprawiedliwość, bo w tylu rzeczach jest już największy na świecie, a mimo to sława jego była bardzo niewielka; a przecież niektórzy inni ludzie byli znacznie bardziej sławni, chociaż tylko jedną rzecz robili najlepiej na świecie: jeden najwyżej skakał w górę. inny podnosił największy ciężar, inny najszybciej pływał, a jeszcze inny miał najwięcej pieniędzy. Wszyscy byli sławni, a Tat, który całe mnóstwo rzeczy umiał już najlepiej, cieszył się tylko podziwem kilku znajomych i mało kto poza nimi słyszał o jego wyczynach. Tat uważał więc, że świat musi być bardzo źle urządzony, skoro tak niesprawiedliwie rozdziela sławę i uznanie.
Zmartwiony Tat udał się po poradę do pewnego przyjaciela mieszkającego w sąsiednim domu. Szedł do niego dwa dni, ponieważ wśród innych umiejętności został był także najpowolniejszym piechurem świata. Wykładał też bardzo długo swoją kwestię, ponieważ dawno już postanowił zostać największym na świecie jąkałą, stąd każde słowo wypowiadał co najmniej godzinę, nawet własne imię, które było dosyć krótkie. W końcu jednak udało mu się wyłożyć przyjacielowi swoją troskę, a zarazem spytać go o radę: co zrobić, żeby zostać bardzo sławnym?
Przyjaciel powiedział mu, że jest to całkiem proste. Trzeba mieć bardzo dużo pieniędzy. Każdy człowiek, który ma bardzo dużo pieniędzy, może szybko zdobyć sławę.
— Oczywiście, oczywiście, oczywiście — powiedział Tat. (Powtórzył to słowo jeszcze wielokrotnie, bo wśród innych swoich umiejętności był on także człowiekiem, który najczęściej na świecie powtarzał słowo „oczywiście”.) - Ale skąd wziąć bardzo dużo pieniędzy?
— Och, to jest całkiem proste - powiedział przyjaciel. -Trzeba zdobyć wielką sławę. Każdy człowiek bardzo sławny z łatwością może mieć dużo pieniędzy.
— Oczywiście — przyznał Tat. - Ale jak zostać sławnym
człowiekiem?
— Przecież ci powiedziałem - odparł przyjaciel zniecierpliwiony. - Trzeba mieć bardzo dużo pieniędzy.
Tat uznał, że rada przyjaciela jest dobra, ale nie wiedział, jak ją wykonać, a przyjaciel nie potrafił objaśnić go bliżej. Wobec tego Tat nadal się trapił niesprawiedliwością i nawet myślał, czy nie dobrze byłoby umrzeć w najmłodszym wieku na świecie, ale doszedł do wniosku, że to chyba mu się nie uda. Na wszelki wypadek kazał sobie jeszcze zrobić najdłuższy na świecie ołówek i największą na świecie spinkę do koszuli (ważyła ona cztery tony). Przestał także jadać w ogóle truskawki i ogłosił, że jest człowiekiem, który jada najmniej truskawek na świecie.
Ostatecznie Tat doszedł do wniosku, że można również zostać bardzo wybitnym człowiekiem robiąc coś właśnie najgorzej na świecie i że to może przynieść mu sławę. Nauczył się najgorzej na świecie jeździć na rowerze, pisać najgorsze na świecie wiersze i szyć najgorsze na świecie majteczki kąpielowe. Pracując nad sobą w tym kierunku, wpadł wreszcie na znakomity pomysł, który, gdyby był wcześniej przyszedł mu do głowy, mógł mu naprawdę zaoszczędzić wiele trudów. Oto postanowił zostać najmniej sławnym człowiekiem świata. Spostrzegł, że w tym celu musi opuścić swoje miasto i udać się do jakiegoś miejsca, gdzie absolutnie nikt nie mógłby o nim słyszeć.
Tak też zrobił. Pewnego dnia Tat zniknął zupełnie. Znikając, liczył oczywiście na to, że szybko zdobędzie wielką sławę jako najmniej sławny człowiek na świecie. Znikł, a przyjaciele jego przez kilka dni zastanawiali się nad tym, co też mogło się stać z Tatem. Po kilku dniach rozważań zapomnieli o nim i w ten sposób Tat osiągnął swój cel. Został najmniej sławnym człowiekiem świata. O Tacie nie wie absolutnie nikt. My również nic o nim nie wiemy i dlatego właśnie nie możemy w ogóle napisać opowiadania o Tacie.

Jak bóg Maior utracił tron

Nad miastem Rum sprawował władzę surowy bóg Maior. Bóg Maior wydał własne prawo, którego wszyscy musieli słuchać. W rozporządzeniach boga były między innymi takie oto
rzeczy:
1. Trzeba wiedzieć, że to wszystko, co dla ludzi znajduje się na dole, dla boga znajduje się na górze - i odwrotnie - to, co dla ludzi znajduje się na górze, dla boga jest na dole.
2. Kto by przeczył temu, że u boga wszystko jest na dole, co dla ludzi znajduje się na górze — i odwrotnie — zostaje wtrącony do piekła. Kto uznaje poprzednie prawo, pójdzie do nieba.
3. Kto się nie pomylił na ziemi, ten się nie może pomylić po śmierci, a kto się na ziemi pomylił, ten po śmierci nie może się już poprawić.
Bóg Maior wydał jeszcze inne rozporządzenia, ale te trzy były najważniejsze. Wszystkim ludziom zostały one oznajmione, aby nikt nie mógł się potem tłumaczyć, że nie wiedział. Prawie wszyscy ludzie też głośno mówili, że to, co dla nich jest na górze, znajduje się dla boga na dole i odwrotnie; nikt przecież nie chciał być wtrącony do piekła. Trzeba było zresztą zaznaczać możliwie często, że się wie o tym, aby przypomnieć się bogu. Kiedy więc, na przykład, nauczyciel mówił w szkole dzieciom, że strumienie płyną z góry w doliny, to od razu dodawał: ,,Ale dla boga płyną one z doliny w góry”. A kiedy ktoś oznajmiał, że zejdzie z mieszkania na dół kupić zapałki, dodawał zaraz, że dla boga zejdzie on w górę. Mówiąc, że ptaszek poleciał w górę, należało zaznaczyć, że dla boga poleciał on na dół itd. Ludzie przyzwyczaili się do tego sposobu mówienia i byli nawet zadowoleni, bo ilekroć zaznaczali te rzeczy w mowie, byli tym mocniej przeświadczeni, że bóg Maior przygarnie ich po śmierci do siebie.

W mieście Runi żyli dwaj bracia — Ubi i Obi. Żyli w wielkiej przyjaźni, jaka nieczęsto bywa między braćmi i nigdy się nie kłócili. Obaj zarabiali na życie wyrobem małych kauczukowych kulek, które do niczego nie były potrzebne i które dlatego mieszkańcy Runi kupowali bardzo chętnie, aby chełpić się przed innymi swoim bogactwem; bogactwo w tym mieście poznawało się bowiem po tym, że ktoś ma dużo niepotrzebnych rzeczy. Ażeby nikt nie musiał się męczyć nad szukaniem różnych rzeczy zbędnych, ustalono, że wszyscy, którzy chcą pokazać swoje bogactwo, będą gromadzili kauczukowe kulki. Dlatego w mieście Runi było mnóstwo rzemieślników, którzy robili wyłącznie kauczukowe kulki dla bogaczy. Ubi i Obi właśnie należeli do takich ludzi.
Obaj bracia, podobnie jak inni mieszkańcy miasta Runi, zachowywali ustawy boga. Kiedy Ubi mówił na przykład młodszemu bratu, żeby przyniósł z dołu z piwnicy materiał na kulki, zaraz dodawał: „Ale dla boga przyniesiesz materiał z góry”, a kiedy Obi patrzył przez okno i mówił, że w górze zbierają się chmury, uzupełniał natychmiast: „Ale dla boga chmury zbierają się w dole”.
Nagle, zupełnie nieoczekiwanie, zdarzyło się coś bardzo dziwnego. Obi zauważył kiedyś w rozmowie z bratem, że zrobiła się dziura w górnej części nogi stołowej. Powiedział tyle i nic więcej. Ubi, nie przywiązując do tego wagi i sądząc, że brat zapomniał po prostu o zwyczajowym dodatku, sam dorzucił: „Ale dla boga dziura zrobiła się w dolnej części nogi stołowej”. Obi zastanowił się, przez chwilę milczał i nagle wykrzyknął: „Wcale nie w dolnej, tylko w górnej!”
— Jak to w górnej! — zawołał Ubi. — Przecież powiedziałem: dla nas w górnej części, a dla boga w dolnej!
— Jak to w dolnej! Tu jest dolna część - pokazał - a tu górna. Dziura zrobiła się w górnej części.
Ubi oniemiał z przerażenia. - Co ty mówisz! - krzyknął surowo. - Dla boga...
— Dla boga, nie dla boga - powiedział Obi stanowczo -dziura jest w górnej części i już! Nic nie chcę słyszeć o dolnej części, bo dziura jest w górnej!
— Obi, czy jesteś chory na umyśle?! - wrzasnął brat. — Czy zdajesz sobie sprawę, co mówisz? Może masz gorączkę?!
— Wcale nie mam gorączki. Mówię, że dziura jest w górnej części, bo widzę. A takie powiedzenie, że dla boga jest w dolnej, jest głupie i ja w ogóle tego nie rozumiem.
— On oszalał, oszalał - zaczął wołać Ubi histerycznie. Wybiegł z domu i jął wołać sąsiadów na pomoc. Ludzie się zbiegli, patrzyli na Obi z przerażeniem, litowali się albo gniewali. Ale Obi siedział na podłodze i z uporem powtarzał: „W górnej części, w górnej części” i nie chciał nikogo słuchać. Zbiegowisko trwało jakiś czas, wreszcie wszystkim się znudziło i poszli, bo Obi ciągle powtarzał to samo. Ubi był prawie siwy ze zmartwienia i przestał rozmawiać z bratem. Obi za to nie poprawił się wcale w swoich błędach, ale jeszcze brnął dalej. Powiedział, że nie będzie robił kulek kauczukowych, bo to do niczego nie służy i zajął się wyrobem zielonych peruk; miały się one przydać tym, którzy chcieli łowić ptaszki: ludzie tacy będą się mianowicie odtąd ubierać w zielone peruki i przyczajać się nieruchomo na skraju lasu, a ptaszki będą im siadać na głowie zwabione świeżą zielenią; wtedy łowcy łatwo je już z głowy pozdejmują. Jednocześnie wyrabiał także spodnie dla kanarków.
Teraz więc każdy z braci pracował osobno. Ale Obi niedługo wykonywał swój nowy zawód. Całe miasto było oburzone na jego głupi upór i wszyscy z gniewu zaopatrywali się w peruki u innych majstrów. Obi nie miał komu sprzedawać swoich wyrobów i wkrótce umarł ze zgryzoty. Mimo to wcale się nie przyznał do swoich błędów i do końca życia powtarzał: „Co na dole, to na dole! Co na górze, to na górze! I już! Jak na dole, to nie na górze! Jak na górze, to nie na dole! I już!” Takie miewał różne głupie powiedzonka i nikogo nie chciał słuchać.
Kiedy Obi umarł, poszedł na sąd, który sprawował bóg Maior. Obi był bardzo przestraszony, bo dopiero teraz uprzytomnił sobie, co go czeka za pogwałcenie ustaw. Rozprawa była krótka, bo nie było wątpliwości.
— Mówiłeś nieprawdę - powiedział surowy bóg Maior -opowiadając, że co na dole, to na dole. Tymczasem wszyscy wiedzą, że co dla ludzi na dole, to dla mnie na górze i odwrotnie. A więc przekroczyłeś moje ustawy.
— Ja się poprawię - bąknął Obi nieśmiało, bo bardzo się bał.
— Gdybyś się poprawił - krzyknął bóg - to jeszcze raz złamałbyś moje ustawy. Bowiem ustawa głosi, że kto się pomylił na ziemi, ten nie może się poprawić po śmierci.
W ten sposób sprawa była załatwiona i Obi został skazany na piekło. Piekło było to wielkie, zimne błoto, gdzie nie było nikogo i gdzie się chodziło bez końca w chłodzie, zmęczeniu i samotności. Tam właśnie dostał się Obi i gorzko płakał.
Ubi bardzo się gryzł losem młodszego brata, ale nic nie mógł poradzić. Miał on jednak taki zwyczaj, że gdy nie mógł na coś nic poradzić, martwił się jeszcze więcej. I tak umarł ze zmartwienia wkrótce po swoim bracie.
Jednakże Ubi nie przeczył temu, że co dla ludzi jest na dole, dla boga znajduje się na górze. Dlatego też bóg Maior przyjął go łaskawie i polecił udać się zaraz do nieba. W niebie było mnóstwo ludzi i Ubi zaraz odnalazł prawie wszystkich swoich nieżyjących znajomych. W niebie było sucho i ciepło, wszyscy byli bardzo szczęśliwi, i stale powtarzali: „Bardzo jesteśmy szczęśliwi, bardzo jesteśmy szczęśliwi. W niebie każdy jest szczęśliwy i niczym się nie martwi, za to w piekle jest okropnie; więc radujmy się, że jesteśmy tacy dobrzy i bóg Maior wziął nas do nieba”. Wszyscy tak powtarzali w kółko i nic innego nie robili.
Ubi z początku usiadł koło innych i zaczął razem z nimi powtarzać: „Bardzo jesteśmy szczęśliwi, bardzo jesteśmy szczęśliwi”. Powtarzał tak bardzo długo i chwilami sądził, że naprawdę jest bardzo szczęśliwy, bo nic mu właściwie nie brakuje. Ale po pewnym czasie przypomniał sobie brata Obi i ścisnęło mu się serce. Wyobraził sobie, że brat Obi znosi w piekle okropne męki i zrobiło mu się strasznie przykro. Zamilkł na chwilę. Siedzący obok stary szklarz, którego znał kiedyś na ziemi, szturchnął go w bok:
— Dlaczego przestałeś mówić, Ubi? - zapytał.
— Bo sobie przypomniałem brata Obi.
— No to co?
— Mój brat Obi jest w piekle i jest nieszczęśliwy.
— Ale ty jesteś w niebie i jesteś szczęśliwy.
— Właśnie nie wiem.
— Jak to, nie wiesz?! — oburzył się szklarz. — Bóg Maior tak zarządził i musisz być szczęśliwy.
Ale Ubi nagle rozpłakał się na cały głos.
— Nie muszę, nie muszę! Wcale nie jestem szczęśliwy, jak mój biedny brat się męczył
Zrobiło się poruszenie, wszyscy prawie byli niesłychanie zgorszeni tym wybrykiem,
— Ubi, opamiętaj się — wołał surowo szklarz. — Twój brat został zasądzony sprawiedliwie, bo złamał ustawy!
— Sprawiedliwie, ale to mój brat - mówił Ubi ze smutkiem.
— Nic nie poradzisz!
— Ale ja wcale nie jestem szczęśliwy!
— To niemożliwe, słyszysz, niemożliwe! W niebie wszyscy są szczęśliwi!
— A ja nie jestem, a ja nie jestem! — krzyczał Ubi. — Wcale nie jestem, bo mam brata w piekle i jemu jest bardzo niedobrze!
Ubi wcale nie zauważył, że dzieje się z nim coś podobnego, jak z jego bratem na ziemi, kiedy to Obi dostał szału i nie chciał nikogo słuchać. Teraz wszyscy przekonywali Ubi, tłumaczyli mu i namawiali, żeby się opamiętał; na próżno. Ubi upierał się, wbrew oczywistości, że wcale nie jest szczęśliwy, bo jego brat siedzi w piekle.
Bóg Maior, który wszystko wiedział, natychmiast wpadł na trop całej afery i zaczął dudnić tak głośno, że w niebie wszyscy zamilkli ze strachu, a biedny Obi w piekle był już cały czarny od błota, które rozpryskiwało się na wszystkie strony od tego dudnienia. Próbował się umyć, ale oprócz błota nic nie było do mycia.
— Ubi! - wrzeszczał bóg Maior na cały głos — Ubi, opamiętaj się!
— Ja chcę być razem ze swoim bratem - upierał się Ubi. -Razem z bratem!
— To niemożliwe! - ryknął bóg - twój brat nie może się poprawić, bo taka jest ustawa.
— To ja chcę pójść do niego do piekła! - wołał Ubi.
— To niemożliwe. — Bóg już tupał nogami - niemożliwe! Kto się nie pomylił na ziemi, ten już nie może zbłądzić po śmierci. Taka jest ustawa. Kto jest w niebie, ten już nie może pójść do piekła.
I wtedy stała się rzecz straszna. Wszyscy oniemieli ze zgrozy, widząc, jak Ubi nagle stanął i zaczął złośliwie wołać na cały głos: „Co na dole, to na dole, co na górze, to na górze! I już! Jak na dole, to nie na górze, jak na górze, to nie na dole! I już!” Były to dokładnie te same słowa, za które jego brat Obi dostał się kiedyś do piekła.
Bóg Maior osłupiał i zaniemówił na chwilę. Ale to był dopiero początek. Kilku śmielszych mieszkańców nieba zachęconych przykładem Ubi a też mających w piekle swoich braci albo swoje siostry, albo dzieci, albo rodziców, albo narzeczone, albo przyjaciół, zaczęło nagle podtrzymywać Ubi i krzyczeć razem z nim: „Wcale nie jesteśmy szczęśliwi! Wolimy do piekła! Co na dole, to na dole!” Trwało to jakiś czas, a do chóru przyłączali się coraz nowi. Wreszcie prawdziwy szał ogarnął niebo, bo wszyscy sobie przypomnieli, że mają w piekle jakichś przyjaciół albo krewnych i całe miasto jednym chórem zaczęło powtarzać: „Co na dole, to na dole, co na górze, to na górze! I już!”
Bóg Maior usiłował przekrzyczeć tłum i wołał: „Słuchajcie! Wy nie możecie wcale robić tego, co robicie! Bo ustawa mówi, że kto się nie pomylił na ziemi, ten nie może już zbłądzić w niebie. A więc wy robicie coś, co jest niemożliwe! Niemożliwe!”
Ale nikt go nie słuchał i wszyscy nadal krzyczeli jednym głosem, aż do ochrypnięcia: „Co na dole, to na dole, co na górze, to na górze! I już!”
Wtedy wyszło na jaw, że sytuacja jest w ogóle niemożliwa. Bóg Maior miał ochotę wszystkich posłać do piekła, ale nie mógł tego zrobić, bo ustawa mówiła, że kto się raz dostał do nieba, ten nie może już zbłądzić. Pomyślał, czyby tych z piekła nie sprowadzić do nieba, ale i tego nie mógł zrobić, bo ustawa mówiła, że to niemożliwe. Ale nie mógł też zostawić rzeczy tak, jak są, bo ustawa mówiła, że kto wypowiada takie bluźnierstwa, musi iść do piekła.
Bóg Maior zrozumiał, że znalazł się w sytuacji bez wyjścia. Ale raczej — co, jak wiedział, na jedno wychodzi - że tylko jedno wyjście jest możliwe. Stanął na stołku i gdy tłum uciszył się nieco na chwilę, oznajmił ze smutkiem i gniewem: „Ogłaszam dymisję! Abdykuję i nie będę więcej wami rządził. Radźcie sobie sami!”
Wtedy nastąpiło wielkie pomieszanie. Niebo było na górze, a piekło na dole. Tak było dla ludzi, a dla boga było wprawdzie na odwrót, jednakże dopóki był bóg, jakiś porządek się utrzymywał. Teraz, na skutek tego, że bóg abdykował, całe niebo zaczęło powoli opadać (to znaczy, dla boga, podnosić się w górę), natomiast piekło jęło wzbijać się wzwyż (to znaczy, dla boga, zniżać się ku dołowi). Niebo i piekło spotkały się w połowie drogi i zaczęły z wolna w siebie przechodzić. To, co powstało z tego zamieszania, nie było już piekłem ani niebem; było tam sporo błota, ale były też suche wysepki; było miejscami zimno, miejscami ciepło. Nikt nie wiedział, co to jest właściwie, bo na taką rzecz nie było nazwy w ustawach boga Maiora. Ale naraz wszyscy zaczęli się spotykać - ci z piekła i ci z nieba. Wszyscy odnajdywali swoich braci, przyjaciół, rodziny i znajomych, których już nie widzieli od niepamiętnych czasów i nigdy nie mieli zobaczyć. Rychło Ubi i Obi spotkali się i rzucili się sobie w objęcia.
Odtąd żyjący i nieżyjący mieszkańcy miasta Runi musieli sami sobie radzić. Co było na dole, to było na dole, a co na górze, to na górze. Najpierw trochę im się mieszało w głowach, ale potem przywykli do nowego porządku.
Tak to bóg Maior utracił władzę nad mieszkańcami miasta Ruru.

Czerwona łata

— Ładna pogoda — powiedział Etam.
— Masz łatę na spodniach -. rzekła Nita surowo,
— Nie mam łaty!
— Masz łatę!
— Nie mam łaty!
— Masz łatę!
Etam odszedł obrażony. Miał czerwoną łatę na spodniach, ale uważał, że Nita nie powinna mu tego wypominać, ponieważ podarł sobie spodnie chodząc po drzewie sąsiada, gdzie zrywał
dla niej niedojrzałe gruszki.
Ale, co gorsza, łata rosła. Rano była wielkości śliwki, w południe wielkości dużego pomidora, a pod wieczór miała rozmiar sporej dyni. Etam obserwował z niepokojem powiększanie się łaty i zjawisko to wydało mu się trochę dziwne. Udał się do przyjaciela nazwiskiem Syso, który wszystko wiedział. Syso przyglądał się uważnie rosnącej łacie, po czym oświadczył, że to Etam jest winien, bo niepotrzebnie zrywał gruszki w ogrodzie sąsiada. Etam znów się obraził i oświadczył, że Syso jest głupi i nie wie wcale, dlaczego łata rośnie. Koło północy całe spodnie zamieniły się w jedną czerwoną łatę. Na pozór mogło to być wyjście, ale jakoś tak się działo, że każdy, kto spojrzał na spodnie, od razu wiedział, że to łata, nie czerwone spodnie, albo, inaczej, że są to spodnie z laty, a nie spodnie prawdziwe. Innych spodni Etam nie miał. Teraz nie miał spodni w ogóle, tylko łatę.
Co gorsza, Syso w pół godziny po wyjściu Etama zauważył, że sam ma czerwoną łatę na spodniach, chociaż wcale nie zrywał gruszek z drzewa sąsiada. Po prostu, jak się okazało, zaraził się od kolegi. Pobiegł do innego przyjaciela podzielić się wiadomością i z kolei tamtego zaraził. Następnego dnia rano wszyscy chłopcy we wsi mieli czerwone łaty na spodniach, bo wszyscy się od siebie pozarażali. Łaty rosły i pod wieczór nikt już nie miał spodni, tylko każdy chodził w czerwonej łacie.
Sytuacja stała się groźna. Nie można przecież chodzić bez spodni. Czerwona łata — to była rzecz ośmieszająca i niebezpieczna. Wszyscy chłopcy zebrali się, aby wspólnie omówić położenie i podjąć jakieś środki. Pierwszy przemówił Syso:
— Uważam — powiedział — że Etam jest wszystkiemu winien. On nas zaraził łatą, której się nabawił zrywając gruszki od sąsiada. Teraz powinien nam wszystkim kupić nowe spodnie.
— A ja uważam — powiedział inny chłopiec — że to Nita jest wszystkiemu winna, bo Etam na jej żądanie zrywał gruszki. A więc Nita powinna nam kupić nowe spodnie.
Etam wstał i oświadczył: - Chłopcy, bardzo mi przykro, że zaraziłem was łatą. Niestety, nie wiedziałem, że tak się stanie i nie mogłem tego przewidzieć. A spodni wam nie kupię, bo wiecie, że nie mam za co. Nawet sobie samemu nie mam za co kupić spodni.
Powiedział tyle i usiadł. Sprawa upadła, bo wszyscy przecież wiedzieli, że ani Etam, ani Nita nie mają pieniędzy i nie mogą nikomu kupić spodni.
— No więc co będziemy robili? - krzyknął Syso. - Nie możemy przecież chodzić bez spodni!
— Rodzice nam kupią — powiedział jakiś chłopiec.
— Bzdury - wrzasnął Syso. - Kto kiedy widział, żeby rodzice kupowali spodnie? Nic z tego. Musimy tę sprawę sami załatwić.
W tym momencie Nita przyszła na zebranie. Właściwie nikt jej nie prosił, ale nie chcieli jej też wyrzucać. Nita była bardzo ładna i chłopcy lubili na nią patrzeć. Teraz czekali od niej rady, bo uważali, że ona jednak do pewnego stopnia odpowiada za łaty i brak spodni. „No, poradź coś, poradź” — zaczęli wołać.
— Ja mam pomysł - powiedziała Nita. - Będziemy uważali łaty za spodnie.
— Co to znaczy?
— Po prostu. Ogłosimy, że to, co nosicie, to nie są łaty, ale zwyczajne spodnie czerwonego koloru.
— Ale każdy widzi, że to nie spodnie, tylko łaty.
— Nic podobnego. Każdy wie, że to łaty, bo pamięta, jak łaty przedtem rosły. Ale kiedy nazwiemy łaty spodniami, nikt nie zauważy.
Pomysł Nity spodobał się chłopcom, zwłaszcza, że nie było innego. Ogłosili, że we wsi wszyscy chłopcy noszą czerwone spodnie i nikt nie ma żadnych łat. I rzeczywiście, udało się. Starsi ludzie uznali szybko, że chłopcy chodzą po prostu w czerwonych spodniach i cała sprawa poszła w zapomnienie.
Ale był to właśnie koniec wakacji i chłopcy musieli wrócić do szkoły. Zjawili się więc i usiedli w swoich ławkach. Przyszedł nauczyciel, spojrzał na nich i osłupiał z przerażenia.
— Chłopcy! — krzyknął. - Co to ma znaczyć?! Przyszliście do szkoły bez spodni!
— Ależ jak to? — zaczęli wołać po kolei. — Wszyscy mamy spodnie. Nowe czerwone spodnie!
— Wstydźcie się — powiedział nauczyciel surowo. — Nikt z was nie ma na sobie ani kawałeczka spodni. Nosicie łaty, przecież dobrze widzę. Spodni ani śladu. Marsz do domu i proszę natychmiast wracać w spodniach. Nie będę uczył chłopców bez spodni, ponieważ to uwłacza mojej godności nauczycielskiej.
To powiedziawszy, wyszedł z klasy. Wybuchła wielka wrzawa, wszyscy chłopcy zaczęli krzyczeć i zastanawiać się, w jaki sposób nauczyciel rozpoznał, że nie mają spodni, ale chodzą w samej łacie.
— Coś musi być w tych spodniach - martwił się Etam - że widać po nich, że są zrobione z łaty i nie są prawdziwymi spodniami.
— Ba, ale co?
— Ja mam pomysł - zawołała Nita.
Znowu wybuchła wrzawa. Chłopcy nie chcieli słuchać Nity, bo przedtem dała im złą radę i teraz okazało się, że sytuacja wcale się nie poprawiła. Ale ponieważ sami nie mieli żadnego pomysłu, zgodzili się wysłuchać Nity.
— Mój pomysł jest taki - powiedziała Nita. - Ostatnio nikt nie chodził po drzewach, bo baliście się sobie podrzeć spodnie. Ale ktoś musi wejść na drzewo i zrobić sobie dziurę, a potem przyszyć łatę. Przedtem zaraziliście się łatą, ale teraz zrobi się łatę w łacie i to będą spodnie. Potem zarazicie się od siebie spodniami, tak jak przedtem łatą i będziecie mieli spodnie z powrotem.
— Spróbujmy — powiedział Syso zgnębiony. — Nie mamy innego wyjścia. Ale kto wejdzie na drzewo?
— Jak to kto? Oczywiście Etam!
Tak postanowiono. Etam wszedł na drzewo i zrobił sobie wielką dziurę. Załatał ją zaraz byle czym, a potem chłopcy siedzieli razem i czekali, aż się pozarażają od siebie. Czekali, czekali, ale nic z tego nie wychodziło. Byli wściekli na Nitę, że znowu dała im niedobrą radę. Nikt się nie zaraził.
Właśnie kiedy tak siedzieli nad stawem, przejeżdżał listonosz na rowerze. Wiadomą jest rzeczą, że listonosze są bardzo mądrymi ludźmi, właściwie najmądrzejszymi na świecie. Chłopcom przyszło więc do głowy, że może on im poradzi coś rozsądnego. Poprosili, żeby się zatrzymał, i wyłożyli mu całą sprawą od początku.
Ale listonosz zaczął się śmiać z ich niewiedzy. — Ależ chłopcy - powiedział - musicie się uczyć lepiej. Chyba wam w szkole powiedzieli, że można się zarazić tylko łatą, ale nie można się zarazić spodniami?
Ale chłopcy nic o tym nie wiedzieli. Dopiero teraz poznali tę prawdę. Niestety, nic im z tego nie przyszło. Listonosz powiedział, że zaraz będzie deszcz i odjechał.
Ponieważ rady nie znaleźli, a już było i tak wszystko jedno, wszyscy chłopcy powłazili na drzewa, czego od kilku dni nie robili. Oczywiście, wszyscy porobili sobie od razu wielkie dziury. Ale teraz było im wszystko jedno. Każdy załatał dziurę byle czym i następnego dnia rano wszyscy udali się do szkoły w tych samych - jak to nazywali - czerwonych spodniach, ale bardzo mocno połatanych.
Przyszedł nauczyciel i rozejrzał się po klasie. Chłopcy czekali ze strachem, co też powie, bo przecież sytuacja była jeszcze gorsza, niż wczoraj: mieli te same niby-spodnie, które wcale nie były spodniami, ale do tego były jeszcze podziurawione i połatane.
Ale, o dziwo! Nauczyciel przyjrzał się uważnie klasie i z uznaniem pokiwał głową. „No, chłopcy - powiedział. - Widzę, że wzięliście sobie do serca to, co mówiłem. Macie wreszcie spodnie”.
Chłopcy nie mogli wyjść z podziwu. Etam, który był najodważniejszy, wstał i powiedział: „Panie profesorze, my wszyscy mamy na sobie to samo, co wczoraj, tylko porobiliśmy dziury i połataliśmy je byle czym”.
Nauczyciel uśmiechnął się tylko. „Moi chłopcy — powiedział. — Wczoraj nikt z was nie miał spodni, tylko łaty. Uważajcie — mieliście łaty, a nie połatane spodnie. Dzisiaj macie połatane spodnie. Nie bywają przecież połatane laty, a wy jesteście połatani. Musicie więc mieć spodnie. O to mi tylko chodziło. Nie mówiłem wam przecież, żebyście byli bez łat, żądam po prostu, żebyście założyli spodnie, takie, jakie macie. Teraz macie spodnie i wszystko jest w porządku”.
Potem zaczęła się lekcja, w której nauczyciel mówił o tym, jak zbudowane są skrzela rybie. Chłopcy byli zdumieni i nie wiedzieli, co mają sądzić o oświadczeniu nauczyciela. Nic jednak nie wymyślili, ani w czasie lekcji, ani potem. Wrócili do domu i chodzili w połatanych spodniach czerwonego koloru.
Od tego czasu Nita uchodzi za bardzo mądrą osobę, ponieważ dzięki jej radom chłopcy odzyskali spodnie. Wprawdzie łatane, ale zawsze lepiej mieć spodnie łatane niż żadne. Dlaczego można się zarazić łatą, a nie można się zarazić spodniami - o tym nauczyciel obiecał opowiedzieć im dopiero później, jak nieco podrosną. Teraz bowiem — wyjaśnił — nie mogliby jeszcze zrozumieć należycie tej sprawy.
Droga dziatwo! To opowiadanie, prawdziwe we wszystkich szczegółach, jest dla was także bardzo pożyteczne. Uczy ono, że nie powinniście nigdy zrywać niedojrzałych gruszek z drzewa sąsiada, albowiem powoduje to niepotrzebne komplikacje ubraniowe. A więc nie zrywajcie gruszek z drzewa sąsiada.

Wojna z rzeczami

Naleśniki z konfiturą mają przeważnie niedobry charakter. Zachowują się tchórzliwie, a zarazem podstępnie i dla głębszych spraw nie mają zrozumienia. Często płaczą (a wiadomo, że nie ma nic gorszego, jak płaczący naleśnik), a gdy się tylko odwrócić — śmieją się złośliwie. Robią też wiele nieoczekiwanych psot, które ludziom psują humor.
Dlatego Ditto z pewną ulgą obserwował, jak naleśniki, urażone jego niechętną miną, zerwały się z półmiska i po kolei wyszły z pokoju. Jednakże po chwili weszła Lina i ujrzawszy pusty półmisek zdziwiła się nieprzyjemnie.
— Ditto — powiedziała - dlaczego zjadłeś wszystkie naleśniki i nic mi nie zostawiłeś?
— Nie zjadłem ani jednego - odparł Ditto.
— Więc co? Chcesz mi może powiedzieć, że naleśniki poszły sobie na spacer?
— Tak, właśnie to chcę ci powiedzieć.
— Że tak sobie zeszły z półmiska i wyszły?
— Tak, po prostu zabrały się z półmiska i wyszły.
— Jesteś wstrętnym łakomczuchem, Ditto - powiedziała Lina z płaczem. — Przez ciebie nie będę jadła obiadu.
— Ależ, Lino, zastanów się, ja też nie jadłem obiadu.
— Nie jadłeś, nie jadłeś! A gdzie naleśniki?
— Przecież wyszły, powtarzam ci.
— No to idź i przyprowadź je z powrotem!
Ditto wybiegł z domu w pogoni za naleśnikami. Nie trwało to nawet długo, bo naleśniki, jak wiadomo, chodzą niezbyt szybko; udało się więc dogonić je w niewielkiej odległości do domu. Ditto zdyszany rzucił się na nie, chcąc je zebrać i zanieść z powrotem do domu. Naleśniki z piskiem wymykały mu się z rąk i rozbiegały się na wszystkie strony, a Ditto nie wiedział, którego 'gonić. Po półgodzinnym uganianiu się zdołał wreszcie schwytać większość naleśników, ociekających konfiturą; upchał je, gdzie mógł po kieszeniach, i z wielkim tryumfem pobiegł do domu, gdzie czekała obrażona Lina.
— No co? - spytała z przekąsem - może dogoniłeś naleśniki?
— Owszem, dogoniłem - powiedział Ditto. - Paru nie udało mi się schwytać, ale większość złapałem. - To mówiąc, zaczął wyciągać z kieszeni postrzępione, rozwrzeszczane, lepkie naleśniki. Cale ubranie miał zawalane konfiturą i Lina patrzyła na niego z przerażeniem.
— Ditto — powiedziała — całe ubranie na nic!
— Przecież chciałaś, żebym gonił naleśniki. Trudno, masz je tutaj. Ale nie mów mi przynajmniej o ubraniu.
— Jesteś kłamczuch, Ditto - krzyknęła Lina. - Kupiłeś naleśniki w sklepie, a teraz opowiadasz mi, że to te same, które rzekomo wyszły na spacer
— Ależ, Lino, zapytaj sama naleśniki, niech ci opowiedzą, jak to było.
Lina zapytała więc jednego naleśnika, czy to prawda, że one tu były na półmisku i poszły sobie na spacer. Ale naleśnik, ponieważ zrozumiał, o co chodzi, powiedział na złość, że nic podobnego, że nigdy tu nie był, że przed chwilą Ditto kupił go w cukierni. Wszystkie naleśniki po kolei opowiadały to samo, a Ditto ze wściekłością słuchał ich kłamstw, wiedząc, że teraz już Lina nigdy mu nie uwierzy. Kiedy Lina chciała coś powiedzieć, przerwał jej szybko i zawołał:
— Ależ, Lino, chyba nie będziesz bardziej wierzyła tym wstrętnym naleśnikom, niż mnie! Przecież wiesz, że naleśniki kłamią!
— Sam kłamiesz! - krzyknęła Lina. - Skąd naleśniki mogłyby sobie wymyśleć taką historię?!
Ditto westchnął i wyszedł, zostawiając Linę, która z kwaśną miną zabrała się do jedzenia naleśników. Poszedł do łazienki i oburzony niegodziwością naleśników postanowił zawrzeć jakiś sojusz, który by pomógł mu w życiu. Przyszła mu do głowy pasta do zębów, która, wedle jego doświadczeń, miała charakter łagodny i miły. Próbował wszcząć z nią rozmowę, ale gdy tylko otworzył tubkę, pasta z sykiem wypłynęła z tubki pieniąc się łagodnie. Ditto był przerażony, a kiedy Lina weszła do łazienki i zobaczyła wyciśniętą pastę, minę miała surową.
— Ditto, znowu robisz psoty? - spytała.
— Ależ nie, pasta sama wycisnęła się z tubki.
— Ditto, jesteś niepoprawny - powiedziała Lina ze smutkiem. — Może mam spytać pastę, kto ją wycisnął z tubki.
Ale pasta nie czekając na pytanie od razu syknęła, że właśnie Ditto wypuścił ją z tubki. Tłumaczenia Ditta nie zdały się na nic. Został winowajcą, a złośliwość pasty wzbudziła w nim zniechęcenie do wszystkiego.
Ale od tej pory wszystkie rzeczy sprzysięgły się jakby przeciw Ditto i usiłowały go skompromitować. Kiedy leżał na łóżku, poduszka rozpruwała się z trzaskiem, wypuszczając obłoki pierza, które zasypywały powidła właśnie przygotowywane przez Linę. Potem poduszka skarżyła się bezwstydnie, że Ditto naumyślnie ją rozpruł. Gwóźdź wylatywał ze ściany zostawiając wielką dziurę, której nie udawało się zakleić, a potem wołał, że Ditto go wyciągnął. Szyba nie dotknięta nawet palcem sama tłukła się na kawałki i szczękając opowiadała Linie, że Ditto zbił ją łokciem. Guziki od spodni i palta zaczęły umykać i chować się w niewiadome miejsca, a jeśli który został, to tylko po to, aby donieść Linie, że to Ditto oberwał pozostałe i zgubił albo przegrał w cymbergaja. Buty specjalnie dziurawiły się we wszystkich miejscach, chusteczki do nosa nieustannie gubiły się złośliwie, koszula nabierała celowo tłustych plam nie dających się wyczyścić, a atrament z pluskiem zeskakiwał ze stołu, żeby rozlać się po całej podłodze.
Ditto pojął wówczas, że życie polega na ciężkiej walce z rzeczami, ale zarazem pomyślał, że jest to właściwie walka beznadziejna, bo Lina nigdy nie uwierzy jemu, a zawsze będzie wierzyła rzeczom. Lina zaś, istotnie, wierzyła ślepo rzeczom, a Ditto był bezbronny. Kłócili się ze sobą, ale ostatecznie jedno drugiego nigdy nie potrafiło przekonać: Ditto widział złośliwość rzeczy i widział, jak robią swoje sztuczki, natomiast Lina była pewna, że Ditto specjalnie na złość wszystko niszczy i gubi. Tymczasem w jej obecności nigdy nic takiego się nie działo i rzeczy zachowywały się spokojnie, jakby uważając Linę za przyjaciółkę.
Co więcej, nawet rzeczy, które jakby były częściami samego Ditto, zaczęły mu robić brzydkie figle. Włosy mu wypadały z głowy, a Lina twierdziła, że Ditto specjalnie łysieje. Serce biło mu coraz słabiej, a Ditto nie mógł z nim dojść do porozumienia. Jedno ucho zrobiło się wielkie i nieforemne, a Lina krzyczała, że Ditto sam sobie kazał tak przerobić ucho, żeby jej zrobić na złość.
Poznawszy przewrotność rzeczy, Ditto doszedł do wniosku, że może jeszcze spróbować dwóch możliwości: albo samemu zamienić się w jakąś rzecz, albo całkowicie uwolnić się od rzeczy. To ostatnie po namyśle odrzucił, nie wiedział bowiem, w jaki sposób mógłby, na przykład, pozbyć się rzeczy, które należały do niego bezpośrednio, jak nogi, ręce czy głowa. „Gdybym jednak - pomyślał — sam się zmienił w jakąś rzecz, to mógłbym albo pokazać Linie prawdziwą złośliwość rzeczy, albo może wychować inne rzeczy i doprowadzić do tego, żeby przestały robić
brzydkie kawały”.
Ditto przebrał się więc za naleśnik z konfiturami, a to dlatego, że naleśniki właśnie dokuczyły mu na początku najbardziej. Nie było łatwo wytrzymać w tym przebraniu, ale ostatecznie do wszystkiego można przywyknąć. Kiedy Lina zrobiła sobie naleśniki z konfiturą, Ditto w przebraniu wskoczył na półmisek. Najpierw przemówił do naleśników, usiłując je zawstydzić i wyjaśnić, że psoty, które robią, są bardzo nieprzyzwoite. Ale naleśniki natychmiast rozpoznały, że mają do czynienia z przebierańcem, a nie z prawdziwym naleśnikiem, i nie chciały go słuchać. Ditto spróbował więc drugiej taktyki: zaczął sam namawiać naleśniki do psot i radził, żeby wyskoczyły z półmiska i poplamiły konfiturą sukienkę Liny; miał nadzieję, że w ten sposób przynajmniej przekona Linę o złośliwości rzeczy. Ale naleśniki nie miały zamiaru go słuchać i dały się zjeść bez oporu, a Ditto w ostatniej chwili umknął niepostrzeżenie z półmiska.
Nieudana próba jeszcze go nie zniechęciła. Chciał spróbować szczęścia na innym polu i przebrał się za guzik, przyszyty do palta Liny. I znów powtórzyło się to samo: został przez inne guziki natychmiast rozpoznany jako fałszywy guzik i nie udało mu się nakłonić innych guzików do żadnych psot przeciwko Linie. Próbował sam się oderwać od palta i zgubić złośliwie, ale nie miał wprawy i żadnych wyników nie osiągnął.
Ditto pojął wreszcie, że sprawa jest beznadziejna: po prostu rzeczy walczyły z nim, a nie chciały w ogóle walczyć z Liną. Wobec Liny zachowywały się przyjaźnie i pozwalały jej robić ze sobą, co chciała. Natomiast wobec niego były niegodziwie złośliwe i żadne namowy ani środki wychowawcze nie dawały wyniku.
Ditto przybrał więc z powrotem własną postać. Zrozumiał, że rzeczy nie można wychować ani zmienić, ale trzeba się z nimi obchodzić surowo i twardo, aby je zmuszać do posłuszeństwa. Ale jak to robić? Na początku Ditto próbował bezwzględnie tępić rzeczy: ku oburzeniu Liny krajał naleśniki na drobne kawałki i wyrzucał na śmietnik, wypuszczał pastę z tubki do zlewu, odrywał gwałtownie guziki od ubrań i ciskał je gdzie popadło, wylewał atrament na ulicę, a szklanki tłukł na schodach. Lina krzyczała, płakała, tupała. Ditto robił tak czas jakiś, ale widział, że rzeczy — potłuczone, pogniecione, podarte i poniszczone, zachowywały się obojętnie, jak martwe, i w ogóle nie reagowały na jego wybryki. Zdał sobie też sprawę, że nigdy nie uda mu się rozprawić z wszystkimi rzeczami i że walka jest beznadziejna.
Wtedy Ditto doszedł do wniosku, że po prostu przegrał wojnę. Zwyczajnie poddał się i oświadczył, że uznaje się za pokonanego. Wszystkie wysiłki jego okazały się daremne. Każda wojna musi się jakoś skończyć - wygraną, przegraną albo rozej-mem. Wojna skończyła się więc przegraną Ditto i więcej nie można było nic dodać. Zgodnie z obyczajem ówczesnych barbarzyńskich czasów, kiedy to zwyciężeni zostawali niewolnikami zwycięzców, Ditto popadł w niewolę u rzeczy.
Dlatego, kiedy Lina przyniosła na stół naleśniki z konfiturą i wyszła na chwilę do kuchni, Ditto patrzył bez ruchu, jak jeden naleśnik po drugim spełza wolno z talerza i ze złośliwym uśmieszkiem wychodzi z pokoju.

Jak rozwiązano sprawę długowieczności

Dawno temu Lailonia graniczyła z niewielkim królestwem Gorgola. Dawno temu — zapytacie - a dziś? Otóż to właśnie! Dziś granica ta przestała istnieć, a przyczyny dziwnych wydarzeń, które doprowadziły królestwo Gorgola do zagłady, zachowały się w kronikach laiłońskich, które zdają sprawę z całej historii.
W Gorgola rządził w swoim czasie bardzo mądry król Hanuk. Był to naprawdę władca dobrotliwy, który ze wszystkich sil chciał przyczyniać się do szczęścia swoich poddanych, a rzecz to była w owym czasie nieczęsta. Król Hanuk doszedł do wniosku, że w państwie Gorgola ludzie żyją zbyt krótko i postanowił w jakiś sposób temu zaradzić. Pomyślał sobie, że jeśli najtęższe głowy w państwie wezwie do pomocy, to z pewnością uda się opracować środki, które pozwolą wszystkim ludziom żyć znacznie dłużej, aniżeli do tej pory bywało.
Na szczycie samotnej wieży w mieście Pambruk żył astrolog Majoli. Był to wielki mistrz najlepiej na świecie znający się na gwiazdach. W dzień spał, a noce spędzał przy lunecie i badał gwiazdy. Miał trzech uczniów, którzy pod jego kierunkiem wykształcili się na wybitnych astrologów i także niemało przysług oddali ludziom badając ruchy gwiazd i śledząc wszystko, co się działo na niebie. Jeden z tych uczniów, imieniem Dronk, pracował w nocy, z okiem przylepionym do drugiej lunety, śledząc poruszenia gwiazd. Dwóch pozostałych, noszących imiona Mino i Klepo, pracowało w dzień. Ci z kolei badali niebo w czasie dnia, w szczególności słońce i chmury. Astrolog Majoli i jego uczeń Dronk pracowali więc w nocy, natomiast Mino i Klepo prowadzili studia w dzień; dlatego też nie widywali się ze sobą, bo zawsze tak się składało, że kiedy dwaj pierwsi byli przy pracy, dwaj drudzy spali i odwrotnie. (Trzeba bowiem zaznaczyć, że w królestwie Gorgola dzień i noc nigdy nie występowały razem; kiedy był dzień, noc jeszcze nie przychodziła, a zanim noc odeszła, dzień się nie chciał pojawić. Taki już był porządek w tym państwie i nikomu nie udawało się tego zmienić.)
Otóż król Hanuk pomyślał, że astrolog Majoli, razem ze swymi uczniami, potrafi może powiedzieć, w jaki sposób wszystkim mieszkańcom królestwa zapewnić długowieczność. Polecił im odbyć studia nad tą sprawą i obiecał sowite wynagrodzenie. Astrolog Majoli, któremu pochlebiła, oczywiście, prośba królewska, kazał wszystkim swoim uczniom wszcząć odpowiednie badania i obiecał, że najpóźniej po siedmiu latach udzieli wszystkich potrzebnych wiadomości.
Jednocześnie w państwie Gorgola żył sławny medyk imieniem Ipo. Ten miał dwóch uczniów — Ramo i Najna. Byli to naprawdę wielcy uczeni, którzy umieli zaradzić wszystkim chorobom. Spędzali dnie przy stołach pełnych rozmaitych flaszek, rurek, palników oraz innych przyrządów i za pomocą sobie tylko znanych sztuk wymyślali ciągle nowe lekarstwa, które uzdrawiały nawet najciężej chorych. Do nich również zwrócił się król Hanuk z żądaniem, aby wynaleźli jakieś środki na długowieczność, a medyk Ipo chętnie zgodził się na królewski rozkaz, liczył bowiem na to, że kiedy uda mu się przedłużyć życie wszystkim ludziom, zyska tak wielkie uznanie i sławę, iż stanie się drugą osobą po królu w całym państwie. Powiedział jednak, że musi mieć także siedem lat na swoje studia, które będzie prowadził razem z oboma uczniami.
Tak więc, czterech astrologów i trzech medyków zabrało się do wytężonej pracy, w wyniku której, po siedmiu latach, mieli ujawnić ludziom środki przedłużania życia. Siedem lat to dużo -ale na tak wielkie dzieło trzeba było naprawdę co najmniej tyle czasu. Król Hanuk nie miał też pretensji do uczonych, wiedział bowiem, że w krótszym czasie nie mogliby dokonać dzieła takiej miary.
Siedem lat to dużo — ale nawet siedem lat w końcu kiedyś mija. Minęło istotnie - dokładnie po siedmiu latach. W oznaczonym dniu wielki teatr królewski był pełen gości; elita kraju zjechała się na sensacyjne zgromadzenie: siedmiu uczonych miało przedstawić wyniki swoich badań, które zapewnią ludziom długowieczność. Zainstalowano megafony na mieście, aby wszyscy mieszkańcy stolicy, którzy nie mieścili się w teatrze, mogli od razu słuchać przemówień. Bo też król Hanuk był bardzo dobrotliwym władcą.
Kiedy więc sam król zapowiedział pojawienie się astrologa Majoli, burzliwe oklaski rozległy się w teatrze. Wielki astrolog wszedł na trybunę, postarzały o siedem lat i wygłosił krótkie przemówienie, gdzie podał najważniejsze wyniki swoich studiów.
— Wynalazłem sposób przedłużenia życia wszystkich ludzi sześciokrotnie, oświadczył od razu Majoli, a szmer uznania popłynął przez salę jak wiatr. Sposób prosty i niekosztowny - ciągnął - a przy tym niezawodny. Zbudowałem mianowicie zegarek, który porusza się sześć razy szybciej, niż zegarki używane obecnie. Przypuśćmy, że wedle dawnej rachuby czasu zbieramy się tutaj za rok. Przez ten czas, wedle nowego zegarka, minie nie jeden rok, ale sześć lat. Jeśli ktoś ma umrzeć, na przykład, za dziesięć lat, umrze on w rzeczywistości za lat sześćdziesiąt. Dziecko dziś urodzone, które miałoby przeżyć sześćdziesiąt lat, przeżyje ich naprawdę trzysta sześćdziesiąt. Czy mam tłumaczyć wszystkie korzyści mego systemu? Każdy widzi, że problem długowieczności został rozwiązany!
Astrolog Majoli, powiedziawszy tyle, pogładził brodę i usiadł. Część sali burzliwie oklaskiwała jego przemówienie, aż do chwili, kiedy astrolog Dronk ze złośliwym uśmiechem wszedł na trybunę.
— Przykro mi, panowie - powiedział astrolog Dronk - że jestem zmuszony wystąpić przeciwko wywodom mojego czcigodnego nauczyciela Majoli. Jednakże system przez niego proponowany nie nadaje się, wedle moich badań, do niczego. Zegarki będą szybciej chodzić, to prawda, ale cóż z tego? Jedna godzina pozostanie jedną godziną, choćby wskazówki zegara przeszły w tym czasie sześć godzin. Mój system nie ucieka się do takich sztuczek. Mój system zapewni naprawdę długowieczność wszystkim mieszkańcom królestwa razem z najmiłościwiej nam panującym królem Hanukiem. A oto w skrócie istota tego systemu: bogowie wyznaczyli każdemu człowiekowi dzień i godzinę narodzin i śmierci, wobec tego my, posłuszni księgom żywota, będziemy inaczej mierzyć czas. Zbudowałem ja zegar, który w przeciwieństwie do bezużytecznego i śmiesznego zegara mojego nauczyciela porusza się sześć razy wolniej niż zegary używane obecnie. Sporządziłem także kalendarz, z którego będzie się oddzierać tylko jedną kartkę na sześć dni. W związku z tym przewidziany dzień i godzina, w której każdy człowiek musi opuścić ziemię, aby wejść do królestwa cieni, przypadnie w rzeczywistości sześć razy później, niż miałoby to być wedle obecnej rachuby czasu. Każdy będzie żył tak długo, jak to przewidują księgi żywota, których zmienić nie można, a jednocześnie każdy będzie żył w rzeczywistości sześć razy dłużej. Oto mój system, panowie!
Astrolog Dronk usiadł, a część sali znowu oklaskiwała głośno jego przemówienie. Czekano na następnego mówcę.
Uczony astrolog Mino rozpoczął teraz swój wykład.
— Panowie - powiedział - sami mogliście się zorientować, że wywody moich przedmówców są bez sensu. Astrolog Dronk pokazał wam już, że system astrologa Majoli jest niedorzeczny. Ale jego system jest równie głupi i, co więcej, bluźnierczy, albowiem polega na projekcie oszukiwania bogów. Bogowie jednak oszukać się nie dadzą, a wam, panowie, nigdy nie przyjdzie do głowy, żeby podjąć dzieło tak przewrotne. Mój system jest zupełnie inny. Nie chodzi o to, żeby na zegarku lub kalendarzu czas płynął wolniej; chodzi o to, żeby płynął wolniej naprawdę. 'Jak to zrobić? Bardzo proste. Codziennie rano nowe słońce wynurza się na horyzoncie zza lasów i codziennie wieczorem ginie na horyzoncie po drugiej stronie, tonąc w morzu. Trzeba to zmienić. Tam gdzie słońce wynurza się od wschodu, trzeba posłać ptaszników z sieciami, którzy dotrą aż do horyzontu i nad lasem, w miejscu, gdzie słońce wstaje, zarzucą sieci przytrzymując słońce i nie dopuszczając do jego wzejścia. Po drugiej stronie, na morzu, będą czuwali rybacy ze swoimi sieciami, którzy słońcu z poprzedniego dnia nie pozwolą opaść w wodę. Czas tych prac obliczy się w ten sposób, aby dzień trwał sześć razy dłużej i sześć razy dłuższa była noc. Po prostu życie nasze, które obejmuje zawsze pewną ilość dni i nocy, zostanie przedłużone sześciokrotnie. Oto, panowie, właściwy system przedłużania życia!
Co powiedziawszy, usiadł. I znowu burza oklasków zerwała się w części sali, gdy reszta sali wydawała niechętne pomruki. Ostatni z astrologów, Klepo, wystąpił teraz ze swoją propozycją.
— Żal mi was, panowie - zaczął - że każdy nowy projekt, który dotąd słyszeliście, okazywał się jeszcze głupszy od poprzedniego. Wstrzymywać słońce w biegu? Zgoda, ale dlaczego miałoby to przedłużać życie? Będziemy żyli tak samo długo, jak przedtem, tylko że w naszym życiu będzie sześć razy mniej dni i nocy, a za to będą one sześć razy dłuższe. Nie, panowie, takie projekty mogą służyć tylko do tego, żeby zamącić wam w głowie. Ale wy sobie w głowie mącić nie dacie, nieprawdaż? Ja przedstawię wam wreszcie sposób, który opiera się na prawdziwych głębokich studiach i nie ma nic wspólnego z szalbierczymi sztuczkami moich poprzedników. Badając sprawę długowieczności, podjąłem najpierw trud przekonania się, dlaczego ludzie żyją tak krótko. Odkryłem przyczynę i jestem gotów odsłonić ją przed wami. A oto tajemnica naszej krótkowieczności: ludziom się nudzi. Nudno jest na świecie, panowie, stąd umieramy. Aby żyć dłużej, trzeba sprawić, by świat przestał być nudny. Ale dlaczego właściwie jest on nudny? Oto przyczyna: świat jest nudny, bo niebo ma zawsze ten sam kolor. Tymczasem niebo stanowi tak ogromną część widoku, jaki możemy wzrokiem ogarnąć, że najoczywiściej jednostajność tej płachty, która wisi nad nami, musi przyprawiać nas o znudzenie nieustające. Żyjemy krótko, panowie, bo niebo ma tylko jedną barwę. Ale na to jest rada. Wyślemy do nieba balony, w których zasiądą robotnicy z beczkami i sikawkami. W beczkach zamiast wody znajdować się będą różne farby. Dojechawszy do nieba, robotnicy puszczą sikawki w ruch i przemalują strop niebieski na sześć różnych kolorów. Jedna część zostanie niebieska, z pozostałych natomiast jedna będzie karminowa, inna seledynowa, następna czarna, jeszcze następna żółta, ostatnia wreszcie srebrna. Zamiast nudzić się oglądaniem wiecznie tej samej barwy i szybko ze znudzenia umierać, będziemy cieszyć oczy widokiem sześciobarwnego nieba i przez to życie nasze sześciokrotnie powiększy swoją długość. Oto, panowie, mój pomysł, który, jak wierzę, zyska w waszych oczach uznanie, na jakie zasługuje.
Część słuchaczy nie omieszkała i tym razem zamanifestować żywej sympatii dla śmiałego projektu astrologa. Owacja trwała jednak krótko, bo już nowy uczony stał na trybunie. Tym razem był to sławny medyk Ipo, który oświadczył:
— Wysłuchaliście tu, panowie, takiej ilości absurdów, że nie zdziwiłbym się wcale, gdybyście teraz znużeni opuścili salę, w której nie spodziewacie się usłyszeć żadnego rozsądnego zdania. A jednak, panowie, proszę was o cierpliwość, albowiem chodzi tu o waszą długowieczność, a więc o sprawę, której wagi nie muszę wam tłumaczyć. Ale ja rozwiązałem ten problem, rozwiązałem go, mam nadzieję, raz na zawsze. Prowadząc swoje badania naukowe, zastanawiałem się nad tym, które ze stworzeń żyje najdłużej, aby stwierdzić, jakim to środkom zawdzięcza się długowieczność. Okazało się, że najdłużej żyjącym zwierzęciem jest żółw. Tak, panowie, żółw żyje sześć razy dłużej niż człowiek. A cóż robi żółw? Nosi skorupę, czołga się po ziemi powoli i macha ogonem w umiarkowanych rozmiarach. Cóż mają ludzie czynić, aby dłużej żyli? Upodobnić się do żółwi! Oto mój sposób, którego korzyści i prostotę zrozumiecie od razu. Trzeba nam, panowie, od razu teraz zaopatrzyć się w duże skorupy, odpowiednie do naszych rozmiarów, przestać chodzić na dwóch nogach i przyzwyczaić się do pełzania powoli na czworakach, trzeba, dalej, przyprawić sobie ogony i machać nimi w umiarkowanych ilościach. Przyzwyczaimy się łatwo do tego życia, tym bardziej gdy cel tak wzniosły będzie nam przyświecał. Wierzcie mi, panowie, jest to jedyna rozsądna odpowiedź na nasz problem.
Wiwaty i oklaski rozpoczęły się znowu z części sali, a już oto medyk Najna podniósł rękę na znak, że będzie przemawiał.
— Panowie, mogliście sami ocenić całą nędzę projektu, który, wstyd mi powiedzieć, przedstawił wam przed chwilą mój szanowny nauczyciel Ipo. Chce nas zamienić w żółwie, w bezmyślne czworonogi pełzające po ziemi! Mamy być zwierzętami, panowie! Któż może nam coś podobnego przedkładać, jeśli sam uprzednio nie zamienił się w zwierzę! Ale zarzućmy zasłonę milczenia na ten niesmaczny incydent, zapominając o nim tak samo jak o wynurzeniach astrologów, które wygłosili tu, pewien jestem, nie będąc w pełni władz umysłowych. Chcecie przecież poznać tajemnicę długowieczności! Wolno mi bez przechwałek powiedzieć, że poznałem tę tajemnicę i zdziwicie się słysząc, jak bardzo jest prosta i jak niewiele od was wymaga. Zawiera się w jednym słowie: szpinak! Tak, panowie, szpinak! Badania moje, prowadzone gorliwie i z poświęceniem przez siedem lat, dowiodły niezbicie, że trzeba jadać dużo, niezmiernie dużo szpinaku, a życie nas wszystkich przedłużać się będzie bez granic. To szpinak właśnie sprawi, że kości nasze będą twarde, a mięśnie nie będą wiotczały, to on wzmocni nam serce, on nas wyleczy z łysiny i reumatyzmu. Szpinak, szpinak i jeszcze raz szpinak! Od tej pory, zamiast zasiewać nasze pola zbożem, będziemy na nich zbierać wielkie stosy szpinaku, który mile zazieleni nasze stoły, przywracając wszystkim zdrowie i długie życie. Jakże to proste panowie! Odżywiamy się po prostu szpinakiem i w ten sposób rozwiązujemy najważniejsze nasze problemy.
Wrzawa entuzjastyczna podniosła się w części sali i głosy „szpinak, szpinak!” dały się słyszeć ze wszystkich stron. Ale oto stanął na trybunie ostatni mówca, medyk Ramo. Ręce mu się trzęsły z oburzenia, gdy rozpoczynał mowę, ale uspokoił się rychło.
— Nie pomylę się panowie — oznajmił — przypuszczając, że te obraźliwe kpiny — bo tylko tak można to nazwać - jakieśmy usłyszeli od mojego przedmówcy, potraktujecie tak, jak na to jedynie zasługują, to znaczy nie wspominając o nich w ogóle ani słowem. Doprawdy, panowie, czy zdarzyło się wam widzieć, jak dzieci karmione szpinakiem odnoszą się do tego jadła? Odwracają się ze wstrętem od tej potrawy i trzeba je zmuszać do jedzenia, albowiem zdrowa natura mówi im, że żadnego pożytku nie odniosą ze spożywania tego obrzydliwego zielska. Ha, ha, szpinak! Powiedziałbym wam coś więcej na ten temat, ale przecież mamy mówić o długowieczności! Nie traćmy więc czasu, nawet wiedząc o tym, że czasu będziemy już mieli rychło pod dostatkiem. Będziemy go mieli pod dostatkiem, powtarzam, jeśli tylko zastosujecie się do radykalnego środka, zapewniającego długowieczność, a odkrytego przeze mnie po długich dociekaniach i doświadczeniach. Prostota tego środka przewyższa wszystko, co można sobie wyobrazić. Otóż zdradzę wam, panowie, tajemnicę długowieczności. Ludzie giną zbyt wcześnie dlatego, że często chorują na katar. Katar - oto główne źródło krótkości naszego żywota! Katar, jak wiecie, jest to choroba nosa. I tu od razu nasuwa wam się rozwiązanie: gdzie nie ma nosa, nie może być również kataru. Panowie, jakież to proste! Ucinamy sobie wszyscy nosy, w ten sposób raz na zawsze pozbywamy się kataru, a tym samym mamy zapewnione długie życie. Ucinać nosy, powiadam, nosy ucinać!
Mówiąc to, medyk Ramo wyjął brzytwę i chciał pokazać, w jaki sposób najlepiej uciąć sobie nos; nie zdążył jednak, ponieważ wśród słuchaczy wszczął się tumult i zgiełk, który rychło przerodził się w powszechną bójkę. Dopiero teraz okazało się, że sala była podzielona na obozy. Jedni krzyczeli: „szpinak, szpinak!” Inni: „szybkie zegarki!” Inni jeszcze: „wolne zegarki!” Inni: „nosy ucinać!” I tak, zwolennicy każdego z proponowanych środków długowieczności zaczęli krzyczeć na siebie i wszczęli bójkę, w której nawet głos króla Hanuka, wzywającego do opamiętania, tonął w powszechnej wrzawie.
Co więcej, wszystkie przemówienia były już znane w całym mieście, gdzie słyszano je przez megafony. W jednej chwili stolica była tak samo podzielona na siedem stronnictw, jak uczestnicy zebrania w teatrze i walka stała się powszechna.
Tegoż dnia wojna domowa ogarnęła cały kraj. Siedem stronnictw walczyło ze sobą bezlitośnie. Ciekawe było, że zwolennicy ucinania nosów biegali z brzytwami, starając się uciąć nos komu można z przeciwnych obozów, ale sami nie zdążyli sobie wcale poobcinać nosów i mieli je wszyscy na właściwym miejscu.
Walka stała się powszechna. Gdziekolwiek w kraju Gorgola było choćby siedmiu ludzi, w najmniejszej wiosce rozgorzał bój. Sprawa była przecież doniosła, wszyscy ludzie chcą być długowieczni i nie można się dziwić, że tak zawzięcie występują w obronie tej sprawy. Nieraz więc, na przykład, szedł ktoś ulicą, wołając „szpinak, szpinak”, a zaraz rzucało się na niego kilku innych z okrzykami „niebo malować!”, „nosy ucinać!”, „żółwie!”, „szybkie zegarki!”, „słońce!” i brali go w obroty. Ale gdy tylko skończyli, zaczynali się bić między sobą i trwało to tak długo, aż tylko jeden zostawał na placu pośród powalonych przeciwników.
Długowieczność to nie jest błaha sprawa. Jakoż, w wyniku zaciętej wojny, topniały szeregi walczących we wszystkich obozach. Poszczególne stronnictwa stały się wreszcie tak nieliczne, że zaczęły zawierać sojusze między sobą i łączyły swoje hasła po dwa albo trzy naraz. Tak więc wykrzykiwano teraz hasła podwójne: „zegarki i szpinak!”, „niebo malować i nosy ucinać!”, „żółw i słońce!”
Mordercza walka ciągnęła się tak długo, aż z całego królestwa Gorgola pozostało tylko dwóch ludzi. Byli to medyk Ramo i medyk Najna, dawni przywódcy dwóch spośród walczących stronnictw. Spotkali się na gruzach stolicy wycieńczeni wojną, słaniający się na nogach. Spojrzeli na siebie wrogo; jeden szepnął ochrypniętym głosem „szpinak”. Drugi pisnął cienko: „nosy ucinać”. Ale nie mieli już sił, aby walczyć ze sobą. Byli zresztą jedynymi ocalałymi mieszkańcami królestwa Gorgola. Dlatego postanowili zgodnie, że zaprzestaną wojny i wypróbują swoje oba środki jednocześnie. Szybko ucięli sobie nosy i usiedli nad wielką misą szpinaku. Byli ospali i zniechęceni, ale w końcu sprawa długowieczności jest naprawdę niezmiernie ważna.
Mówiąc szczerze, nie wiadomo, co się stało potem. Nie wiadomo, jak długo obaj ocaleni gorgolanie siedzieli bez nosów nad misą ze szpinakiem. Po prawdzie nie jest pewne, czy nie siedzą nad nią dotychczas, zwłaszcza jeśli któryś z tych środków okazał się skuteczny i bardzo przedłużył im życie. Ale królestwo Gorgola przestało istnieć, bo cóż to za królestwo, gdzie jest tylko dwóch obywateli z uciętymi nosami, jedzących szpinak?
W ten sposób granica między Lailonią a królestwem Gorgola przestała istnieć. Sprawa długowieczności nie została ostatecznie rozstrzygnięta na skutek całkowitego upadku królestwa Gorgola. Nie jest jednak wykluczone, że kiedyś uda się wreszcie rozwiązać ten problem, nad którym biedziło się siedmiu tak wybitnych uczonych.

Oburzające dropsy

Gia lubił palić poobiednie cygaro siedząc w fotelu z pióropuszem na głowie. Taki już miał zwyczaj i nie było w tym właściwie nic dziwnego. Ludzie mają różne przyzwyczajenia i nie powinno się nad tym wydziwiać; Gia na przykład miał brata Pepi, który nie mógł zjeść śniadania, zanim nie upolował co najmniej czterech kormoranów, drugi jego brat Kaku łykał obręcze od beczek, siostra Heja nosiła dwadzieścia orderów na plecach, a druga siostra Hipa łowiła szympansy na lasso i grała na loterii. Każdy więc ma, jak z tego widać, pewne drobne dziwactwa i trzeba wszystkich zostawić w spokoju.
Tymczasem właśnie Gia nie mógł zaznać spokoju. Kiedy tylko usiadł po obiedzie w fotelu, zapalił cygaro i włożył pióropusz na głowę, natychmiast zbiegała się cała rodzina; jeden brat, dławiąc się połykanymi obręczami, z oburzeniem krzyczał na Gia, drugi potrząsał groźnie rękami, w których trzymał upolowane właśnie kormorany, siostra brzęcząc orderami na plecach wyrzucała mu surowo nieprzyzwoitość takiego zachowania, a druga siostra, z szympansem uwieszonym na lasso i z pękiem biletów loteryjnych w drugiej ręce wołała, że ona nigdy się na to nie zgodzi, żeby jej rodzony brat tak się wygłupiał.
— Więc czego chcecie? - żalił się Gia. — Żebym kładł cygaro na głowę i palił pióropusz?
— Byłoby to przynajmniej uczciwsze - zawyrokował starszy brat.
— I mniej kompromitujące — dodała siostra.
— Ale ja z tego nie miałbym żadnej przyjemności - tłumaczył Gia.
— No to co! — krzyknęli wszyscy razem. — Człowiek nie żyje tylko dla przyjemności! Jesteś egoistą i myślisz tylko o sobie!
Gia zrezygnowany zdejmował pióropusz i wyrzucał cygaro. I tak mniej więcej powtarzało się codziennie, a Gia nie miał chwili, kiedy by mógł spokojnie oddać się swemu ulubionemu zajęciu. W końcu miał dosyć i żeby nie narażać się na ciągłe docinki zaczął po obiedzie palić fajkę, a zamiast pióropusza kładł na głowę zwykły zielony cylinder. Rodzeństwo dało mu spokój.
Po pewnym czasie Gia zauważył jednak, że niektóre obyczaje jego braci i sióstr zaczęły go niesłychanie drażnić. Po prostu wytrzymać nie mógł z irytacji widząc, jak starszy brat połyka obręcze od beczek. Powstrzymywał się długo, aż wreszcie wybuchnął.
— Nie zniosę więcej — krzyczał - żebyś bez przerwy łykał te
obręcze. To jest haniebne!
Kiedy Gia to powiedział, natychmiast, o dziwo, reszta rodzeństwa, która dawniej tak ganiła obyczaje Gia, poparła go i zaczęła wyrzucać drugiemu z kolei bratu jego niesmaczne nawyki. Tamten bronił się znowu jakiś czas, aż wreszcie uległ pod wpływem tych krzyków. Rzucił obręcze i zaczął łykać po prostu sprężyny, które wyciągał z kanapy. Wtedy dali mu spokój.
Ale teraz przyszła kolej na młodszego brata, który co dzień przed śniadaniem łowił kormorany. Okazało się, że rodzeństwo i tego nie może wytrzymać, szczególnie obaj bracia. Młodszy brat załamał się pod naciskiem ich wymówek, z żalem porzucił kormorany i wychodził tylko rano polować na ibisy. Przynosił codziennie cztery ibisy do domu i w ten sposób rodzeństwo było zadowolone.
Sprawa ciągnęła się dalej. Zmuszono jedną siostrę, żeby przestała nosić ordery na plecach, bo brzęczenie tego żelastwa tak niesłychanie irytowało braci i młodszą siostrę, że dali wreszcie wyraz swemu oburzeniu. Ordery poszły w kąt, a Heja, żeby się pocieszyć, zaczęła kąpać się systematycznie w kisielu żurawinowym oraz studiować pewne nigdy nie istniejące i nikomu nie znane języki wschodnie.
Przyszła wreszcie kolej na młodszą siostrę. Wszyscy bracia i siostra oświadczyli jej, że wystawia ich na pośmiewisko tym łapaniem szympansów i grą na loterii i że oni mają stanowczo dość tych zabaw. Krzyczeli tak długo, aż Hipa z westchnieniem porzuciła dotychczasowe zajęcie. Kupiła sobie puzon i za jego pomocą puszczała bańki z mydła, a zamiast grać na loterii, zaczęła grać na giełdzie. Zadowoliło to wreszcie rodzeństwo i sprawa ucichła.
Jakiś czas był spokój i wszyscy przestali sobie wypominać złe obyczaje. Ale niebawem okazało się, że w gruncie rzeczy sprawy nie zostały załatwione. Nowe obyczaje każdego z rodzeństwa zaczęły szybko tak szalenie denerwować wszystkich pozostałych, że atmosfera w domu stała się okropna. Kłócili się ciągle i każdy żądał od wszystkich pozostałych, aby natychmiast przestali się zajmować tym lub owym, bo oni już nie mogą wytrzymać.
Sytuacja była niebawem nie do zniesienia. Przedtem przynajmniej wszyscy byli po kolei przeciwko jednemu, teraz każdy był jednocześnie przeciwko wszystkim. Kłótnie i wyzwiska wypełniały im każdą chwilę, kiedy się razem spotkali. A ponieważ wszyscy byli na siebie obrażeni, więc każdy z osobna jeszcze częściej i w bardziej widoczny sposób starał się uprawiać swoje zajęcia, żeby innym na złość zrobić.
Długo to trwało, aż w domu nastąpiła nieoczekiwana zmiana. Z innego miasta przyjechała do rodzeństwa najmłodsza siostra Kiwi i zamieszkała z braćmi i siostrami. Kiwi była młodą osobą, która nikomu nie chciała zawadzać. Pozwalała bez słowa swemu rodzeństwu polować na ibisy, puszczać puzonem bańki mydlane, łykać sprężyny i kąpać się w kisielu. Sama natomiast lubiła jadać dropsy. Po prostu kupowała sobie w sklepiku dropsy i jadała je chętnie.
I te dropsy dopiero doprowadziły spór domowy do ostateczności. Tego już naprawdę nikt nie mógł wytrzymać. Kiedy tylko Kiwi wracała do mieszkania i wyciągała paczkę dropsów, najstarszy brat Pepi zrywał się z fotela i pokazując w jej stronę palcem, wykrzykiwał z oburzeniem:
— O, o, dropsy! Ona je dropsy!
Średni brat Gia natychmiast przybiegał z drugiego pokoju i zaczynał tupać nogami ze złości.
— Co ja widzę? Dropsy! - grzmiał na cały głos. - Ona je dropsy!
Obie siostry, Heja i Hipa, niezwłocznie pojawiały się obok Kiwi, a młodszy brat Kaku był już także na miejscu. Zbiegali się wszyscy, obstępowali Kiwi ze wszystkich stron, prześcigali się nawzajem w głośnych wyrazach oburzenia i wołali jeden przez
drugiego:
— Kiwi! Opamiętaj się! Dropsy! Czy zdajesz sobie sprawę z tego, co robisz?
— Kiwi! Chyba jesteś nieprzytomna! Dropsy!
— Kiwi! Ty zwariowałaś! Dropsy!
— Kiwi! Chcesz zgubić całą rodzinę! Dropsy!
— Kiwi! Gdzie twoja moralność?! Dropsy!
— Dropsy! Dropsy! Dropsy!
A kiedy tak krzyczeli, coraz bardziej się podniecali tym krzykiem i coraz większe wzbierało w nich oburzenie, a przez to jeszcze głośniej krzyczeli; a kiedy krzyczeli głośniej, jeszcze więcej się podniecali i jeszcze większe rosło w nich oburzenie, skutkiem czego znowu donośniej krzyczeli.
Biedna Kiwi, zastraszona, łykała dropsy ze łzami i nic nie mówiła, bo bała się jeszcze bardziej rozgniewać swoich braci i siostry. Stała więc na środku pokoju, wytykana palcami, zakrzyczana, spłakana i jadła dropsy. Krzyki trwały tak długo, aż Kiwi zjadła wreszcie dropsy, a bracia i siostry tak się zmęczyli krzykiem, że prychając z oburzenia wracali do swoich pokojów.
Taka scena znowu powtarzała się codziennie, ale Kiwi, jak się okazało, była nieuleczalna. Z płaczem wysłuchiwała krzyków, ale co dzień nadal przynosiła swoje dropsy i jadła je na środku pokoju.
W wyniku nastąpiła w domu istotna zmiana. Oburzenie na niegodziwe praktyki Kiwi przesłoniło rodzeństwu wszystkie inne sprawy. Nie mieli już siły ani ochoty irytować się wzajemnie na siebie, ponieważ wszyscy razem irytowali się na Kiwi. Irytując się zaś na Kiwi wszyscy byli w zgodzie i ostatecznie przestali się całkowicie ze sobą kłócić. I tak w domu zapanowała harmonia i zgoda, którą zakłócały jedynie te okropne dropsy Kiwi.
Kiedy rodzina zebrała się razem, Pepi, połykając swoje sprężyny, wzdychał ciężko i mówił:
— Ach, ta Kiwi! Tak miło żyłoby się razem, gdyby nie te straszne dropsy!
— Coś okropnego - jęczała Heja ze swojej wanny wypełnionej kisielem żurawinowym. - Naprawdę coś okropnego! Ta Kiwi to prawdziwa zakała naszej rodziny!
— Wstyd, po prostu wstyd! — wtórował Gia w zielonym cylindrze. - Zupełnie nie rozumiem, skąd wśród nas, zgodnego i kochającego się rodzeństwa wzięła się ta kłótliwa Kiwi, która nam zatruwa życie swoimi dropsami.
— Ja tego nie rozumiem, moi kochani — skarżyła się Hipa wymachując puzonem nad balią z mydlinami. - Ja naprawdę nie rozumiem. Wyobraźcie sobie, że ta Kiwi ciągle je dropsy! Wszystkim nam dobrze ze sobą i nagle taka okropna historia!
— Dość, trzeba z tym skończyć — mówił surowo Kaku. — Nie możemy pozwolić, żeby Kiwi zatruwała nam całe życie! Ostatecznie jesteśmy braćmi i siostrami i musimy się kochać wzajemnie. Nie może być w domu wiecznych awantur przez te okropne dropsy!
Tak wszyscy narzekali zgodnie, tak kiwali głowami, tak lamentowali i wydziwiali, tak się skarżyli na swój los, aż w końcu doszli do wniosku, że trzeba sprawę postawić stanowczo. Powiedzieli Kiwi: „Trudno, musisz się wyprowadzić z naszego domu. Nie możemy pozwolić na to, żeby mieć życie bez przerwy zatrute twoimi dropsami. Musisz sobie znaleźć inne mieszkanie”.
Kiwi nic nie powiedziała, bo i cóż mogła powiedzieć? Zabrała się z domu i poszła szukać innego mieszkania. I rzeczywiście, zaraz po jej wyjściu zrobiło się w domu cicho i przyjemnie.
— No, co, nie mówiłem? — powiedział Pepi, z przyjemnością siadając na fotelu. — Teraz mamy spokój i zgodę.
— Zgodę, przyjaźń i harmonię — dodał Kaku.
— I nie ma już tych przeklętych dropsów — dorzuciła Heja.
— Bardzo przykro — powiedziała Hipa — ale nie mogliśmy inaczej. Nie można mieć piekła w domu przez jedną Kiwi z jej dropsami.
Gia kiwał także głową i potakiwał z aprobatą. Panowała powszechna zgoda i miły nastrój. Nagle Gia coś sobie przypomniał. Poszedł cicho do drugiego pokoju, gdzie w kącie leżał zakurzony i nie używany od dawna pióropusz, a obok niego nie dopalone cygaro. Wyciągnął jedno i drugie, otrzepał z kurzu i wracając do jadalni natknął się na Pepi, który właśnie cicho znosił ze strychu stare obręcze od beczek. Z drugich drzwi wyjrzała głowa Heji, niosącej lasso na szympanse, a zza drzwi, gdzie właśnie znikła Hipa, rodzeństwo dosłyszało brzęk metalowych orderów.

Opowieść o największej kłótni

Eino byl najstarszym z braci, poważnym i rozsądnym. Ano był średni - ten wiecznie był niezadowolony i wiecznie coś mu się nie podobało, od dzieciństwa też nie chciał słuchać starszych. Najmłodszy był Laje, który nie wiedział dokładnie, czego chce i łatwo się dawał przekonać każdemu, kto powiedział coś ostatni.
Trzej bracia wybrali się w podróż, kiedy zły bogaty sąsiad zabrał im rodzinną ziemię i nie mieli już z czego żyć. Słyszeli, że w mieście znajdzie się pracę, ale nie wiedzieli dokładnie, gdzie takie miasto leży. Nie było wtedy map ani kolei. Poszli więc drogą w nadziei, że gdzieś na koniec dojdą.
Po dwóch dniach podróży natrafili na rozwidlenie drogi, ot takie: + . Nie było żadnych napisów i nikt z nich nie wiedział, jak należy iść dalej. Najstarszy Eino powiedział: „Idziemy prosto”.
— A ja uważam — powiedział stanowczo Aho, średni - że powinniśmy pójść na prawo. Przeczuwam, że tam właśnie czeka nas szczęście.
— Ja myślę — powiedział nieśmiało Laje, najmłodszy - że chyba najlepiej będzie pójść na lewo.
— Prosto — upierał się Eino.
— Na prawo - krzyczał Aho.
— Na lewo — szepnął Laje.
— No dobrze — powiedział Aho. - Skoro każdy z nas chce iść gdzie indziej, to proszę bardzo. Niech każdy idzie w swoją stronę osobno i zobaczymy, jak się każdemu uda.
— Tak, tak - przyświadczył Laje. - Każdy pójdzie w inną stronę.
— Głupi jesteście - powiedział Eino poważnie. - Wszystkie trzy drogi idą przez lasy. W lasach są niedźwiedzie, węże i tygrysy. Jeśli każdy pójdzie osobno, na pewno zaraz padnie ofiarą zwierząt. Jakkolwiek by było, musimy iść razem, bo inaczej nikt z nas nie dojdzie.
Obaj młodzi bracia zastanowili się. „No dobrze — powiedział Aho — idziemy razem. Ale dokąd idziemy?”
— Jak to, dokąd? Oczywiście, prosto — powiedział Eino.
— Pójdziemy prosto - przytaknął Laje.
— Ale dlaczego prosto? - upierał się Aho. - Zgadzam się, że bezpieczniej iść razem, niż w pojedynkę. Ale trzeba uzgodnić dokąd. Z tego, że mamy iść razem, jeszcze nie wynika, że mamy iść prosto. Ja uważam, że powinniśmy pójść na prawo.
— Pójdziemy na prawo - powiedział Laje.
Teraz brat Eino bardzo się zniecierpliwił. - Postanowiliśmy, że pójdziemy razem, tak? - zapytał. - Skoro tak, nie możecie iść na prawo, bo przecież powiedziałem, że idziemy prosto.
— Ale dlaczego mamy pójść prosto, a nie na prawo? - spytał Aho.
— Dlatego, że musimy iść razem, przecież powiedziałem.
— Więc chodźmy razem na prawo.
— Ale nie możemy iść razem na prawo.
— Dlaczego?
— Bo razem trzeba iść prosto.
Kłótnia ciągnęła się długo, że wreszcie Eino wpadł na pomysł. „Musimy iść prosto - bo ja jestem najstarszy”.
— Pójdziemy więc prosto - powiedział Laje.
— Dobrze — zgodził się w końcu Aho. — Pójdziemy prosto. Ale pamiętajcie, że was uprzedzałem: idąc na prawo, doszlibyśmy do wielkiej fortuny i szczęścia. Jestem pewien, że tam właśnie znajduje się wielkie i piękne miasto, gdzie wszyscy są szczęśliwi i nikomu niczego nie braknie. Jeśli nigdzie nie dojdziemy, to będzie twoja wina, Eino.
I poszli prosto. I było tak, jak Eino zapowiedział. Szli brzegiem lasu, a po drodze nękały ich różne bestie: tygrysy, niedźwiedzie, wilki i węże. Bracia nauczyli się walczyć i przy wielkich wysiłkach udało im się pokonać napastników. Ale widzieli wyraźnie, że nie mogliby ich pokonać, gdyby każdy szedł w pojedynkę. Dzięki temu, że byli razem, mogli ocaleć. Eino tryumfował i co chwila wypominał im ich nierozsądek: „A mówiłem, widzicie - powtarzał. - Gdybyśmy szli pojedynczo, dawno by nas te zwierzęta schrupały. A więc słusznie zrobiliśmy idąc prosto”.
— Słusznie zrobiliśmy idąc razem - odpowiedział Aho. —
Ale czy słusznie zrobiliśmy idąc prosto, tego nie wiadomo.
Szli bardzo długo. Mijały tygodnie, bracia byli znużeni i głodni. Żywili się czasem jakąś rybą, którą udało im się złowić w strumyku, czasem jakimś owocem z napotkanego drzewa, czasem znowu korzeniem. Ale nie było to dobre jedzenie. Opadli z sił i czuli się coraz słabsi. Minęło wiele tygodni niebezpiecznej i męczącej wędrówki. I nagle, jak to nieraz bywa, kiedy już niemal nie mieli nadziei, że dotrą gdziekolwiek, zobaczyli przed sobą miasto, utęsknione miasto, gdzie można zarobić na chleb. Nadzieja dodała im sił i szybko jak wiewiórki przeskoczyli ostatnie mile. Byli w mieście.
Miasto było bardzo bogate, ale większość ludzi w nim była biedna. Było dużo pałaców, ale jeszcze więcej biedaków, którzy ledwo mieli czym zaspokoić głód. Dużo takich miast jest na świecie. Trzej bracia szukali miejsca, gdzie można pracą zarobić na chleb. Najpierw długo ich wysiłki były daremne, w końcu jednak udało im się dostać pracę przy kopaniu ziemi, na której miał stanąć nowy pałac króla. Kopali ziemię, nosili kamienie i żwir, było im bardzo ciężko. Jednak zarabiali tyle, żeby zaspokoić głód i ostatecznie jakoś żyli.
— Widzicie, widzicie - wykrzykiwał z tryumfem Eino - mówiłem, że tak trzeba było pójść. Pracujemy ciężko, to prawda, ale głodu już nie cierpimy.
— Prawda, prawda - przytakiwał Laje. - Dobrą obraliśmy drogę.
Ale Aho nie mówił nic. To znaczy, długo nic nie mówił, ale w końcu wybuchnął i zaczaj się skarżyć. „No tak - powiedział -dostajemy codziennie swoją strawę za ciężką pracę. Ale przecież ja mówiłem, że gdy pójdziemy na prawo, będziemy dostawali lepszą strawę, a pracować będziemy mniej. Mielibyśmy lepsze jedzenie, lepsze mieszkanie, lepsze odzienie i nie męczylibyśmy się tak bardzo”.
— Nie, nie męczylibyśmy się - poparł brata Laje.
— Jesteś prawdziwym osłem - krzyknął Eino - i do tego niepoprawnym. „Mówiłem, mówiłem” - powiadasz. No i co z tego, że mówiłeś! Przecież nikt nie wie, co było na prawo, a wszyscy wiemy, co się okazało na mojej drodze. Mamy zupę i mamy kawałek chleba. A tam co? Na jakiej podstawie mówisz, że tam czekałby nas lepszy los? Zmyślasz sobie i gadasz od rzeczy!
— Od rzeczy gadasz — oburzył się Laje — naprawdę od rzeczy!
Aho usiadł zgnębiony, bo nie wiedział, co ma teraz powiedzieć. Ale po chwili zawołał: „A ja wam pokażę, że miałem rację! Pójdę z powrotem do tamtego miejsca, pójdę tą drogę, którą wskazałem i dojdę w końcu do znacznie lepszego miasta!”
— Lepszego miasta, tak, lepszego miasta — pisnął Laje.
Eino tylko zaśmiał się złośliwie. - Spróbuj, spróbuj - powiedział. Przecież wiesz, że po drodze pożrą cię dzikie zwierzęta i nigdzie nie dojdziesz. Jest już za późno, żeby się cofać, rozumiesz? Za późno, żeby się cofać!
— Za późno — przytaknął Laje poważnie.
— A ja pójdę — upierał się Aho.
I rzeczywiście Aho poszedł. Na początku walczył dzielnie ze zwierzętami, ale w końcu one były silniejsze. Dziki niedźwiedź zadusił Aho i pożarł go w mgnieniu oka. I tak Aho nigdy nie dostał się do lepszego miasta, o którym marzył.
Obaj bracia dowiedzieli się o smutnym losie Aho od znajomych ptaków. Zmartwili się, ale nic nie można było poradzić. Eino powiedział tylko: „Przecież mówiłem”.
Laje zmartwił się niezmiernie, bo kochał swojego brata Aho i bardzo się czuł pokrzywdzony jego śmiercią. Pracowali więc razem, w trudzie i ubóstwie, aż nagle Laje nieoczekiwanie któregoś dnia powiedział: „Idę”.
— Dokąd?! — krzyknął Eino.
— Idą tam, gdzie Aho - powiedział Laje. - Szukać lepszego miasta.
— Chyba zwariowałeś! — wrzasnął Eino. — Chcesz żeby i ciebie niedźwiedź zadusił?!
— Nie chcę, żeby mnie niedźwiedź zadusił — powiedział Laje. — Chcę znaleźć lepsze miasto.
— Ale wiesz, co się stało z Aho!
— Wiem. Ale może mnie się uda.
— Nie uda ci się! Co ci strzeliło do głowy?! Zawsze przecież przyznawałeś mi rację!
— A teraz chcę iść szukać lepszego miasta. — Niedźwiedź cię pożre!
— Może pożre, a może nie pożre. Przecież musi być jakieś
lepsze miasto na świecie.
— Jesteś wariatem - krzyknął Eino - Nic mnie to nie obchodzi.
I Laje poszedł w drogę. Niestety, na tym urywają się nasze wiadomości. Nie wiemy, czy Laje dotarł do lepszego miasta, czy też padł ofiarą zwierząt, jak Aho. Nic w ogóle nie wiemy więcej w tej sprawie. Gdyby ktoś z was wiedział, niech nam doniesie.

Opowieść o wielkim wstydzie

Muria była córką rybaka ze wsi Kleo. Była prześliczna i mnóstwo młodych, a także starych mężczyzn zabiegało o nią. Muria miała nieco skośne oczy, włosy kasztanowe z miedzianym odcieniem, rzęsy długie i czarne. Rio kochał Murię i wiedział o tym, że jest ona naprawdę najpiękniejsza na świecie.
Muria lubiła trochę Rio, ale go nie kochała. I nie martwiła się bardzo, kiedy Rio wyjechał. Rio natomiast był zrozpaczony. Musiał opuścić wioskę, ponieważ wezwano go do służby wojskowej. Służba w wojsku jest ciężka i wyczerpująca. Przełożeni Rio nie byli okrutni, ale byli surowi — jak to w wojsku. Rio był zajęty od świtu ciężką służbą, która kończyła się dopiero o zmierzchu. Myślał o Murii bez przerwy i przez to zaniedbywał się w obowiązkach, ściągając na siebie gniew zwierzchników i kary. Najlepiej było w nocy, bo Muria przychodziła do niego czasem we śnie, a we śnie kochała go i była dla niego lepsza niż naprawdę. Dlatego Rio wolał na ogół sny od życia.
W wojsku żołnierze lubią opowiadać sobie o dziewczętach. Jeden z kolegów imieniem Pau zapytał raz Rio: „Powiedz mi, jak wygląda twoja dziewczyna?”
Rio zawahał się. Pomyślał, że, ściśle biorąc, Muria nie jest jego dziewczyną. Ale przyszło mu do głowy, że Pau nie określił dokładnie, czy chodzi mu o dziewczynę ze snu czy z życia. Otóż Muria ze snu była jego dziewczyną. Dlatego Rio powiedział: „Jest bardzo piękna”.
— A jaki ma kolor oczu? - pytał dalej Pau.
Teraz Rio chciał odpowiedzieć i przywołał w pamięci obraz Murii, aby przypomnieć sobie kolor jej oczu. I nagle ogarnęło go przerażenie. Uświadomił sobie, że nie wie, jaki jest kolor oczu Muni. Na próżno wytężał pamięć, na próżno się skupiał — nie wiedział. Mógł, oczywiście, odpowiedzieć .byle co, ale wyobraził sobie, że byłoby to nieładne wobec Murii, gdyby powiedział o niej coś nieprawdziwego. Dlatego myślał długą chwilę, a Pau czekał na odpowiedź. Wreszcie, czerwony ze wstydu, Rio szepnął: „Zapomniałem”.
Pau wybuchnął śmiechem. Nie był on może chłopcem złym, ale był niemądry, a to przeważnie na jedno wychodzi. Dlatego natychmiast zaczął opowiadać głośno wszystkim kolegom, że Rio zapomniał koloru oczu swojej dziewczyny. Wszyscy śmiali się z Rio i powtarzali sobie tę wiadomość, a w końcu zaczęli układać różne wierszyki o Rio i Murii. Mieli z tego mnóstwo uciechy, a Rio nieśmiały i smutny, nie umiał odpowiadać na ich docinki i coraz bardziej się gnębił. Bez przerwy myślał o tym, jaki jest kolor oczu Murii i w żaden sposób nie mógł sobie przypomnieć. Męczył się okropnie, wstydził i rozpaczał, bo mu się wydawało, że skoro kocha Murię, to powinien o takich rzeczach pamiętać. Po pewnym czasie usiadł i napisał taki list.
Moja miła Muriol Kocham cię bardzo, tak samo jak zawsze. I bardzo się wstydzę, okropnie się wstydzę, bo zapomniałem, jaki masz kolor oczu. Jest mi bardzo smutno, bo może sobie pomyślisz, Że cię zapomniałem, albo że cię nie kocham naprawdę. Ale ja cię kocham naprawdę i pamiętam doskonale, jak wyglądasz, tylko nie wiem, jaki masz kolor oczu. Bardzo cię proszę, Murio, Murio, napisz mi, jaki masz kolor oczu, bo nie mogę wytrzymać ze zmartwienia.
Napisał ten list i chciał go wysłać, ale w ostatniej chwili pomyślał sobie, że jednak byłby to za wielki wstyd - przyznać się Murii, że nie pamięta jej oczu. Podarł więc list i wyrzucił. Potem męczył się znowu i, co gorsze, ilekroć Muria przychodziła do niego we śnie, zapominał przyjrzeć się dokładnie jej oczom, a potem rano już nie pamiętał. Kupił sobie farby i chciał namalować z pamięci portret Murii, myśląc, że wtedy uda mu się przypomnieć sobie jej oczy. Miał trzysta barw w swoich farbach i wszystkie po kolei oglądał, ale doszedł do przekonania, że żaden z tych kolorów nie jest kolorem oczu Murii. Portret żaden mu się nie udał, mimo wielu prób, bo Rio nie umiał malować. Trapił się coraz więcej i przez to coraz gorzej pełnił swoją służbę, a przełożeni coraz surowiej go karali. Rio mało zwracał na to uwagi, bo wszystkie inne rzeczy, poza kolorem oczu Murii, przestały go obchodzić.
Dowiedział się, że w miasteczku, gdzie przebywał jego garnizon, mieszka wróżka, która za pieniądze potrafi pokazywać każdemu obraz ukochanych osób. Rio wybrał się do wróżki i powiedział, że nie ma wcale pieniędzy, ale bardzo ją prosi, żeby wywołała dla niego obraz ukochanej dziewczyny, powiedział, że zrobi wszystko co możliwe, aby wynagrodzić wróżkę za jej pracę.
Wróżka zapytała z niechęcią: „A kiedy ta twoja dziewczyna
umarła?”
— Ależ ona wcale nie umarła! - krzyknął Rio. - Żyje w naszej wiosce.
— Głupi chłopcze - powiedziała wróżka zniecierpliwiona. —
Czy ci nie powiedziano, że ja wywołuję tylko obrazy umarłych?
— Nie — szepnął Rio przerażony. - Nikt mi nie powiedział. Ale dlaczego? Przecież łatwiej pokazać żywego niż umarłego.
— Jesteś głupi jak but - syknęła wróżka. - Wróżki mają władzę nad umarłymi, ale nie nad żywymi. Żywi pokazują się sami, kiedy chcą, a kiedy nie chcą, nie pokazują się. Umarli ani chcą czego, ani nie chcą, dlatego my, wróżki, możemy nimi kierować.
— I na to nie ma rady?
— Na to nie ma rady.
— Więc co mam zrobić, ażeby sobie przypomnieć kolor oczu Murii?
— Jak to, ty durniu, nie pamiętasz, jak wygląda twoja ukochana?
— Ależ, pamiętam doskonale - wołał Rio - nie pamiętam tylko koloru jej oczu.
— A jaki ma kolor włosów?
Rio stanął osłupiały. Usiłował sobie przypomnieć kolor włosów Murii i nie mógł. Znowu daremnie natężał pamięć - nic nie wychodziło.
Wróżka śmiała się szyderczo. „Ładnie ją kochasz, nie wiesz nawet jaki ma kolor włosów. To powiedz, jaki ma kształt nosa?”
Teraz okazało się, że Rio i tego nie wiedział. Nie wiedział także, w jakich sukniach Muria chodzi, czy nosi kolczyki w uszach, jakie ma dłonie... W ogóle nic nie wiedział. Wróżka śmiała się coraz głośniej, a Rio kurczył się i malał ze wstydu i robił się coraz mniejszy. Zapewniał, że doskonale pamięta, jak Muria wygląda i rzeczywiście z największą łatwością przywoływał jej wyraźny obraz w pamięci, a mimo to nie mógł sobie przypomnieć żadnego szczegółu. Wreszcie krzyknął rozpaczliwie: „Kocham Murię, kocham Murię!” - i wybiegł od wróżki. Okazało się jednak, że wstyd go tak skurczył, iż miał teraz wielkość zaledwie palca dorosłego człowieka. Z początku więc biegł ulicą nie dostrzegany, ale po jakimś czasie ktoś spostrzegł maleńkiego człowieka i cały tłum zaczął go oglądać i dziwować się nad jego wzrostem.
Jeszcze nikt nie najadł się tyle wstydu naraz - i to tylko za to, że przedtem się tak zawstydził. Rio z trudem wydostał się wreszcie spośród tłumu gapiów i wpadł do koszar, gdzie cała kompania zaczęła się pokładać ze śmiechu na widok takiej przemiany. Przybiegł oficer i zobaczywszy, co się dzieje, kazał zamknąć Rio do aresztu. Bojąc się, żeby nie uciekł ze zwykłego aresztu przez szparę w drzwiach, zrobiono mu specjalny areszt w pudełku po konserwach owocowych. Było tam okropnie lepko i brudno, ale Rio był tak nieszczęśliwy, że nie zwrócił na to uwagi. Wydobyli go następnego dnia i postawili przed sądem, złożonym z dwudziestu oficerów. Rio stał sam jeden, maleńki jak palec przed dwudziestoma oficerami, a oficerowie byli do tego bardzo wysocy, stosownie do swojej rangi. Pokazywali sobie palcami małego więźnia, kpili z niego i mierzyli linijką. Potem zaczęli go sądzić.
— Dlaczego jesteś taki mały? — zapytał go surowo sędzia.
— Jestem mały, bo zmalałem — powiedział Rio. — Przedtem byłem duży.
— A dlaczego zmalałeś?
— Zmalałem ze wstydu — powiedział Rio.
— Dlaczego się wstydziłeś?
— Wstydziłem się, bo nie wiedziałem, jaki kolor oczu ma Muria.
— No to co? — powiedział sędzia. — Ja też nie wiem, jaki Muria ma kolor oczu, a wcale się nie wstydzę.
— Ale pan sędzia nie kocha Murii, a ja kocham — powiedział Rio.
— A czy znasz regulamin wojskowy? Czy wiesz o tym, że w paragrafie dwunastym regulaminu powiedziane jest, że żołnierzowi nie wolno się wstydzić, bo może wtedy się zmniejszyć i tym samym osłabić swoją zdolność bojową?
— Xak — przyznał Rio ze skruchą — wiem o tym. Rio wiedział, bo rzeczywiście był taki paragraf w regulaminie i nauczono go tego w wojsku.
— Więc w tej chwili przestań się wstydzić!
— Nie mogę — powiedział Rio - bo teraz już coraz bardziej się wstydzę.
— Czego się teraz wstydzisz?
— Teraz się wstydzę, że jestem taki mały, a wstydząc się, robię się coraz mniejszy. I tak bez końca.
Sędziowie popatrzyli na niego. Rio rzeczywiście w ciągu tego przesłuchania zmniejszył się jeszcze bardziej i teraz był prawie niewidoczny. Sędziowie odbyli krótką naradę i uroczyście ogłosili wyrok:
— Żołnierz Rio jest skazany na zanik przez zawstydzenie!
Wyrok nie podlega apelacji.
Rio, kiedy usłyszał ten wyrok, zawstydził się tak bardzo, że zaczął maleć w przyśpieszonym tempie i po kilku minutach znikł z oczu sędziom. Ktoś szybko wyciągnął lupę i zaczęli go szukać na stole, ale nie znaleźli. Przynieśli mikroskop i dalej szukali, ale też bez wyniku. W końcu dali spokój. Rio zmalał do końca.
Dziwna historia Rio rozniosła się szybko po kraju i niebawem trafiła do rodzinnej wioski Rio. Przyjaciele i koledzy powtarzali sobie wiadomość. Wkrótce dowiedziała się i Muria. Przyjaciółka powiedziała jej, że Rio zupełnie zmalał ze wstydu i nikt go już nigdy nie zobaczy. Muria bardzo się zdziwiła i podniosła oczy na przyjaciółkę. Miała duże oczy niebieskiego koloru.

Trzy bajki o identyczności

Bajka syryjska o wróblu i łasiczce

Wróbel ścigał się z łasiczką: kto szybciej przebiegnie drogę od strumyka do drzewa, dostanie trzy orzechy od drugiego zawodnika. Wróbel skakał i łasiczką skakała. Wróbel przybiegł pierwszy. Łasiczką w krzyk:
— Nie uznaję tego wyścigu, oszukałeś mnie!
— Jakże cię mogłem oszukiwać - odparł wróbel – skakałem na oczach wszystkich! (a był tam także nietoperz i zając).
— Oszukałeś mnie - upierała się łasiczką, - bo jesteś mały, a nikt nie mógłby uwierzyć, że taki mały może tak szybko skakać!
— Chodźmy do sędziego - powiedział wróbel.
Poszli. Sędzią był stary wielbłąd. Wysłuchawszy stron, powiedział: - Nie było oszustwa, bo oszustwo polega na tym, że się mówi coś nieprawdziwego, a wróbel nic nieprawdziwego nie powiedział. A więc wróbel ma rację i powinien dostać trzy orzechy.
Łasiczką jednak nie była zadowolona i upierała się, że trzeba znaleźć innego sędziego. Wróbel, pewny swego, zgodził się, choć szydził głośno z głupoty łasiczki.
Drugim sędzią była sowa. Wysłuchawszy stron, powiedziała: - Wielbłąd ma rację w przesłance, ale konkluzję fałszywie wyciągnął. Bo to prawda, że się oszukuje przez to, iż się coś nieprawdziwego mówi, ale mówi się nie tylko słowami, ale innymi znakami. Otóż wróbel jest mały, a łasiczką jest duża. Przez to wróbel daje znać, że nie może skakać tak szybko, jak łasiczka, czyli że łasiczką była oszukana wyglądem wróbla, czyli wygląd wróbla oszukał łasiczkę, czyli wróbel oszukał łasiczkę, czyli łasiczką ma rację, czyli łasiczką wygrała, czyli wróbel powinien jej dać trzy orzechy. Trzy orzechy. - Tak powiedziała sowa.
Teraz wróbel był niezadowolony i jął się kłócić. - Nie dam orzechów - powiedział - bo przybiegłem pierwszy!
— Ale oszukałeś łasiczkę - krzyknęła sowa.
— Nic nie powiedziałem - kłócił się wróbel.
— Oszukałeś ją wyglądem — powtórzyła sowa.
— Taki się urodziłem — odparł wróbel — i nie odpowiadani za swój wygląd.
— Odpowiadasz czy nie, to nie ma znaczenia - huknęła sowa, już bardzo zdenerwowana zuchwalstwem wróbla - dość, że masz wygląd jaki masz, a ten wygląd oszukał łasiczkę!
— Może mój wygląd oszukał łasiczkę, ale ja nie oszukałem łasiczki — krzyczał wróbel, czerwony ze złości, - bo ja nie jestem swoim wyglądem!
— A kto jest twoim wyglądem? - zapytała sowa złośliwie, już uspokojona, bo widziała, że wróbel plącze się w odpowiedziach.
— Nikt nie jest - powiedział wróbel, ale już niepewnie.
— Jeśli nikt nie jest, to znaczy, że nikt nie oszukał łasiczki, czyli że łasiczka nie została oszukana. Ale już się zgodziłeś, że została oszukana!
Wróbel nie wiedział już, co ma powiedzieć. Musiał dać łasiczce trzy orzechy, a na dobitkę za oszustwo skazano go na dwadzieścia pięć lat więzienia.
Wydając wyrok sowa powiedziała: - Nie wyglądaj na słabszego niż jesteś, chyba że nie ma sędziego w pobliżu.

Bajka koptyjska o wężu logiku

Święty Tomasz apostoł wędrował przez pustynię i spotkał węża i zdumiał się. - Czy wąż może żyć na pustyni?
— Może - powiedział wąż - skoro żyje; jak wiadomo, to, co
jest, może być.
— A czy wąż może żyć bez wody? - zapytał święty.
— Może, skoro żyje - powiedział wąż i dodał złośliwie -
moja odpowiedź na pierwsze pytanie zawierała w sposób oczywisty odpowiedź na pytanie drugie, czyli pytanie drugie zadałeś, drogi przyjacielu, zupełnie zbytecznie, czyli było ono redundantne, czyli etc.
— Co chcesz powiedzieć przez zwrot „etc”? - spytał święty.
— Chcę powiedzieć, że nie jesteś bardzo mądry – wyjaśnił wąż.
— Dlaczego więc użyłeś słów „etc” zamiast słów „nie jesteś bardzo mądry”?
— Bo nie chciałem cię urazić mówiąc „nie jesteś bardzo mądry”, a nie chciałem, bo jestem osobnikiem o wytwornych manierach.
— Ale w końcu powiedziałeś — upierał się święty.
— Bo się tego domagałeś - odparł wąż.
— Czyli już nie jesteś osobnikiem o wytwornych manierach!
— Owszem, jestem, bo powiedziałem, że nie jesteś bardzo mądry tylko dlatego, że tego chciałeś.
— Ależ wcale nie chciałem, byś mi to powiedział, ale tylko, byś mi wyjaśnił sens słów „etc”.
— Ale taki był właśnie sens tych słów.
— Ale ja tego nie wiedziałem uprzednio, czyli nie mogłem chcieć tego, byś mi powiedział, że nie jestem bardzo mądry. A jeśli osobnik o wytwornych manierach nie mówi takich rzeczy -jak twierdzisz — to nie mówi ich w żadnych okolicznościach.
— Czyli kłamie w razie potrzeby? - spytał wąż.
— Właśnie tak - odrzekł święty. - A więc nie jesteś osobnikiem o wytwornych manierach.
— Może nie - powiedział wąż po namyśle - ale mam rację.
— Nie masz racji, bo powiedziałeś przedtem, że jesteś osobnikiem o wytwornych manierach, a teraz sam się z tego wycofałeś.
— Ale mam rację we wszystkich innych sprawach - zapewnił wąż (zacytował przy tym pewien werset z Ewangelii, nie wiadomo jednak jaki).
— jeśli nie masz racji w jednej, to we wszystkich innych sprawach jesteś podejrzany - odparł święty - w szczególności w kwestii, czy ja jestem bardzo mądry, czy nie.
Wtedy wąż ugryzł świętego i powiedział: - Wąż dowodzi gryzieniem, że ma rację. A kto umrze od ukąszenia węża, nie ma racji, bo nieżywi z definicji racji nie mają!
Święty wszelako nie umarł i kulejąc doszedł do Indii. Tam przekonał wielu ludzi, że miał rację, chociaż w innych sprawach niż te, o które kłócił się z wężem.

Bajka perska o sprzedawcy osła

Pewien bardzo ubogi handlarz imieniem ibn Amad miał równie ubogiego osła, którego używał do przewożenia swoich równie ubogich towarów. Popadł wszelako w taką biedę (z przyczyn, których rozważać nie będziemy), że nie miał już czym handlować, tym samym osioł był mu już niepotrzebny. Na początku przestał go karmić — bo po cóż karmić niepotrzebne zwierzę? - potem jednak postanowił go sprzedać. Osioł był wychudzony, chory, nieszczęśliwy i ledwo na nogach się trzymał. Handlarz jednak zaprowadził go na targ i krzyczał głośno: - Sprzedaję osła, sprzedaję osła! Krzyczał długo, aż w końcu pewien urzędnik imieniem Firu kupił od niego osła za maleńką sumę, która wystarczała ledwo na zakup miseczki ryżu. W chwili jednak, gdy urzędnik wręczał zapłatę, osioł doszedł do wniosku, że życie mu zbrzydło i zdechł. Handlarz w tejże chwili wyrwał owe grosze z ręki urzędnika i szybko odszedł, dając do zrozumienia, że sprawa jest załatwiona. Urzędnik jednakowoż nie dał za wygraną, dogonił go z wrzaskiem i zażądał zwrotu pieniędzy, a gdy handlarz odmawiał, udał się do sędziego, aby wymusić zwrot gotówki.
— Sprzedałeś zdechłego osła — powiedział sędzia surowo do handlarza - a zdechły osioł nie jest osłem. A więc krzycząc „sprzedaję osła” popełniłeś oszustwo!
— Jakże to zdechły osioł nie jest osłem? - zapytał handlarz.
— Nie jest i już — stwierdził sędzia - każdy to poświadczy.
— Sędzia wybaczy, ale to sensu nie ma, co sędzia mówi — powiedział handlarz bezczelnie, chociaż spokojnie. - Jeśli sędzia mówi „zdechły osioł”, to sędzia zakłada, że przymiotnik „zdechły w pewien sposób kwalifikuje rzeczownik „osioł”, czyli że zdechły osioł jest pewnym rodzajem osła, podobnie jak „młody osioł”, „mądry osioł”, „zdrowy osioł”.
Sam jesteś pewnym rodzajem osła! - wrzasnął sędzia i kazał zuchwalca oćwiczyć. W czasie chłosty handlarz, rzecz jasna, zmienił pogląd i uznał, że zdechły osioł nie jest rodzajem osła. Nadal jednak upierał się, że należą mu się pieniądze, gdyż sprzedał zwłoki osła, i sprawa znów znalazła się przed obliczem sędziego.
— A cóż to są zwłoki osła? - zapytał sędzia handlarza, bardzo osłabionego bastonadą.
— Jest to rzecz, która była osłem.
— Ale już nie jest osłem?
— Właśnie.
— Teraz mówisz ogromne głupstwa - rzekł sędzia. - Jeśli pewna rzecz nie jest osłem, to nigdy też osłem nie była, gdyż mówiąc, że ta właśnie rzecz była osłem, zakładasz nadal, że jest to ta sama rzecz, czyli że ta sama rzecz może być czymś i tym samym zarazem nie być, a mimo to być tą samą rzeczą. Popadasz przeto w sprzeczność i za to zostaniesz wychłostany powtórnie!
Drugiego batożenia handlarz jednak nie wytrzymał i umarł, po czym udał się na sąd pośmiertny pod przewodnictwem archanioła imieniem Kezef. Archanioł zbadawszy sprawę doszedł do wniosku, że wymaga ona większych kompetencji i władzy, i odesłał ją do archanioła wyższej rangi, ten zaś znów wyżej ją przekazał, aż w końcu musiał ją wziąć w swoje ręce sam wielki serafin. Widoczne było bowiem, że rzecz wymaga subtelnych odróżnień filozoficznych, serafin zaś, inaczej niż archanioł, antycypował odróżnienia, które nie były jeszcze znane na rynku perskim.
— Wszystko zależy od tego - tłumaczył handlarzowi - czy będziemy interpretować spór wedle zasad kartezjańskich, czy raczej arystotelesowskich. W kartezjańskiej interpretacji zwłoki osła są istotnie byłym osłem, chociaż popsutym pod wieloma względami, a zdechły osioł jest pewnym rodzajem osła (jak twierdził handlarz), chociaż nie nadaje się do użytku takiego, jaki zwykle z osła bywa czyniony. Podobnie zepsuta uprząż konia jest nadal uprzężą, tyle że niesprawną i bezużyteczną. To ostatnie odróżnienie wszelako - sprawny i niesprawny - jest techniczne, nie metafizyczne. Ciało osła jest maszyną, która może się zepsuć i przestaje działać, niemniej ciągłość jej fizycznego bytu nie doznaje przerwy. Inaczej natomiast w (słusznej, jak dowiedziono) interpretacji hylemorficznej: zwłoki osła nie są byłym osłem, adyż ciało osła jest ciałem osła tylko tak długo, jak długo ożywia je dostosowana doń specyficznie dusza animalna. Tym samym sędzia w drugiej fazie rozprawy miał rację i chłosta numer dwa ma wyraźne uzasadnienie. Z drugiej strony, przy tym założeniu sędzia nie powinien był, w pierwszej fazie rozprawy, używać wyrażenia „zdechły osioł”, gdyż sugerował tym samym -jak handlarz trafnie zauważył - że ów zewłok jest pewnym rodzajem osła, a to był błąd. Stąd sędzia w pierwszej fazie rozprawy, w tym sensie pobłądził, iż nie mógł należycie wyroku swego uzasadnić (choć wyrok sam był słuszny i byłby prawomocny, gdyby sędzia potrafił go należycie uzasadnić); przez to sędzia pierwszą chłostę sam swoim błędem inwalidował. Ale druga chłosta była przyczynowo zależna od pierwszej, a wprowadziwszy na początku konfuzję pojęciową, sędzia nie mógł oczekiwać należytego przebiegu procesu. Dlatego, chociaż handlarz winien jest karygodnego trzymania się błędnej doktryny kartezjańskiej (jak należy wnosić z jego argumentów), to jednak sędzia też nie jest bez winy, albowiem nie odróżnił obu doktryn wyraźnie, mimo że intencja jego była trafna. W sumie zatem, za brak rozeznania, sędzia otrzyma chłostę z rąk archaniołów, gdy tylko opuści rejon sublunarny.
Handlarz obiecał, że skorzysta z pobytu w raju, aby uzupełnić swoje wykształcenie i zrozumieć ten wyrok, z którego pojął na razie tylko tyle, że również sędziego chłosta czeka. Ta ostatnia wiadomość uradowała go, z czym nieopatrznie zdradził się przed serafinem, który go surowo upomniał, iż nie należy cieszyć się z cudzych niepowodzeń, choćby przez ofiarę zawinionych, i że handlarz zasłużył znów na baty, które mu tylko dlatego będą darowane, że baty ziemskie nie były w sensie legalnym porządnie uzasadnione. Co się zaś tyczy urzędnika, to sprawa jego została odłożona sine die.

Klucz niebieski
albo
Opowieści budujące z historii świętej zebrane ku pouczeniu i przestrodze

1. Bóg czyli Sprzeczność między motywem i skutkami czynów

Bóg uczynił świat dla chwały swojej. Wiadomość ta - z punktu widzenia Pisma — nie pozostawia wątpliwości, i co więcej, należy do najbardziej przystępnych naszemu zrozumieniu. Łatwo pojąć w istocie, że wielkość, której nikt nie może oglądać, czuje się nieswojo. Właściwie w tych warunkach nie ma się ochoty być wielkim - wielkość marnuje się i niczemu nie służy; nie warto być wielkim w samotności raz na zawsze utrwalonej. W zupełnym osamotnieniu wolimy raczej grzeszyć i bez przeszkód spełniać swoje zachcianki - ale i grzechu wtedy nie ma, na czymże bowiem może polegać grzech jednostki absolutnie i beznadziejnie izolowanej? Wynika stąd, że nie ma różnicy między grzesznikiem i świętym, jeśli ów jest jedynym, który na świecie istnieje. Świętość i każda wielkość może się realizować tylko w jakimś otoczeniu - świętość ludzka może istnieć choćby tylko ze względu na Boga, ale świętość Boga samotnego? Dlatego najmniejsza szczypta próżności — a któż jej nie ma? — wystarczyłaby, żeby Bóg zapragnął świat stworzyć. Stworzył go też stosownie do swoich możliwości i dopiero wtedy naprawdę stał się wielkim, bo zdobył kogoś, kto mógł go podziwiać i z kim mógł się porównać - jakże korzystnie! Nie dziwmy się; samotność jest wynalazkiem okrutnym i sytuacją bardziej stosowną dla piekła niż dla owego miejsca, gdzie znajdował się Bóg przed stworzeniem świata - miejsca niedokładnie nam wprawdzie znanego, ale uchodzącego w opinii powszechnej za nader korzystne. Samotność taką trudno nam zresztą sobie wyobrazić, zważywszy, że najdalej posunięta samotność ludzka jest zawsze samotnością od czegoś, co istniało - jest pozbawieniem się rzeczywistości istniejącej uprzednio i znanej; samotność Boga przed stworzeniem świata nie miała nawet wspomnienia, nie mogła więc znaleźć pociechy w wyobraźni, w pamięci — ba! — w samym poczuciu osamotnienia, które przecież wymaga świadomości własnego przeciwieństwa czy dystansu wobec świata. Jeśli świat nie istnieje i nigdy nie istniał, nie ma również tego dystansu; nie ma właściwie samotności, bo nie ma wobec czego być samotnym. Rozważając sprawę z tego punktu widzenia, nie możemy mieć właściwie pretensji do Boga o stworzenie świata, skoro był to dla niego jedyny sposób wyrwania się z przeklętego pustkowia.
Ale — przypominamy — chodziło nie tylko o samotność. Chodziło również o zaspokojenie żądzy chwały. Żądza chwały nie cieszy się dobrą opinią wśród publiczności oświeconej, a w każdym razie manifestowanie jej nazbyt wyraźne uchodzi za rzecz nieelegancką. Ale stało się. Bóg stworzył świat dla chwały swojej i pośpieszył ludziom oznajmić swoje motywy. Brak skromności skompensował godną uznania szczerością.
I cóż — powiecie może — motyw był mało chwalebny, a rezultaty pracy nieszczególnie zachęcające. Nie mogę się na to zgodzić. Nie twierdzę, że świat tak stworzony jest dziełem szczególnie udanym, a w każdym razie mniemanie, że został zbudowany przez istotę absolutnie mądrą i wszechmocną, wydaje się mocno przesadzone. A jednak śmiem twierdzić, że nawet taki - nosi on na sobie pewne piętno wielkości, nie waham się nawet powiedzieć: geniuszu. Jest — podobnie jak wiele produktów ludzkich — dziełem chaotycznym, bez myśli przewodniej, ma również fragmenty kiczowate, nieudolne, bez smaku; obcowanie z nim bywa często niemile. A jednak - powtarzam - jest naprawdę wielkim, imponującym dziełem. Dowodów na to jest dużo i jestem gotów przedstawić je w stosownej chwili. Faktem jest w każdym razie - co jest sprawą główną przy ocenie — że świat nadaje się do pewnej naprawy i że przy olbrzymich wysiłkach olbrzymiej masy ludzi można na nim dokonać malutkich zmian na lepsze; historia, wbrew wszystkiemu, daje pewne świadectwa przemawiające za takim poglądem.
Jaki stąd morał? Ten oto i przeraźliwie banalny: wartościowe wyniki można niekiedy osiągnąć działając z niskich pobudek.
Czy bywa i odwrotnie? Owszem. Świadczy o tym następująca historia stosunków między Bogiem a ludem Izraela.

2. Lud Izraela czyli Skutki bezinteresowności

Deklarując wielokrotnie swoją szczególną miłość do ludu Izraela, Bóg w pewnej chwili oświadczył mniej więcej tak (Deuter. 7.7.8.): Nie dlatego sprzymierzyłem się z wami właśnie, a nie z kim innym, że jesteście liczniejsi od pozostałych narodów - przeciwnie, jesteście, jak powszechnie wiadomo, liczebnie najsłabsi. Sprzymierzyłem się z wami dlatego, że was sobie upodobałem.
Jest to jasne i jedynie rozsądne postawienie sprawy. Miłość nie wymaga uzasadnienia. Czasem próbuje się ją racjonalizować, mówi się, że kocha się kogoś, ponieważ jest taki, a nie inny, ponieważ to lub owo w tym kimś się ceni, ponieważ ma te lub inne zalety itd. Są to zwykłe, niezręczne i zresztą niepotrzebne usprawiedliwienia. Autentyczne upodobanie nie musi się tłumaczyć - wystarczy je stwierdzić; coś się podoba dla niczego, bez żadnej racji, bezinteresownie. Bóg, moim zdaniem, postąpił uczciwie oświadczając to swojemu ludowi. Więcej jeszcze — wyjawiając swoje upodobanie bezinteresowne i chęć opieki niczym niezasłużoną - podjął wobec swojego ludu pewne zobowiązania, które rychło miały się spełnić. W powiedzeniu tym Bóg zabłysnął -wyznajemy, że zdarzało mu się to tylko wyjątkowo - wielką cnotą bezinteresowności.
I cóż z tego? - zapytacie. Otóż to właśnie! Cóż z tego! Deklaracja była wprawdzie złożona już po wyzwoleniu z Egiptu, ale za to przed cesarstwem rzymskim, inkwizycją hiszpańską, sprawą Dreyfusa, Trzecią Rzeszą, ONR-em i kilkoma innymi okolicznościami podobnej natury.
Rozważając sprawę na trzeźwo, trudno nie zauważyć, że ta miłość zupełnie bezinteresowna i te oświadczenia o szczególnej opiece, jaką lud boży miał być otoczony przez Stwórcę, okazały się w skutkach dosyć nikłej wartości. Nasuwa się pytanie: czy jest w ogóle rzeczą życiową liczyć na miłość bezinteresowną? Motyw był szlachetny — bez wątpienia, albowiem miłość za nic, upodobanie czyste oraz programowo, rzec można, pozbawione racji jest z pewnością najwyższym rodzajem upodobania. Motyw więc szlachetny, a skutki opłakane.
Morał: nie polegajmy na uczuciach bezinteresownych. Liczmy na wzajemność, a nie dobroczynność. Przyjmujmy obietnice tylko wtedy, kiedy obiecujący wie o tym, że będziemy mogli się odpłacić. Dziesiątki filozofów — z Tomaszem Hobbesem na czele - wykazały skuteczność tej zasady, nie mówiąc już o życiu codziennym. Liczmy na to, że weźmiemy tyle, ile damy. Świadczy o tym zresztą samo Pismo, mianowicie historia Abla i Kaina.

3 Kain czyli Interpretacja zasady: każdemu wedle zasług

Jak wiadomo, Kain był rolnikiem, Abel natomiast pasterzem trzody. Było tedy na pozór rzeczą naturalną, że pierwszy złożył Bogu ofiarę z kukurydzy, lnu, buraków i tym podobnych płodów - drugi natomiast z tłuszczu, mięsa, karakułów i combrów baranich. Ale było, niestety, równie naturalne, że z punktu widzenia cen rynkowych ofiara Abla stanowiła dar nieporównanie większy i że nią właśnie Bóg się zainteresował, a
na prezenty Kaina machnął wzgardliwie ręką i może nawet powiedział coś niezbyt grzecznego; nie ma zresztą powodu sądzić, że był wegetarianinem — wtedy, być może, sprawa przybrałaby obrót zgoła przeciwny. W każdym razie stało się. Skutki znamy.
Otóż reakcja Boga na ofiary braci jest najlepszą interpretacją zasady: każdemu wedle zasług. Zasada ta bowiem wskutek niefortunnego sformułowania była tłumaczona fałszywie. Słowo „zasługi” sugeruje mylnie, że w rozdzielaniu zapłaty uwzględnia się tylko wysiłek człowieka, ilość pracy włożonej i dobrą wolę. Przy takim systemie, oczywiście, ofiary obu braci byłyby równe, bo każdy dał to, co posiadał w rezultacie ustanowionego podziału pracy: jeden kukurydzę, drugi barany. Ale tu właśnie Bóg ujawnił istotę sprawiedliwości. Sprawiedliwość w rozdziale zapłaty nie może rozróżniać obiektywnych warunków, w jakich praca, czy też „zasługi” dochodzą do skutku - nie może brać pod uwagę tego, że kogoś los uczynił rolnikiem, a nie hodowcą bydła. Uwzględnia tylko obiektywne rezultaty pracy. Ostatecznie Kain mógł chyba postarać się o Coś lepszego; w najgorszym razie mógł okraść swojego brata i łup złożyć z kolei Bogu w ofierze; nie byłoby to bardzo chwalebne, ale na pewno znacznie łagodniejsze w skutkach niż to, co się stało, a zresztą można sądzić, że i Bóg patrzyłby przez palce na drobne wykroczenie, z którego w końcu odniósłby sam pożytek. Ale Kain - nie! Chciał być uczciwy i przyniósł, co miał, a potem nie wytrzymał i nie mógł znieść niesprawiedliwości, jakiej doznał w swoim przekonaniu. Właściwie okazał albo niekonsekwencję, albo ignorancję i naiwność. Jeśli wiedział z góry, na czym polega sprawiedliwość, a jednak zdecydował się działać uczciwie - powinien był wytrwać w tej roli do końca i nie dać się unieść złości wobec faktów, które dały się łatwo przewidzieć. Jeśli nie wiedział — okazał naiwność tak skrajną, że właściwie nie warto się nad nim litować.
Morał: liczmy na zapłatę wedle ceny rynkowej, a nie wedle tego, ileśmy się natrudzili nad naszymi dziełami. Rzecz dowiedziona przez wielu uczonych - w tym przez Karola Marksa - nie mówiąc już o życiu codziennym. Nasz przyjaciel lub brat weźmie może pod uwagę naszą dobrą wolę, starania, wysiłki i rzetelne chęci; ale nie przyjaciel i nie brat wymierzy nam sprawiedliwość, która jest dziełem społecznym lub boskim, która w każdym razie jest prawem, liczącym skutki naszych działań, a nie nasze intencje. Trzymając się tej zasady, możemy przysporzyć sobie niemało szczęścia: każdy grosz niespodziewany ponad cenę rynkową będziemy uważali za nadzwyczajny uśmiech losu; dopóki natomiast liczymy z góry, że dostaniemy go wbrew sprawiedliwości, żyjemy w bezustannym rozgoryczeniu, żywimy żal do całego świata i w końcu możemy własnego brata zamordować ze złości.

4. Noe czyli Pokusy solidarności

Kiedy Bóg pożałował wreszcie poniewczasie, że stworzył był ludzki gatunek, i przerażony skutkami własnej lekkomyślności postanowił potopić nieudane swoje podobizny, uznał, jak wiadomo, Noego za jedyną figurę godną ocalenia. Popełnił przy tym jedną nierozwagę i jedną niesprawiedliwość. Nierozwagę - bo mógł byl już na tyle znać ludzi, aby przewidzieć, że jeśli choć jedna para ludzka zostanie na ziemi, wszystko się zacznie od nowa i po paru latach wrócą wszystkie kłopoty. Niesprawiedliwość — bo zezłościły go tylko ludzkie zbrodnie, więc po co przy okazji wytępił wszystkie zwierzęta, które w końcu nie były winne.
Ale nie wdawajmy się w te roztrząsania. Chodzi o co innego. Chodzi o Noego.
Noe był lizusem bez miary. Jeżeli nauczyciel, o którym skądinąd wiadomo, że jest nader popędliwy, zawistny, mściwy i skłonny do złości, rzuca gromy na całą klasę, a tylko jednego ucznia obsypuje pochwałami, można się domyślać bez trudu, jakich rozmiarów sięga służalcze lizusostwo tak uprzywilejowanego wychowanka. Ale i Noe miał iskrę uczciwości w sercu. Dopóki zatargi z Panem kończyły się tylko na krzyku i pogróżkach, wkradał się w jego łaski, nadskakiwał mu i pochlebiał. Ale wreszcie zobaczył, że rzecz przybiera obrót poważny - chodziło już o życie ludzkości. Noe rozmyślał długo nad swoją sytuacją: z jednej strony elementarna solidarność ludzka nie pozwalała mu odcinać się od swoich braci i sióstr zagrożonych zagładą i korzystać z opieki tego samego tyrana, który niszczy całą jego rodzinę i przyjaciół. „Człowiek uczciwy -mówił sobie — powinien w tej sytuacji pójść razem ze skazanymi i podzielić ich los zamiast przyjmować służbę u prześladowcy. Jeśli nawet byli winni, jest nieprzyzwoitością opuszczać ich wszystkich w nieszczęściu i ratować własną skórę. Mimo wszystko - myślał - jestem bardziej człowiekiem niż bogiem i obowiązuje mnie solidarność ludzka. Ale z drugiej strony - ja właśnie teraz jestem jedyną szansą odrodzenia ludzkości”. Bóg mu bowiem oznajmił wyraźnie, że nie zamierza nikogo prócz niego i jego najbliższej rodziny (jednak z wyłączeniem braci i sióstr) pozostawić z pogromu. „Wobec tego - mówił sobie Noe - jeśli zdecyduję się na śmierć dobrowolną w imię braterstwa ludzkiego, zniszczę jedyną możliwość odrodzenia świata; a przecież, jeśli nie jest to świat najlepiej urządzony, to jednak warto, żeby istniał” Oto więc dylemat Noego - popełnić zdradę lub spowodować koniec świata. Nikt jeszcze nie stał wobec tak okrutnego wyboru; nikomu nie przytrafiła się sytuacja taka, iż los ludzkości leży dosłownie w jego mocy, a zarazem iż ocalić ludzkość może on tylko własnym pohańbieniem moralnym. „Co prawda — myślał Noe - jeśli zdecyduję się w końcu na śmierć dla ocalenia przed sobą samym własnej twarzy - nikt nie będzie więcej cierpiał, bo przecież nie miałoby sensu powiedzieć, że wyrządzam krzywdę swoim nie istniejącym potomkom z tej racji, że nigdy nie zaistnieją, a w roku 1749 od stworzenia świata (taka jest dokładna data potopu), czyli ściśle, w roku 2011 przed narodzeniem Chrystusa, byłoby naiwnością sądzić, że czynię coś złego tylko dlatego, że w roku 1957 po narodzeniu Chrystusa, to znaczy za lat 3968, nie będzie nikogo, kto by mógł opowiedzieć o moim bohaterstwie. Właściwie więc najlepiej będzie zachować się przyzwoicie i zarazem skończyć już raz z tą awanturą źle przemyślaną. Ale z drugiej strony - nie mogę się pozbyć myśli, że istnienie świata jest czymś wartościowym, celem, który sam w sobie jest wart starań; nie umiem tego uzasadnić i żadne rozsądne argumenty nie przychodzą mi do głowy, jest to jednak przekonanie tak we mnie zakorzenione, że nie mam sposobu, aby się go wyrzec”.
Po długich wahaniach Noe postanowił, że weźmie na siebie hańbę totalnej zdrady ludzkości, jeśli tylko przez to ludzkość może być ocalona. W tym czasie, po długich refleksjach, był człowiekiem zupełnie odmienionym. Wstydził się dawnej postawy lizusowskiej i dobrze rozumiał błędy i niegodziwości tamtego życia. Dlatego myślał szczerze: „O ileż chętniej zgodziłbym się na hańbę dla ocalenia świata, gdyby nie to, że ocalam świat w swojej własnej osobie i że odnoszę korzyść ze swego czynu. Przecież nie uwierzy mi nikt, że działam z innych pobudek niż dla ratowania samego siebie - tym bardziej przy zasłużonej opinii, jaką sobie wyrobiłem”. Postawa Noego była naprawdę bohaterska – zgodził się pogłębić swoją hańbę, tym razem świadomie. Kiedy oznajmił znajomym o swojej decyzji, wszyscy odwrócili się od niego z pogardą i uważali, że Noe po prostu pozostał takim, jakim go znali - niepoprawnym lizusem. Nikomu nie przyszło do głowy, jak bardzo dramatyczna była jego decyzja. Noe zniósł to w pokorze. Postanowił sobie tylko, że zemści się na Tyranie: wychowa swoje dzieci w ten sposób, że już po kilku pokoleniach wszystkie bunty i nieprawości poprzedniej epoki zbledną w oczach despoty wobec nowych wydarzeń; jego potomkowie będą bandą krnąbrnych i niepoprawnych rebeliantów, notorycznych szyderców i staną się wieczną udręką możnowładcy. Tak się też stało, chociaż Noe już tego nie widział.
Tymczasem wsiadł na okręt, zdradził przyjaciół, ojczyznę i braci... Morał: wolno czasem ulegać służalczo możnym i zdradzać dla nich własnych przyjaciół - ale tylko wtedy, gdy wiemy na pewno i bez niejasności, że jest to jedyny sposób ocalenia całej ludzkości. Jak dotąd, Noe był jedynym, który stanął wobec takiego dylematu.

5. Sara czyli Konflikt ogólnego i jednostkowego w moralności

Kedy Sara zdecydowała się wreszcie oznajmić swojemu mężowi, że w wyniku pewnych defektów przyrodzonych nie może go uszczęśliwić potomstwem, Abraham siedział zasępiony i ponury; rozmowa urwała się w napiętym milczeniu, pełnym oczekiwania na słowo, które oboje znali, ale którego przez dłuższy czas żadne nie śmiało na głos wypowiedzieć. Wyrzekła je w końcu Sara — i dlatego, że obowiązywała ją, jako kobietę, większa odwaga, i dlatego, że ona właśnie miała w tej sprawie spełnić akt wyrzeczenia. Powiedziała: Będziesz miał dziecko z Hagar, moją służącą. Abraham odetchnął z ulgą; nie był on w ogóle człowiekiem wielkiego serca i rad był, że nie od niego wyszła propozycja. Gdyby był mniej małoduszny, powinien by sam ją przedstawić, oczekując przyzwolenia od żony, ale nie narażając jej na upokorzenie pierwszego słowa. Nie powinien był uciekać tchórzliwie od zarzutu egoizmu, ale pozostawić żonie przynajmniej przywilej świadomości, że stała się ofiarą jego brutalnej żądzy (bo wiedziała, że pożądał Hagar od dawna), nie zaś - że rozgrzeszyła go z góry własną inicjatywą i pchnęła do ponętnego grzechu. Albowiem Hagar Egipcjanka była najpiękniejszą dziewczyną w dolinach Eufratu.
Decyzja Sary nie była zgoła żywiołowym odruchem serca. Nie była również wynikiem wspaniałomyślności. Wynikała wyłącznie ze skromnej wiedzy, jaką posiadła na temat pojęcia rodziny. Sara wiedziała, że istnieje ogólna zasada przepisana przez Boga, na mocy której powołaniem człowieka jest przedłużać swoje istnienie w dzieciach. Jeśli ta zasada nie zostaje zrealizowana, rodzina nie istnieje, nie realizuje swojej istoty.
Chodziło zatem o uzgodnienie istoty i istnienia, ogólnej natury rodziny z konkretem jednostkowym, jaki stanowiła para: Abraham-Sara. Sara wiedziała ponadto, że Abraham bezdzietny stanie się w końcu pośmiewiskiem znajomych i przedmiotem wzgardy publicznej, że jego społeczna pozycja może się zachwiać wskutek tej nienormalnej sytuacji. Ale nie powodowała się nawet obawą przed ośmieszeniem męża. Kierowała nią czysta świadomość ogólnego obowiązku, czysta potrzeba zadośćuczynienia normie ogólnej i poczucie niepokoju wobec faktu, że istnienie nie spełnia istoty, że jej rodzina nie urzeczywistnia ogólnej zasady rodziny: płodzenia. W ten sposób ogólne odniosło zwycięstwo nad jednostkowym.
Nieruchoma i bez jednej łzy żalu Sara leżała na trawie w chłodną noc, wpatrzona w gwiazdy, obok namiotu, gdzie jej mąż, nieprzytomny z rozkoszy, brał w posiadanie niezrównane ciało Hagar. Noc była długa, bez końca, ale Abraham nie odczuł jej trwania, podczas gdy Sara postarzała się znacznie.
A potem stało się to, co było do przewidzenia. Hagar była dziewczyną dobrą, ale naiwną i nieco próżną. Nie rozumiała zadania, do którego los ją dopuścił. Noc spędzona z Abrahamem i powtórzona jeszcze kilkakrotnie była dla niej tylko nocą rozkoszy, a nie nocą obowiązku - jak dla Sary (Abraham zachował postawę dwoistą - spełniał obowiązek -ale dlaczegóż by miał przy okazji nie wykorzystać jego uroczych stron?). W systemie spełniania prawa Hagar była tylko biernym narzędziem, pozbawionym świadomości swej roli; jej świadomość była wolna od wiedzy ogólnej, korzystała z prawa, żeby zakosztować radości bezpośredniej, jej motywy były jednostkowe i związane z chwilą bieżącą.
Ale Hagar wiedziała, że dobrze jest mieć dzieci. Dlatego, zamiast skromnie spełnić swoją rolę, obnosiła się dumnie z rosnącym brzuchem i na pokaz wystawiała, gdzie mogła, spodziewane macierzyństwo. Przy pomocy drobnych aluzji i gestów dawała również odczuć swoją przewagę nieszczęśliwej pani, której poświęcenie było eksponowane na coraz większą próbę. Abraham z początku chodził dumny, jakby dokonał nader trudnego wyczynu, ale rychło atmosfera domowa stała się nieznośna - zaczął uciekać z domu, żeby się nie angażować w kobiece swary.
Na koniec złość i rozgoryczenie Sary wybuchły otwarcie. W napędzie długo hamowanej wściekłości i żądzy zemsty zażądała od Abrahama satysfakcji.
Abraham, jak wszyscy ci, o których mówią: „prawdziwy mężczyzna” - był skończonym tchórzem. Miał tylko mamą odwagę wymachiwania mieczem, kiedy znajdował się w sfanatyzowanym tłumie walczących, ale nigdy nie umiał stawiać czoła konfliktom życia i trwożliwie unikał wszelkiej inicjatywy, starając się zawsze tak czynić, żeby kto inny podejmował za niego trudne decyzje. Zachował się też zgodnie ze swoim charakterem. Na bolesne krzyki żony, na furię jej rozjątrzonej nienawiści odpowiedział pośpiesznie: „Ależ Hagar jest twoją służącą, możesz a. nią robić, co ci się podoba, nie mam zamiaru się wtrącać, nic mnie nie obchodzi, co się z nią stanie”.
Sara tylko czekała na to przyzwolenie. Wieczorem tegoż dnia ciężarna Hagar, obrzucona błotem okrutnych wyzwisk, posiniaczona i pohańbiona, z głośnym płaczem uciekła z domu swoich chlebodawców. W ten sposób odruch serca wziął na koniec górę nad prawem, istnienie zbuntowało się przeciw istocie, jednostkowe odniosło zwycięstwo nad ogólnym. Abraham wrócił do domu, kiedy już było po wszystkim, i był raczej kontent z obrotu sprawy; lekkie wyrzuty sumienia, które sprawiała mu myśl o wypędzonej kochance, zagłuszyły rychło zadowolenie i ulga, że cała historia wreszcie się skończyła, a on właściwie jest w porządku, bo nikogo palcem nie tknął i nie podjął żadnej decyzji. Jak wszyscy tchórze, był przekonany, że nic nie robiąc, nie jest za nic odpowiedzialny i że najlepiej się nie angażować: zapłodnił Hagar z polecenia żony, nie brał udziału w ich babskich kłótniach, a na koniec powiedział tylko, że Hagar jest służącą Sary, która też ma prawo postępować jak zechce - nie było to nic więcej niż proste stwierdzenie faktu. A jednocześnie męcząca sytuacja rozwiązała się sama. Dalszy ciąg tej historii jest mniej interesujący.
Morał pierwszy: sytuacja Sary. Jeśli prawo okazuje się naprawdę nie do zniesienia i za bardzo gwałci naszą naturę, nie jest winą go nie spełniać, a spełniać - jest zasługą. Innymi słowy: naturam expelles furca... etc.
Morał drugi: sytuacja Sary. Jeśli jednak wzięliśmy na siebie brzemię wypełniania prawa, jest już winą nie wytrwać do końca, bo inaczej ktoś inny zapłaci za naszą niekonsekwencję.
Morał trzeci: sytuacja Hagar. Ponosi się zasłużone kary za niezasłużone przewagi.
Morał czwarty: sytuacja Abrahama. Tchórzostwo może się urządzić korzystnie w zetknięciu z największymi namiętnościami.
Morał piąty: sytuacja Abrahama. Nie łudźmy się, że nie podejmujemy decyzji, jeśli tylko stwierdzamy fakty.
Morał szósty: sytuacja trójkąta. Co za monstrualna historia: mieć kochanka w tym celu, żeby mieć dzieci! Ale trzeba się zdecydować, o co chodzi przede wszystkim.

6. Abraham czyli Smutek wyższych racji

istoria Abrahama i Izaaka została filozoficznie zinterpretowana przez S©rena Kierkegaarda i jego następców jako problem trwogi: Abraham ma poświęcić syna na rozkaz Boga, ale skąd pewność, że to rozkaz Boga, a nie pokusa szatańska, złudzenie lub obłęd? Skąd pewność, że trafnie tłumaczy sobie rozkaz? Innymi słowy: założeniem egzystencjalnej interpretacji sprawy Izaaka jest pogląd, że ostateczna decyzja leży w ręku Abrahama, że nie może on posiąść niezachwianej pewności co do źródła rozkazu ani jego treści, że miotany jest lękiem, bo, być może, poświęca życie syna na darmo. Abraham występuje jako uosobienie trwogi ludzkiej wobec sytuacji, w której istnieje przymus wyboru między wielkimi wartościami i brak racji zewnętrznych dla jego dokonania.
Wyznaję, że mam ochotę rozważać sprawę Izaaka w sposób znacznie prostszy i bardziej związany z poprzednimi kolejami życia Abrahama. Zakładam, że Abraham nie mógł mieć wątpliwości co do boskiego pochodzenia rozkazu, miał on bowiem niezawodne sposoby porozumiewania się ze Stwórcą, dzisiejszym ludziom nie znane, obcował z nim często i nawet spoufalił się do pewnego stopnia ze Zwierzchnikiem. Biorę również pod uwagę sławną obietnicę, jaką od niego otrzymał uprzednio: że uczyni zeń naród wielki, otoczony szczególnym błogosławieństwem i obdarzony wyjątkową pozycją w świecie. Warunek był tylko jeden: absolutne posłuszeństwo władzy. Gdyby Abraham nie był pewien, czy Bóg naprawdę do niego przemawia, zamiar Boga byłby bez sensu: pragnął on bowiem wypróbować wierność poddanego, musiał więc zapewne znaleźć środki, aby doprowadzić do jego umysłu niezłomne przekonanie, że taki właśnie rozkaz uzyskał od Zwierzchnika; w przeciwnym razie cel przedsięwzięcia byłby chybiony - miast zastanawiać się, czy spełnić rozkaz, Abraham musiałby rozmyślać, czy w ogóle rozkaz otrzymał.
Innymi słowy: na Abrahamie ciąży odpowiedzialność za rację stanu. Przyszły los ludu i wielkość państwa zależą od skrupulatnego wypełniania rozkazów bożych, ale Bóg żąda, aby poświęcił własne dziecko. Abraham miał naturę kaprala i przywykł do ścisłego trzymania się instrukcji z góry - nie był jednak nieczuły na los rodziny. Bóg, kiedy polecił mu ofiarować syna na ofiarę ognia, nie uważał za stosowne uzasadniać swoich rozkazów. Nie jest wszakże zwyczajem autokratów - tłumaczyć się subalternom ze swoich poleceń. Istota rozkazu boskiego polega bowiem na tym, że winien on być wykonany dlatego, że jest rozkazem, nie zaś dlatego, że jest rozsądny, skuteczny, przemyślany; nie ma potrzeby, żeby wykonawca rozumiał cel rozkazu - każdy inny system prowadzi nieuchronnie do anarchii i bezładu. Wykonawca, który pyta o racje otrzymywanych zleceń, jest siewcą nieporządku i demaskuje się jako bezpłodny rezoner, pyszałkowaty mędrek, w istocie rzeczy wróg zwierzchności, ładu społecznego i systemu.
Ale kiedy rozkaz opiewa: zabij własnego syna?
Konflikt Abrahama jest zwykłym konfliktem żołnierskim. Abraham ma świadomość, że znalazł się w sytuacji nienaturalnej; dowodem na to jest okoliczność, że kiedy zbliżył się do miejsca ofiary, kazał sługom pozostać, skłamał, że udaje się z synem odprawiać modły, i pośpieszył w samotności dokonać okrutnej rozprawy. Nie zdradził również synowi celu wyprawy. Nie chciał, by jedyny syn był świadom, że pada ofiarą własnego rodzica.
Kiedy przyszli na miejsce, Abraham długo i z ociąganiem układał stos z przyniesionych polan żywicznych. Stos nie bardzo chciał się zbudować, drwa rozsypywały się po trawie i parokrotnie trzeba było zaczynać od nowa. Izaak nie brał udziału w tej pracy, przypatrywał się ojcu zalękniony, pytał czasem o coś nieśmiało, ale otrzymywał odpowiedzi mrukliwe i niechętne.
Wreszcie nie można było dłużej przeciągać. Abraham nie chciał do końca uświadomić syna co do jego losu; to nie było zawarte w rozkazie, mógł więc oszczędzić dziecku przerażenia. Chciał go uśmiercić błyskawicznym ciosem od tyłu, wypróbowanym ciosem, przy którym nikt nie ma czasu uświadomić sobie, że ginie.
Ale to właśnie się nie udało. Izaak wdrapał się na stos, gdzie ojciec kazał mu poprawić jakiś nieznaczący szczegół. W tej chwili Abraham podniósł ciężki brązowy miecz, którym zwykł ubijać woły od jednego ciosu. I w tej samej chwili rozległ się stanowczy okrzyk anioła: „Zatrzymaj się!” Zaraz po nim drugi okrzyk grozy i przerażenia: to Izaak odwrócił się i zobaczył ojca zastygłego ze wzniesioną bronią, z błyskiem brutalnej determinacji w oczach, z zaciśniętymi ustami i wyrazem zaciętej stanowczości na twarzy. Wydał przeciągły krzyk i upadł zemdlony.
Bóg uśmiechnął się dobrodusznie i poklepał Abrahama po plecach. Dobrze się sprawiasz - powiedział z uznaniem. - Teraz wiem, że na mój rozkaz nie oszczędzisz własnego syna”. Po czym powtórzył dawną obietnicę rozmnożenia jego ludu i okazania pomocy w zgnieceniu wrogów: „albowiem usłuchałeś mego głosu”.
Na tym historia się kończy. Jednak mogła ona mieć dwa zakończenia różne. Gdyby Izaak nie był odwrócił głowy w ostatniej chwili, mógłby w ogóle nie spostrzec, że coś się stało. Mógł zejść po chwili ze stosu i zobaczyć ojca już z mieczem wbitym w ziemię, jak oprawia baranka. Wtedy cała historia rozegrałaby się poza świadomością Izaaka i zamknęłaby się bez dalszych skutków jako sprawa między Abrahamem a Bogiem. Byłaby ilustracją pewnego typu wychowania. Jednak Izaak zobaczył. Abraham był zadowolony, bo zaskarbił sobie uznanie Boga, pewność wielkiego państwa w przyszłości i ostatecznie syna zachował. Wszystko skończyło się dobrze i w rodzinie było dużo śmiechu. Izaakowi pozostała tylko drobna dolegliwość: od tej pory chwiał się na nogach i dostawał mdłości na widok ojca. Ale w końcu żył długo i pomyślnie.
Morał: jakiś zniewieściały inteligent, histeryczny płaksa powie może, że czy Abraham zabił syna, czy tylko podniósł miecz w zamiarze zabicia i ktoś go powstrzymał - to z punktu widzenia moralnego wszystko jedno. My jednak wraz z Abrahamem jesteśmy przeciwnego zdania - my, prawdziwi mężczyźni. My oceniamy wyniki i wiemy, że wszystko jedno -chciał zabić czy nie chciał zabić - skoro w końcu nie zabił. Dlatego śmiejemy się do rozpuku z fajnego kawału Pana Boga. Ostatecznie sami widzicie, że to morowy chłop.

7. Ezaw czyli Stosunek filozofii do handlu

Kilka pokoleń potomków Abrahama miało, jak on, chronicznie niepłodne żony; dziwną tę prawidłowość przełamywała prawidłowo działająca interwencja Boga, który za każdym razem tak jakoś urządzał sprawę, że dzieci się rodziły. Był to najpierw przypadek Rebeki, żony Izaaka. Z pomocą bożą urodziła ona bliźnięta - okrytego włosem, mocnego Ezawa oraz gładkiego Jakuba.
Ezaw, ulubieniec ojca, wyrósł na chłopaka zasępionego i małomównego; dnie spędzał na łowach, unikał ludzi i wstydząc się swojej brzydoty, pogłębiał ją jeszcze abnegacją; pracował ciężko całymi dniami polując lub orząc. Inaczej Jakub: gładki, przystojny, dobrze uczesany, wesolutki i gadatliwy, umiał rozśmieszać żartami towarzystwo, czas spędzał głównie na spacerach i grach, niekiedy z ociąganiem pomagał w domu mamie, której był synkiem ulubionym.
Kiedy razu pewnego Jakub ugotował sobie kolację, Ezaw, który właśnie był wrócił z pracy zziajany i wyczerpany, prosił go o jedzenie. Odbył się sławny na cały świat handel: Jakub zaproponował bratu, że odda mu swój posiłek w zamian za odstąpienie pierworództwa. Ezaw, który wskutek złych manier oraz rzadkiego obcowania z ludźmi miał skłonności i zdolności filozoficzne, zaczął wówczas rozmyślać: „Cóż to jest pierworództwo? Fakt, że urodziłem się pierwszy - co prawda tylko o minutę, ale pierwszy. Fakt ten należy do przeszłości. Odstąpić zatem pierworództwo — to zmienić przeszłość. Otóż to jest niemożliwe; co za głupiec zechciałby płacić za obietnicę zmiany przeszłości? A jednak znalazł się taki. Na zdrowy rozum rzecz jest oczywista: jeśli mogę coś dostać za to, że przeszłość odmieni się w czyjejś świadomości, warto wziąć nawet miskę soczewicy. Ale przecież naprawdę nie będzie tak, że okaże się, iż to, co się stało faktycznie, nie było się stało faktycznie w wyniku późniejszej decyzji, opartej na mocy naszej transakcji. (Ezaw był bowiem wyznawcą realizmu epistemologicznego i wierzył stanowczo w nieodwracalność stosunków czasowego następstwa, to znaczy w jednokierunkowość czasu oraz w nieuchronność przeszłości.) A zatem fakt mojego pierworództwa pozostanie rzeczywistością nieodmienną, a zmiana cała będzie polegała na tym, że Jakub będzie mówił, iż to on jest pierworodny. Płacą mi zatem za przemianę fikcyjną, czysto biurokratyczną, a więc nie sięgającą istoty rzeczy. Filozofa interesuje jednak istota, nie nazwa, ergo - mogę spokojnie dokonać wymiany”.
Jednak Jakub, który też był filozofem, ale wskutek nieróbstwa stał się idealistą i pragmatystą, rozumował inaczej. „Co to znaczy - myślał -przeszłość sama w sobie? Samo pojęcie przeszłości zakłada, że jest to coś, co tylko było, a więc co być już przestało, czyli czego nie ma zgoła. Jeśli gdziekolwiek przeszłość istnieje, to tylko w mojej lub czyjejś świadomości. Mówić, że istnieje jakaś przeszłość bez względu na to, czy ktoś wie o niej, czy nie — nie ma sensu; przeszłość jest relatywna wobec świadomości i nie ma poza nią samodzielnego bytowania. A zatem przeszłość można zmieniać - wystarczy zmienić świadomość przeszłości, a przeszłość również ulegnie zmianie. Wystarczy zatem, że ja oraz pewna ilość innych ludzi uwierzy w moje pierworództwo, a stanę się n a-prawdę synem pierworodnym. Nie jest to bynajmniej zmiana nazwy, ale właśnie zmiana istoty rzeczy, albowiem nie ma również «istoty» rzeczy samej w sobie, są tylko skutki, jakie pociąga za sobą przyjęcie przeze mnie takiej lub innej istoty rzeczy. Jeśli skutki naszej umowy będą takie, jak gdybym był rzeczywiście pierworodnym, to powiedzenie, że «w istocie» pierworodnym jak Ezaw, a tylko we wszystkich przejawach realnych owej istoty pierworodnym jest Jakub - byłoby godne najbardziej tępego scholastyka. Nie ma istoty, która się nie przejawia - nawet Hegel niebawem tego dowiedzie, nie mówiąc już o wszystkich pozytywi-stach świata, od Buridana do Hume'a i Milla. Przecież to śmieszne twierdzić, że wszystko dzieje się na świecie tak, jakbym ja był pierworodnym, chociaż gdzieś tam, w niewidzialnej i nie wywierającej żadnych skutków «istocie» rzeczy pierworodny jest Ezaw. Zaprawdę, ja nie ku-puję nazwy, ja się staję pierworodnym, i to za ceną niewygórowaną”.
Ponieważ wychodząc ze sprzecznych przesłanek obaj bracia doszli jednak do wniosków zgodnych i każdy uważał, że robi dobry interes, transakcja szybko doszła do skutku. Jakub zadowolony dodał nawet bratu kawał chleba, okazał więc nie tylko rzetelność handlową, ale i wspaniałomyślność.
Na tym zakończył się teoretyczny aspekt całej historii. Jednakże okazała ona swoje praktyczne konsekwencje. Jakub zagarnął majątek ojca, został wielkim wodzem i pod zmienionym imieniem Izraela stał się ojcem całego narodu. Nie mówię już o tym, że stał się przodkiem Dawida, a za jego pośrednictwem przodkiem Józefa, a za jego pośrednictwem — przodkiem samego Boga. A wszystko za miskę soczewicy. Naiwny realista Ezaw okazał się nierozumnym marzycielem, idealista Jakub zaś — człowiekiem nad wyraz praktycznym. Kiedy pierwsze skutki handlu zaczęły wychodzić na jaw, Ezaw podniósł krzyk i zaczął się skarżyć, że brat go podszedł i oszukał. Oczywiście nie miał racji i wszyscy go słusznie wyśmieli. Transakcja była jawna we wszystkich szczegółach i obaj kontrahenci doskonale wiedzieli, co sprzedają i co kupują. Nie było żadnych tajemnic. Ezawa oszukał nie Jakub; Ezaw oszukał sam siebie własną filozofią, która nie wytrzymała próby życia w starciu z filozofią Jakuba. Pocieszał się wprawdzie, że filozofia jego została ocalona, bo jej „istota” pozostała nietknięta, a tylko praktyczne skutki okazały się niekorzystne; nie będąc wszakże pragmatystą, nie mógł również filozofii oceniać pragmatycznie — to znaczy przez badanie pożytku, jaki przynosi przyjęcie takiej lub innej doktryny. Dlatego nie zachwiał się w swoim poglądzie na świat, ale to mu nie zwróciło majątku. Odwrotnie Jakub: umocnił się w wierze w swój system filozoficzny, ponieważ ocenił jego wartość przy pomocy kryteriów w nim samym założonych: przez użyteczność. Tak to sytuacje życiowe dziwnie kształtują poglądy filozoficzne.
Morałów w tej historii jest wiele, ale przytoczmy tylko najważniejsze i najbardziej rzucające się w oczy.
Morał pierwszy: jest dużo przesady w poglądzie, że wgłębiając się w „istotę rzeczy” dobrze na tym wychodzimy.
Morał drugi: z małej zmiany przeszłości można wyciągnąć duży profit.
Morał trzeci: nie przeszłość określa przyszłość, ale odwrotnie.
Morał czwarty: idealizm nie jest wrogiem handlu.

8. Bóg czyli Względność miłosierdzia

Ta historyjka jest bardzo krótka i niezawiła; zawiera tylko osnowę, pytanie i morał.
osnowa: Psalmista powiada o Bogu (Ps. 136, 10.15): który poraził Egipt z jego pierworodnymi; albowiem na wieki miłosierdzie jego.
I wyrzucił Faraona z wojskiem jego w Morze Czerwone; albowiem na wieki miłosierdzie jego.
pytanie: Co myślą Egipt i Faraon
o miłosierdziu Boga?
morał: Miłosierdzie i dobroczynność nie mogą być dla wszystkich. Używając tych słów, dodajmy zawsze: dla kogo. A kiedy czynimy dobroczynność narodom, pytajmy je również, co myślą na ten temat. Przykładem Egipt.

9. Balaam czyli Problem winy obiektywnej

Balaam, syn Boera, przedsięwziął podróż służbową z polecenia Boga w ważnych sprawach państwowych, a jechał na oślicy. Jednakże Bogu nie podobała się droga przezeń obrana, wysłał tedy anioła, żeby Balaama powstrzymać. Aliści sprawił zarazem, że anioł z wielkim mieczem widzialny był tylko dla oślicy - co zresztą nieraz się zdarza. Widząc przeszkodę, oślica zachowała się racjonalnie i zboczyła z drogi; Balaam, który anioła nie widział, zachował się również racjonalnie i okładał ją kijem, chcąc zmusić do powrotu na trakt. Rzecz powtórzyła się trzy razy, aż wreszcie Bóg użyczył daru mowy oślicy, która wrzasnęła głośno:
— Za co mnie bijesz?
Balaam nie zdziwiony specjalnie jej mową - bo nie takie rzeczy się działy w tych czasach — odparł z gniewem:
— Natrząsasz się ze mnie! Szkoda, że nie mam miecza, bobym cię zadźgał!
Jednakże Bóg, przemawiający paszczęką niewytworną pokornego zwierza, nie mówił przez dłuższy czas jeźdźcowi, o co właściwie chodzi, i przekomarzał się z Balaamem, który aż siniał ze złości. Wreszcie ulitował się nad obojgiem i uczynił anioła widzialnym dla Balaama, a ten natychmiast zrozumiał sytuację. Anioł od razu skoczył na niego z wymyślaniem:
— Dlaczego biłeś niewinne zwierzę? Ta oślica - krzyczał — uratowała ci życie, bo gdyby jechała dalej, rozpłatałbym cię bez litości tym żelazem, a ją bym zostawił przy życiu.
— Ależ, łaskawy panie - bronił się Balaam - przecież cię nie widziałem, bo mi się nie objawiłeś.
— Nie pytam cię, czy mnie widziałeś, czy nie - krzyczał anioł tupiąc -pytam cię, dlaczego biłeś niewinne zwierzę?
— Ależ, dobrodzieju - mówił Balaam zacinając się - biłem ją, bo mi się sprzeciwiała, każdy by tak zrobił na moim miejscu.
— Nie zwalaj winy na „każdego” - huknął anioł - mowa o tobie, a nie o „każdym”. Sprzeciwiała ci się, bo tak jej kazałem, a ty bijąc ją sprzeciwiałeś się mnie, który jestem twoim zwierzchnikiem, a przez to i Bogu, który mnie wysłał, a który jest jeszcze większym zwierzchnikiem.
— Ależ, czcigodny, wielebny, szanowny Panie - jęczał Balaam - przecież cię nie widziałem, więc jak mogłem...
— Znowu gadasz nie na temat - przerwał mu anioł prychając ze złości. — Wszyscy jesteście tacy sami. Każdy grzeszy i mówi, że „nie wiedział”; trzeba by piekło zamknąć na kłódkę, gdyby słuchać takich wykrętów. Zgrzeszyłeś obiektywnie, rozumiesz? Obiektywnie, sprzeciwiłeś się Bogu.
— Rozumiem - powiedział Balaam ze smutkiem, już spokorniały. Stał na drodze, mały, tłusty, nieszczęśliwy, i ocierał pot z łysej głowy. — Rozumiem już dobrze. Jestem obiektywnym grzesznikiem, a więc w ogóle jestem grzesznikiem. Zgrzeszyłem raz, bo cię nie widziałem. Zgrzeszyłem drugi raz, bo biłem niewinne zwierzę. Zgrzeszyłem trzeci raz, bo chciałem jechać dalej wbrew zakazowi Boga. Zgrzeszyłem czwarty raz, bo się z tobą kłóciłem. Jestem naczyniem grzechu, padalcem nieczystym, dla którego piekło byłoby jeszcze dobrodziejstwem. Zgrzeszyłem bardzo, Panie. Miej litość, Panie. Wszystko się bierze z tej przeklętej popędliwości.
— No, dość, przestań się znów usprawiedliwiać - fuknąl anioł, ale już spokojnie, udobruchany. - Jedź teraz dalej.
— W którą stronę, Panie? - spytał Balaam.
— W tę samą, gdzie jechałeś - odparł anioł.
Balaam jęknął i zaszlochał. - Przecież właśnie chciałeś mnie zatrzymać, Panie!
— Już cię zatrzymałem, a teraz możesz jechać dalej – odpowiedział anioł.
— Więc po co mnie zatrzymałeś, Panie?
— Przestań mędrkować, grzeszniku! Bóg tak chciał.
Balaam zrezygnowany wsiadł na oślicę, która ruszając mruknąła:
— No tak, w rezultacie ja wyszłam na tym najgorzej; mój pan poniósł tylko przykrość moralną, ale mnie grzbiet boli do tej chwili.
Potem oddaliła się powoli razem z jeźdźcem.
Morałów z tej opowieści też jest wiele, ale nie wszystkie wymienimy. Warto zauważyć, że gdyby anioł ujawnił się tylko Balaamowi, ten zawróciłby oślicę, która z pewnością posłusznie zjechałaby z drogi. Ale wtedy nie miałby okazji do zasługi -bo cóż to za zasługa wyminąć widzialną przeszkodę? Zasługą jest wyminąć niewidzialną, ale tego właśnie nie chciał uczynić.
Morał pierwszy: nie lekceważmy głosu bydlęcia, bo ono czasem wie lepiej.
Morał drugi: niewiedza jest grzechem, a tłumacząc się niewiedzą dodajemy tylko nowy grzech do starych.
Morał trzeci: jest przeciwne zdrowemu rozumowi używać zdrowego rozumu do kłótni z rozumem absolutnym.
Morał czwarty: od winy obiektywnej nawet Pan Bóg nas nie wyzwoli.
Morał piąty: oto skutki, kiedy dwoje zachowuje się racjonalnie, ale każde ma inne przesłanki rzeczowe.
Morał szósty: takie jest życie.

10. Król Saul czyli Dwa typy konsekwencji życiowej

Natura rzadko kojarzy w jednej osobie siłę charakteru i siłę intelektu. Jest to przezorność dobrze uzasadniona i mogłaby znakomicie usposabiać do podziwu dla mądrości Stwórcy, gdyby nie liczne inne zasady, na których świat został przezeń urządzony. Tu jednak chodzi nam o tę właśnie, którą pochwalamy. Jej poszczególnym przypadkiem jest fakt, że natura wyjątkowo tylko kojarzy talenty wojskowe z rozległością horyzontów umysłowych i inteligencją ogólną. Rzecz zrozumiała, bo też są to zalety sprzeczne. Łatwo zauważyć w istocie, że cnota dowódcy wojskowego polega na tym, aby wykazać samodzielność tylko w granicach rozkazu. Rozkaz każdy zostawia pewne puste miejsca dla okoliczności nieprzewidzianych, a dowódca ma je wypełnić możliwie najsprawniej, by cel główny rozkazu został osiągnięty. Ale dowódca jest zgubiony, jeśli zechce zastanawiać się nad czymś, co leży poza rozkazem, na przykład nad celem ogólniejszym, któremu rozkaz służy, jego wartość polega na umiejętności ograniczania swojego pola widzenia. Oficer zbyt inteligentny, któremu kazano stoczyć drobną potyczkę, zechce przy okazji wygrać całą wojnę lub zgoła zbawić ludzkość: w rezultacie przegrywa drobną potyczkę. Inteligencja ma bowiem naturalną skłonność do stałego przekraczania granic, które sama sobie narzuca lub które narzucają jej inni; dąży do konfrontacji różnych punktów widzenia, do rozważania racji przeciwnych decyzjom czy powziętym rozkazom; źle znosi subordynację i porządek, a chodzenie w nogę ma sobie za despekt. W wyniku może prowadzić do tych samych skutków, co słaby charakter: łatwo rodzi dezerterów. Do natury i talentu wojskowego należy zdolność dokładnego ograniczania celów, jakie chce się osiągnąć.
Jest to główny morał, jaki wynika z dziejów wielkości i upadku króla Saula — jednego z najbardziej przejmujących rozdziałów historii świętej. Saul był na pozór wojskowym idealnym. Syn ubogiego pasterza z pokolenia Beniamin, wyniesiony zrządzeniem Opatrzności do godności królewskiej, długo wyszydzany z racji prostackiego obejścia i chłopskich manier, zaskarbił sobie w końcu ogólne uznanie dzięki swojej skromności, wytrwałości i żelaznej woli. Kilka udanych operacji wojennych zyskało mu sławę świetnego stratega, a powszechny podziw narodu wzbudził fakt, że Saul skazał na śmierć własnego syna, kiedy ten swoim grzechem przyczynił się do przejściowego niepowodzenia w walce; dopiero głos ludu wybawił młodego Jonatana od surowości ojcowskiej. Nieskazitelny dowódca Saul wiedział, że cały świat jest podporządkowany wykonaniu każdorazowo otrzymanego rozkazu - a otrzymywał je od Boga za pośrednictwem Samuela, męża wielkiej mądrości i starszego odeń wiekiem. Mając rozkaz, Saul, człowiek prosty, nie znał strachu i nie znał skrupułów: był szczęśliwy, że ma wyznaczone ścisłe granice działania, w ramach których wszystko jest dozwolone, ale których przekroczyć nie wolno.
Otóż Bóg przypomniał sobie razu pewnego, że kilka wieków wcześniej księstwo Amalekitów stanęło na drodze jego ludowi przy wyjściu z Egiptu; w ludzkim wspomnieniu rzecz się zatarła, ale Bóg w takich sprawach miał pamięć zadziwiającą. Nie zaspokojony ówczesną porażką wroga, zechciał go raz jeszcze pognębić i kazał Saulowi napaść na miasto oraz wyrżnąć bez litości wszystkich mieszkańców co do jednego -mężczyzn, kobiety, dzieci, oseski, woły, owce, wielbłądy i osły.
Saul raźno zabrał się do działania i byłby je wykonał bez zarzutu, gdyby nie drobna przeszkoda. Mianowicie Samuel, jego wychowawca, chciał przedtem koniecznie podnieść jego poziom umysłowy i zaraził jego umysł filozofią. Wbił mu tedy w głowę, oprócz konkretnych rozkazów, również świadomość ogólną, że ma działać dla dobra swego ludu, dla pomnażania jego dobrego imienia i potęgi materialnej. Zepsuł go tedy doktryną, a więc taką ogólną zasadą, z której nic nie wynika konkretnie, bo każdy ją interpretuje na swój sposób. Zaszczepił królowi ambicje filozofa, które stały się jego klęską.
Kiedy bowiem wojacy Saula wybili całą ludność amalekicką, przyprowadzili doń żywcem schwytanego księcia imieniem Agag. Wtedy Saul zaczął mędrkować: „Zabić księcia - rzecz łatwa, skoro mam go w ręku. Ale jest sam, więc niegroźny. Otóż zadaniem moim jest działać dla dobra ludu. Jeśli oszczędzę schwytanego wroga, dam swojemu ludowi sławę wielkoduszności i miłosierdzia, która jest więcej warta niż życie jednego księcia”. Oszczędził tedy Agaga w imię zasady ogólnej dobra ludu a wbrew rozkazowi Boga. Zarazem popełnił drugi grzech. Lud Izraela wyniszczony ciągłymi wojnami stał bardzo kiepsko pod względem gospodarczym: trzody były zdziesiątkowane, a perspektywy hodowli na najbliższe lata jak najgorsze. „Dla dobra mojego ludu - pomyślał Saul - każę ocalić najwartościowsze sztuki zwierząt - barany, woły, osły - i przez to zasilę potężnie naszą hodowlę”. Tak też uczynił i po raz drugi przekroczył swoje prawa w imię ogólnej zasady, którą mu wpoił nauczyciel. Uczynił tak zresztą pod naciskiem samego ludu i w imię jego oczywistych interesów. Zresztą sporą część zdobycznego bydła przeznaczył na ofiarę Bogu. Wtedy wybuchła wielka heca. Bóg srożył się na Samuela, jakby to on był winien, a Samuel odbijał na Saulu swoje upokorzenie.
— Bóg woli posłuszeństwo niż ofiary - powiedział twardo — i żąda, żeby wypełniać konkretne rozkazy, a nie na własną rękę interpretować ogólne zasady.
— Ustąpiłem przed głosem ludu i chciałem mu się przysłużyć - tłumaczył się Saul niepewnie.
Samuel tylko zaśmiał się gorzko. Kazał sprowadzić ocalonego księcia Agaga i ostrym mieczem pooddzielał przestrzennie poszczególne fragmenty jego ciała — nogi, ręce, palce, brzuch, głowę — wskutek czego Agag stał się nie przystosowany do kontynuowania życia na tym świecie i przeniósł się na inny, gdzie można żyć będąc nawet rozdzielonym na atomy. Potem Samuel kazał wybić ocalone bydło.
Samuel nie podjął się z lekkim sercem tej pracy. Wiedział, że jego ulubiony uczeń przekreślił swoją karierę; on sam nie miał nawet usposobienia szczególnie okrutnego. Wiedział tylko, czym jest rozkaz wojenny, i miał jasną świadomość, że zmienić rozkaz dla jakichś racji filozoficznych oznacza to samo, co oznajmić Najwyższemu Zwierzchnikowi, że lepiej od niego zna się założenia filozoficzne i taktykę. A jednak wola Najwyższego Zwierzchnika jest jedynym źródłem filozofii, a zatem pogwałcić w imię filozofii rozkazy jest tym samym, co w imię woli Zwierzchnika sprzeciwić się woli Zwierzchnika, czyli popaść w sprzeczność wewnętrzną. Król Saul stał się tedy przedmiotem wewnętrznie sprzecznym, czyli w ogóle bytem niemożliwym, czystą fikcją. Sam siebie unicestwił i nic dziwnego, że przestał istnieć jako król. Samuel długo rozpaczał po tej klęsce, bo w wychowanie Saula włożył mnóstwo wysiłku i zapału — rozumiał jednak, że ten koniec był nieuchronny. Nikt nie zniszczył Saula: zniszczył się sam próbując przekroczyć granice swego działania w imię tych samych zasad, na mocy których te granice zostały mu narzucone; wprawił w ruch mechanizm sprzeczności, który go zmiażdżył.
Morał tej historii został już sformułowany. Możemy go ująć tak jeszcze: można działać wedle konsekwencji rozkazu lub wedle konsekwencji doktryny, nie zawsze jednak wedle obu zarazem.

11. Rachab czyli Samotność prawdziwa i udawana

Księga Jozuego zdaje sprawę ze znanej afery szpiegowsko-muzyczno-obyczajowo-rzeźniczej, jaka odbyła się w mieście Jerycho. Jozue otrzymał mianowicie zapewnienie od Boga, że zdobędzie miasto Jerycho — a także inne ziemie. Jednakże nie wiadomo dlaczego, nie poprzestał na tej obietnicy - choć mógł się położyć spać, mając już pewność zwycięstwa — ale nim przystąpił do oblężenia, posłał na wszelki wypadek dwóch agentów wywiadu zaopatrzonych suto, jak zawsze w tej sytuacji, w tamtejszą walutę. Byli to młodzi chłopcy, całkiem bystrzy, ale nieco lekkomyślni. Ledwo weszli do miasta, postanowili zakosztować różnych uciech cywilizacji, których długo nie zaznali w służbie wojskowej; mając w kieszeni niemało gotówki puścili się przeto wieczorem po ulicach w poszukiwaniu domów z czerwoną latarnią, a było kilka takich w owym mieście, sławnym z wysokiego poziomu kulturalnego. Rychło znaleźli żądany obiekt i wiedzeni natchnieniem nieziemskim trafili do pewnej pani imieniem Rachab. Była to osoba marnej konduity, bo właśnie zarabiała na życie sprzedażą swoich uroków fizycznych. Niestety, uroki te gasły stopniowo i tęga Rachab była już osobą podstarzałą, pracowała na niskiej taryfie dla uboższej klienteli i zarabiała coraz skromniej. Jednak obaj chłopcy po trudach obozowych nie przebierali tak bardzo i więdnąca hetera przypadła im do gustu. Atoli gdy tylko podpili sobie troszeczkę, zachciało im się popisywać i rychło zdradzili przed nią swoje szpiegowskie zadania. Kiedy się zreflektowali, było już za późno: Rachab miała ich w ręku. Błagali ją o litość, ale osoby tego zawodu same za rzadko doznają litości, aby miały ją do rozdawania bliźnim. Rachab myślała szybko: „Jest prawie pewne, że miasto zostanie zdobyte przez wroga, bo wiem o tym, że mają Boga za sprzymierzeńca. Oto przesłanka. A teraz alternatywa: albo wydam szpiegów policji, a wtedy zasłużę się u księcia i okażę wierność miastu, ale za to zgotuję sobie zgubę po wkroczeniu nieprzyjaciela, albo ukryję ich u siebie, a wtedy zażądam opieki od okupantów, ale do czasu ich przyjścia narażam życie. Co prawda, chowając wroga zdradzam miasto i księcia, ale naprawdę mogę sobie darować te skrupuły: nie jestem wiele dłużna rodzinnemu miastu, które zawsze pluło mi w twarz i które, nawet gdyby ocalało, każe mi umrzeć z głodu za parę lat. I tak jestem tu zupełnie samotna jak w pustym mieście. Zostawiając tedy na boku urojenia moralistów, mam do wyboru: narazić się na śmierć wątpliwą w ciągu najbliższych paru tygodni lub na śmierć pewną po zdobyciu miasta. Nie tak łatwy wybór, bo śmierć pewna ma tę przewagę, że się odwlecze, a na śmierć wątpliwą narażam się już w tej chwili. Między niepewnym złem teraźniejszym a pewnym złem przyszłym nie można rozstrzygać racjonalnie. Wybieram na ślepo: ocalę szpiegów. Parę tygodni strachu, ale potem — co za życie! Futra, klejnoty, chałwa na co dzień, jazdy do opery - a może któryś z ich wodzów ożeni się ze mną? Jeszcze jestem za dobra dla tych dzikusów”.
Po tych deliberacjach Rachab zawarła ze szpiegami umowę: ukryje ich, a potem ułatwi ucieczkę w zamian za ocalenie jej i rodziny po zdobyciu miasta przez wojska Jozuego. Ustalono znaki rozpoznawcze i tak się zakończyła szpiegowsko-obyczajowa część historii.
Potem zaczęła się część muzyczna. Plan oblężenia miasta przygotował dokładnie Bóg, a Jozue skrupulatnie wykonał instrukcje. Zamiast, jak by doradzał zdrowy rozsądek, posłużyć się machinami oblężniczymi i działami, zorganizował on orkiestrę dętą, złożoną z samych kapłanów, kazał jej obchodzić mury miejskie i grać marsze wojskowe; z tyłu niesiono arkę przymierza, a z przodu maszerowały oddziały wojskowe. Kapłani dęli w trąby codziennie przez siedem dni, słaniali się z wyczerpania, a większość dostała rozedmy płuc i zapalenia krtani - bo kapłani też ludzie. Wojska oblegające szemrały sądząc, że wódz każe im się wygłupiać. Jerychończycy na murach śmiali się z wrogów myśląc, że powariowali. Ale ten się śmieje, kto się śmieje ostatni. Siódmego dnia orkiestra zadęła z całych sił, aż oczy wyszły na wierzch kapłanom, a jednocześnie cała armia na rozkaz wrzasnęła tak głośno, że mury miasta cudownym sposobem runęły na ziemię i rozsypały się w proch.
Teraz zaczęła się rzeźnicza część historii: wojacy na rozkaz Boga wdarli się do miasta i wyrżnęli tam, jak opowiada Pismo, „mężczyzn, kobiety, dzieci i starców, woły, owce i osły”. Znalezione skarby zabrali sobie kapłani, a całe miasto spalono, z wyjątkiem jednego domu. Był to dom Rachab. Armia dotrzymała słowa ladacznicy, ocaliła jej mieszkanie, meble i rodzinę. Paru oficerów targnęło się na jej cnotę, ale Rachab skargami w dowództwie wymogła od nich zapłatę.
Potem cale wojsko odeszło, a Rachab rzuciła się z płaczem na ziemię. Została w bezludnym mieście, w jedynym ocalałym domu, pośród gruzów, trupów, kurzu i zapachu spalenizny, sama, bez przyjaciół, opieki, klientów. Nie było futer, nie było klejnotów, ani chałwy, ani opery, ani męża-wodza. Nie było nic, tylko samotne, jałowe życie na pustkowiu. I to był koniec.
Jedno jest w tej historii zastanawiające: fizycznie jest rzeczą niemożliwą, aby miejski mur upadł od krzyku i siedmiu trąbek, a więc pewne jest, że było to zdarzenie cudowne. Ale skoro Bóg i tak musiał uczynić cud, to po co właściwie kazał całej armii męczyć się i błaźnić przez cały tydzień, a kapłanom nie tylko zniszczyć zdrowie, ale i stracić autorytet wśród ludu — bo któż będzie szanował kapłanów z dętej orkiestry? Po co? — pytam i znajduję dwa możliwe wyjaśnienia: albo tak niesłychanie lubuje się w marszach wojskowych, że chciał się ich nasłuchać do woli, albo był to po prostu acte gratuit, czysty żart surrealistyczny, którym chciał zakpić z podwładnych. W tym drugim wypadku okazałby spore poczucie humoru, ale znając jego charakter podejrzewam, że chodzi o to pierwsze. Niestety... takie upodobania przy takich możliwościach wpływu! I rzeczywiście - robił potem wszystko, żeby móc wysłuchiwać jak najwięcej marszów wojskowych, i do tej chwili się nie znudził.
A oto niektóre morały wynikające z tej historii:
Morał pierwszy: sytuacja Rachab. Żeby ocalić głowę wśród wielkiego starcia, nie wystarcza zajmować się prostytucją w sensie fizycznym.
Morał drugi: sytuacja szpiegów. Palec Opatrzności może prowadzić człowieka w różne dziwne miejsca, ale jest w tym zawsze jakiś ukryty cel, ważny dla dobra ludzkości.
Morał trzeci: sytuacja Rachab. Nie udawajmy pochopnie, że jesteśmy „samotni wśród tłumu ludzi” - kiedy będziemy samotni naprawdę, zrozumiemy tę różnicę.
Morał czwarty: sytuacja powszechna. Trąbmy, trąbmy, a może jaki cud się stanie.

12. Job czyli Antynomie cnoty

Historia pobożnego Joba miała swój „Prolog w niebie” łudząco podobny do „Prologu w niebie” z Fausta Goethego. Odbył się on następująco:
W najwyższej sferze niebios mieścił się wytworny bar, gdzie Jehowa zwykł wysłuchiwać sprawozdań z ziemi od swoich wysłanników i gdzie także Szatan się zjawiał. Bar ten nosił figlarne miano „cocom”, co było skrótem od szeregu nazw, oznaczających różne stopnie wzajemnych stosunków między dwoma konkurentami: Coexistence - Cooperation - Friendship - Love - Identity. Jehowa siedział tam razu pewnego popijając swój ulubiony napój: solankę ciechocińską. Wszedł Szatan i skinąwszy lekko głową poprosił barmana o koniak. Przez chwilę palii papierosa oparty o kontuar i niby przez nieuwagę puszczał kłęby gryzącego dymu w twarz Jehowy, który krztusił się, czerwony ze złości; potem powiedział do barmana z udaną obojętnością:
— A wie pan, przechadzałem się parę lat po ziemi i przyniosłem pomyślne wiadomości. No, pomyślne z mojego punktu widzenia - dodał niedbale.
— Hm - mruknął barman, który był neutralistą.
— Tak - ciągnął Szatan - całkiem pomyślne. Pewien pobożny kapłan zdradza swoją żonę systematycznie i wygląda na to, że będzie naszym klientem.
Jehowa poruszył się niespokojnie i odstawił szklankę.
— Młody przewoźnik znad brzegów Tygru - kontynuował Szatan -zarąbał ojca i matkę, po czym jadł wieprzowinę popijając mlekiem. Pewna zdobycz.
Jehowa walnął pięścią w stolik i aż zadygotał ze złości.
— Stara żona rybaka — mówił Szatan w przestrzeń, udając, że nie widzi zdenerwowania swojego rywala - bluźniła Bogu po stracie syna i przeklinała zrządzenia Jehowy. Ją też właściwie mamy w kieszeni.
Jehowa nie wytrzymał. Przewrócił z hałasem stolik, wstał i posiniały z gniewu huknął:
— A Joba widziałeś?
Szatan odwrócił się z wyrazem grzecznego zdziwienia na twarzy. Stali przed sobą - Jehowa wielki, barczysty, z bujną czupryną, ubrany z chłopska i prosto, Szatan niski, elegancki, o szczupłej twarzy intelektualisty, błyskający brylantem na palcu.
— Joba? — spytał z pobłażliwym ugrzecznieniem. - Owszem, widziałem. Poczciwy kmiotek, choć niezbyt rozgarnięty.
— Może i na niego masz chrapkę - szydził Jehowa - no? Kogóż on znowu zamordował? A może bluźnił?
Szatan uśmiechnął się i ukłonił.
— Jest to twój sługa doskonały, ów Job. Wzór pobożności bez skazy. yTrzęsie się ze strachu przed tobą, a w naszym skromnym zakładzie jego konto jest zupełnie puste. Nie robi nic złego, bo nie ma powodów: wiedzie mu się znakomicie — ma olbrzymi majątek i spędza dnie na ucztach absolutnie koszernych. Po cóż miałby ci bluźnić?
— No widzisz - triumfował Jehowa, dla którego ironia Szatana była nazbyt subtelna - a chełpisz się, jakbyś już cały świat zawojował.
Przez twarz Szatana przemknął cień niesmaku.
— Wyjaśnijmy sytuację — powiedział spokojnie — Przyznaję, że podzieliłeś ludzi między siebie i mnie w sposób wysoce dla siebie niekorzystny, a więc z maksimum szlachetności. Oddałeś praktycznie do mojego rozporządzenia całą ludzkość poza jednym narodem, który sobie wybrałeś, a temu narodowi kazałeś tępić pozostałe, wskutek czego członkowie owych innych narodów szybko i tłumnie przenoszą się do lepszego... hm... lepszego świata i zaludniają moje hotele. Co więcej, ulepiłeś ludzką naturę w ten sposób, że dobroć jest na ogół skojarzona z powodzeniem, a ciężkie warunki życiowe pchają do występków, jednocześnie jednak stworzyłeś ludziom najgorsze właśnie warunki istnienia, jakie można sobie pomyśleć, a więc praktycznie olbrzymia większość grzęźnie po uszy w oszustwach, złodziejstwach, zawiści, intrygach i ślepych żądzach, nie mówiąc już o cudzołóstwie, które prawie się nie liczy na tle reszty grzechów. Zauważ, że nie oceniam tej konstrukcji świata i nie wnikam w to, czy powstała ona z zamiaru, czy z nieudolności - stwierdzam fakt. W tej sytuacji znikoma cząstka ludzkości, która ma szansę wejścia do twoich uroczych ogrodów warzywnych, pachnących mlekiem, kukurydzą i pełnych dźwięku fujarek — otóż cząstka ta składa się z tych, którzy są tak zaspokojeni, że nie mają powodów do grzechu, oraz tych, którzy ze strachu przed tobą nie mają odwagi ryzykować występków. Poza nielicznymi wyjątkami twoi ludzie składają się więc z tchórzy i sytych. Job jest syty i nie wątpię, że póki nim będzie, pozostanie ci wierny. Odbierz mu dobrobyt, a dodasz jedną duszę do moich rejestrów.
Jehowa, który słuchał z czujną podejrzliwością, pojął z całej przemowy Szatana ostatnią propozycję i natychmiast zawołał z udaną pewnością siebie:
— Proszę bardzo! Rób, co chcesz z jego majątkiem, rodziną i domem — tylko jego samego nie ruszaj. Zobaczysz, że nic nie zachwieje jego wierności.
— Doskonale - odparł Szatan wesoło i wypił czwarty kieliszek koniaku. — Pod warunkiem, że ty mu nie będziesz pomagał.
W ten sposób umowa została zawarta, Jehowa wrócił do swojego stolika, a Szatan na ziemię. Zabrał się do pracy i z największą łatwością uczynił w ciągu jednego dnia rzeczy następujące:
Sprawił, że Sabejczycy porwali osły i woły Joba, a jego niewolników wyrżnęli. Sprawił, że Chaldejczycy porwali mu wielbłądy i wyrżnęli dalszą część niewolników.
Spalił piorunami owce Joba i resztę niewolników.
Wymordował wszystkie dziesięcioro dzieci Joba.
Jehowa przyglądał się z góry tym poczynaniom i uśmiechał się chytrze.
— Dobrze zagrałem - mruknął.
Bo też Job po tych wydarzeniach pokłonił się Bogu i błogosławił jego imię. Opowiadał też głośno o miłosierdziu Jehowy.
Nazajutrz w barze „COCOFLI” odbyła się następna rozmowa. Jehowa pęczniał od poczucia triumfu i hałaśliwie wolał:
— No proszę! A mówiłem! Gdzie teraz twoje głupie teoryjki, których zresztą i tak nikt nie rozumie? Gdzie masz swojego Joba, cha, cha? Figę masz, nie Joba! Aż milo spojrzeć, jak mój Job mnie błogosławi. Nie, nie, mój panie, przeliczyłeś się! Wierność to wierność - nie ma gadania. Możesz pękać ze złości, a Job jest mój.
— Jak już zauważyłem - powiedział Szatan z wyrazem znużenia na twarzy - moje doświadczenie uczy, że poza nielicznymi wyjątkami twoi ludzie składają się z sytych i tchórzy. Job był ci wierny jako syty, teraz jest nadal wierny jako tchórz. Boi się ciebie za bardzo, aby bluźnić. Przyznaję, że nie doceniłem siły jego tchórzostwa. Ale i ta resztka cierpliwości pryśnie, jeśli zabierzemy się wprost do jego skóry.
— Proszę bardzo - zawołał Jehowa zacierając ręce, po czym walnął w stolik tak mocno, że przewrócił kubek z solanką. — Rób z nim dalej, co chcesz, byłeś go na razie nie zabijał.
Szatan wrócił i niezwłocznie zaraził Joba przykrą chorobą skórną, a także dodał mu liczne nieznośne dolegliwości przewodu pokarmowego, nerek, serca, płuc, stawów i kręgosłupa. Job leżał na pogorzelisku własnego domu skręcony z bólu, na dnie nieszczęścia i rozpaczy, chwaląc imię Boże. Żona stała przy nim i wyrzucała mu krzykliwie bezmyślną pobożność:
— Masz swojego Jehowę - wołała. - Jeszcze go błogosławisz! Zaraz umrzesz, a wiesz dobrze, że wszystkie opowiadania o drugim świecie to bajka. Zresztą, jeśli drugi świat istnieje, to na pewno nie jest lepszy od tego. Dosyć! Nabluźnij przynajmniej Bogu do syta!
— Głupia jesteś — jęknął Job, z trudem unosząc głowę. — Cała nasza moralność polega na tym, żeby dziękować Bogu nie tylko za dobro, ale również za zło, jakie nam zsyła. Inaczej nie mielibyśmy żadnej zasługi: być wdzięcznym za dobrodziejstwa potrafi każdy chłystek. Ja - przeciwnie, szczycę się tym, że chwalę Boga za to, że jestem nieszczęśliwy. Nie będę bluźnił; dotrzymam swojemu Panu wierności, do której się zobowiązałem.
— Ale po co? — krzyknęła żona.
— Powiedziałem już: aby dotrzymać zobowiązania.
— A jeśli Jehowa, któremu przysiągłeś wierność, okazał się zły, to dochowując mu wierności, pomagasz złu.
— To nieważne - odparł Job. - Dochowuję wierności nie po to, aby sprawiać dobro, ale po to, aby dochować wierności. Środek i cel są tu identyczne.
Szatan przysłuchiwał się tej rozmowie ze smutnym uśmiechem i wrócił do baru, gdzie czekał na niego Jehowa rozpromieniony i tryskający radością.
— A widzisz, a widzisz! - pokrzykiwał, wymachując rękami. - Mędrkujesz, filozofujesz, ale prosty człowiek wie lepiej, co ma robić, i nie słucha twojego głupiego gadania.
— Na pozór przegrałem zakład — powiedział Szatan spokojnie — ale twoje zwycięstwo jest nader wątpliwej próby. Widać to z trzech okoliczności:
Po pierwsze, nie podważa ono mojej doktryny, powiedziałem bowiem, że istnieją nieliczne wyjątki, które są ci wierne dla samej zasady wierności. Ale mój racjonalizm każe mi, oczywiście, nie zadowolić się stwierdzeniem, że istnieją wyjątki, lecz wytłumaczyć ich pochodzenie.
Ludzie zachowują się normalnie w sposób irracjonalny; powinieneś wiedzieć o tym, skoro sam ich skonstruowałeś. Jednak ich zachowanie podlega pewnym prawom i w większości wypadków daje się przewidzieć: reagują na wydarzenia zgodnie z pożądaniami swojego ciała. Umówmy się, że takie zachowanie będziemy właśnie nazywali — nieściśle, oczywiście - racjonalnym: myślę - zachowanie adekwatne do sytuacji życiowych. W tym sensie — przyznaję to chętnie — przeceniłem racjonalność ludzkiego postępowania w wypadku Joba. Okazał się on bardziej bezmyślny, niż sądziłem, i dzięki tej jego bezmyślności odniosłeś swój żałosny sukces. Job uwierzył w żelazną moc zasady wierności i postanowił być wiemy dawnemu opiekunowi również wtedy, gdy ten zamienił się w kata. Moim zdaniem, jest to szczyt zachowania skrajnie irracjonalnego -ale moja znajomość świata przewiduje taką możliwość. Popełniłem omyłkę w stosunku do tego jednostkowego przypadku, nie muszę jednak zmieniać swojego obrazu rzeczywistości.
Po drugie, skromną satysfakcję odniosłem z faktu, że choć Job pozostał ci wierny, to jednak pozyskałem jego żonę, która, jak wiesz, obrzuciła cię lawiną niegodziwych blasfemii. A więc w każdym razie jedna dusza pozyskana.
Po trzecie wreszcie, nie dotrzymałeś warunków umowy, ponieważ pomogłeś skrycie wytrwać swojemu słudze w cierpliwości i cnocie.
— Jak to? - krzyknął Jehowa - ja pomagałem?
— Oczywiście — powiedział Szatan. - Twierdząc inaczej popadasz w herezję pelagianizmu lub molinizmu, która skądinąd uchodzi za moje dzieło. Teologicznie jest rzeczą pewną, że bez twojego udziału cnota jest niemożliwa. Jeśli nawet nie przekona cię o tym dzieło świętego Augustyna O wolnej woli, które jest bardzo dwuznaczne, to weź z półki uchwały soboru trydenckiego, rozdział De iustificatione, i zechciej sprawdzić.
— Nie bardzo znam się na teologii - wyznał Jehowa niepewnie - i, prawdę rzekłszy, nie rozumiem dobrze tych wszystkich sporów. Oczywiście, nie chcę popaść w herezję. Ale zresztą, jeśli nawet mu pomagałem, to ty robiłeś to samo w przeciwnym kierunku.
— O, nie - odparł Szatan. - Ja tylko organizowałem zewnętrzne okoliczności, które miały Joba przywieść do grzechu. Ale wartość cnoty i zasługa na tym właśnie polega, że się praktykuje cnotę we wszystkich okolicznościach zewnętrznych. Pozorna łatwość mojego zadania w świecie polega na tym, że stwarzani tylko sytuacje obiektywne, w których wyniku ludzie grzeszą już mocą własnych skłonności; pozorna trudność twojej roli tkwi w tym, że ty ich musisz uodpornić od wewnątrz, środkami duchowymi, przeciwko presji ich zewnętrznych warunków. Ale w rzeczywistości jest nieco inaczej. Moje zadanie jest trudniejsze, ponieważ działam w środowisku rzeczy materialnych po to, by sprawiać zło w świecie duchowym — a więc muszę znać dobrze prawidłowości przyczynowego oddziaływania między rzeczywistością cielesną a duchową, aby tę ostatnią urabiać przez pośrednie wpływy. Ty natomiast działasz wprost w duszach, a więc masz styczność bezpośrednią z tworzywem, które obrabiasz. Jeśli mimo to odnoszę takie sukcesy i jeśli, jak sam zauważyłeś w jednym ze swoich pism, droga zatracenia, to jest droga do mojego królestwa, jest szeroka i rozległa, a ścieżka zbawienia wąska i mało komu dostępna — to świadczy to, że nieźle wykonuję swoje rzemiosło. A przecież ty urządzałeś świat, nie ja. Chętniej zresztą przypisuję swoje sukcesy raczej twojej wspaniałomyślności w stosunku do mnie niż twojej nieudolności, a tym bardziej - niż moim własnym umiejętnościom pracy. Dlatego nie męczę cię dłużej i bez żalu zostawiam ci duszę Joba, mając aż nadto rekompensaty wśród pozostałej ludzkości. Tym bardziej — dodał już niedosłyszalnie — że spory teoretyczne między nami są beznadziejne. Dodam nawiasem, że nie musisz wcale znać się na teologii, skoro jesteś jej przedmiotem. Tak samo skała nie zna się na petrografii.
— Znowu ta dialektyka - jęknął Jehowa zniechęcony - kto cię tego nauczył? Ja tam wiem jedno - dusza Joba ocalona, zakład wygrałem, a wasza scholastyka niewiele mnie obchodzi.
— Miło mi uznać się za pokonanego - powiedział Szatan dwornie i z ukłonem opuścił wytworny bar „cocofli”, zostawiając Jehowę w zadumie.
Jest mnóstwo morałów wynikających z całej tej historii, która stanowi tylko prolog do sprawy Joba. Niektóre z nich są bardzo proste; tak na przykład morał, iż należy zrewidować przysłowie głoszące, że gdzie się dwóch kłóci (np. Jehowa z Szatanem), tam trzeci korzysta; również drugi morał, iż ludzie prości mają powody, by się wystrzegać przyjacielskich swarów między możnymi; również trzeci morał, iż cnota wierności za wszelką cenę nie wymaga wcale wybitnego umysłu.
Są również morały bardziej skomplikowane; oto niektóre z nich:
Morał czwarty: wierność jest cnotą sprzeczną wewnętrznie, bo uprawiana dla nadziei korzyści przestaje być cnotą, a uprawiana dla niej samej często każe się godzić na zło, a więc również cnotą być przestaje.
Morał piąty: Jehowa jest dobry, a więc o ile przejawia swoją istotę, czyni dobro; człowiek chwaląc go chwali dobro, którego doznał — co nie jest żadną zasługą. A więc prawdziwy triumf Jehowy przejawia się tam, gdzie bywa chwalony za zło, to znaczy, gdzie działa wbrew swojej istocie, czyli Jehowa o tyle odnosi zwycięstwa, o ile ukazuje się innym, niż jest naprawdę. Żeby je stale odnosić, musi stale występować w roli złoczyńcy, stąd ludziom płytko myślącym zdaje się, że Jehowa urządził świat bardzo mamie. W rzeczywistości urządził go mądrze: mnoży nieszczęścia ludzkie, bo przez nie dostępuje moralnych zwycięstw; gdyby ludzie byli szczęśliwi, Szatan miałby małe sukcesy, ale Bóg żadnych. Widać tedy, że po to, aby furtka niebios otwierała się dla jednostek, miliony muszą pędzić przez bramy piekielne. Jest to propozycja nowej teo-dycei, bardziej zgodnej z ludzkim doświadczeniem niż teodycee tradycyjne.
Morał szósty: z Szatanem łatwo jest przegrać w teoretycznej dyskusji, bo ma wiele argumentów racjonalnych - ale można przecież po prostu go nie słuchać.
Morał siódmy: gdyby Job sądził, że jego nieszczęścia są dziełem Szatana, starałby się je zwalczać zamiast siedzieć bezczynnie, na przykład poszedłby do dermatologa. Dlatego pożytecznie jest wierzyć, wbrew prawdzie, że zło, które nas spotyka, jest zawsze dziełem złej siły.

13. Król Herod czyli Nędza moralistów

Wielki astrolog króla Heroda złożył mu oświadczenie następujące:
— Ten, który napoił się wodą z tajemnej rzeki Hyphasis, który oddychał powietrzem stubarwnego wzgórza Athanor, któremu oddają usługi Nisroch i Nahema, i Adramelech, i sam Belial, przekazuje ci mowę gwiazd: z udziałem Saturna, ojczyzny ołowiu, planety nieszczęścia i upadku, narzędzia grozy i klęski, a także z udziałem Wencry, która kojarzy zimno i wilgoć, narodził się w dniu wczorajszym ktoś, kto jest twoją zgubą śmiertelną. Saturn, który krąży po siódmym niebie i za którego sprawą rodzą się ludzie ubodzy, wyrobnicy, wieśniacy i kupcy, i który odwiecznie zsyła na nasz kraj, strzeżony władzą Barana, choroby i śmierć, złośliwy Satum czarnej barwy — którego najstarsze księgi każą się obawiać, chroni on bowiem tylko złodziei, fałszerzy pieniądza i więźniów - powołał wczoraj do życia króla żydowskiego. Władza twoja jest zagrożona. O tym mówi ci mowa gwiazd
Król Herod powstał i powiedział cichym głosem, w którym czaiła się zimna furia satrapy:
— Możesz mi oszczędzić bezustannego powtarzania swoich mądrości. Obchodzą mnie konkluzje. Gdzie się narodził?
— W miasteczku Betlejem.
— Powiedziałeś, że narodził się król, a zarazem, że stało się to pod znakiem, który rodzi wyrobników i kupców. Sprzeczność.
— Nie jest królem z urodzenia, lecz z nominacji astralnej. Urodził się w rodzinie rzemieślniczej.
— Rzemieślnik królem? - parsknął Herod pogardliwie. - No dobrze, możesz odejść.
Tegoż dnia odbyła się w gabinecie Heroda narada, w której brało udział czterech najwyższych dostojników państwa. Król oznajmił na wstępie:
— Otrzymałem wiadomość, że narodził się król żydowski. Niestety, informacje gwiazd są nader ogólnikowe i określają tylko miejsce i przybliżony czas urodzin, wyznaczają zatem całą dość liczną klasę ewentualnych pretendentów do mojego tronu. Skoro nie można ustalić, które indywiduum tej klasy jest osobą, o którą chodzi, i skoro jest pewne, że należy nie dopuścić do utraty władzy, jedynym sposobem działania jest zniszczenie całej klasy. Innymi słowy — należy wyrżnąć wszystkie dzieci narodzone w mieście Betlejem w czasie wyznaczonym przez gwiazdy.
Czterech doradców zamyśliło się. Po długim milczeniu odezwał się pierwszy, który był fatalistą stoikiem:
— Wybacz, królu, ale projekt twój uważam za niewłaściwy. Skoro przeznaczenie chciało, aby narodził się król, to żadne ludzkie wysiłki nie sprawią, aby oszukać przeznaczenie. Gwiazdy mówią o tym, co się stanie nieuchronnie, a nie o tym, co tylko może się stać. Cokolwiek poczniemy, los musi się spełnić. Proponuję zaniechać wszelkich kroków w tej sprawie, ponieważ są bezskuteczne. Przypomnij sobie historię Edypa i wróżbę, jaką otrzymał jego ojciec. Człowiek jest bezsilny wobec przeznaczenia. Uważam, że należy pozostawić niemowlęta w spokoju. Jeżeli jakakolwiek zmiana przeznaczenia jest możliwa, to tylko Bóg może ją sprawić. Zostaw Bogu doprowadzenie sprawy do końca.
— Stanowisko twoje uważam za defetystyczne i panikarskie - powiedział Herod spokojnie, ale stanowczo. - Co dalej?
— Nie zgadzam się z wywodem szanownego kolegi - odezwał się drugi doradca, który był moralistą epikurejczykiem. - Przede wszystkim nie wierzę w przeznaczenie nieuchronne; jego fikcyjność została dosyć jasno okazana w pismach filozofa, którego jestem wyznawcą. Ale nawet stojąc na stanowisku mego kolegi, nie widzę powodów do takiej interpretacji. Gwiazdy oznajmiły, że narodził się król. Jednak nie oznajmiły one wręcz, że ten, kto się narodził, będzie królem. Być może sens przepowiedni jest tylko taki: narodził się ktoś, kto ma dyspozycje duchowe do zostania królem lub kto w sprzyjających okolicznościach może nim zostać. A zatem akcja przeciwko usunięciu ewentualnego wroga może być skuteczna.
— Popierasz więc mój projekt? - spytał Herod.
— Nie. Nie zgadzam się z poprzednim uzasadnieniem, ale zgadzam się z wnioskiem. Nie należy podejmować akcji przeciwko niemowlętom, bo choć akcja ta może być skuteczna, jest jednak niemoralna - niemoralne jest bowiem zwalczanie osobników słabych i bezbronnych, których można zniszczyć nie narażając się samemu na niebezpieczeństwo.
— Wystąpienie twoje - odparł Herod chłodno - traktuję jako dziecinny wyskok naiwnego moralisty, który chciałby podporządkować politykę moralności. Doświadczenie uczy, że są to próby beznadziejne. Mógłbym ci darować twoje utopijne mrzonki, gdyby nie to, że obiektywnie prowadzą one do tych samych wyników, co fatalistyczne wywody twojego przedmówcy, który nawołuje nas do kwietyzmu i bezczynności. Moralizatorstwo i defetyzm są w gruncie rzeczy tą samą działalnością wywrotową, godzącą w porządek państwowy. Panowie się zapominacie. Rzecz idzie o władzę. Tu nie ma żartów. Słucham dalej.
— Mój pogląd jest odmienny — odezwał się trzeci doradca, który był moralistą religijnym. - Nie wierzę również w fatalność losu, podobnie jak mój kolega epikurejczyk. Ale nie wierzę także w żadne bezwzględne reguły postępowania moralnego. Wyniszczenie niemowląt może być skuteczne i doprowadzić do zagłady konkurenta. Jeżeliby można było zapewnić sobie w tej sprawie bezkarność, należałoby nie wahać się ani chwili. Jednak trzeba obliczyć, czy rzecz się opłaca na dłuższą metę. Skuteczność całej akcji jest prawdopodobna, ale nie jest pewna. Natomiast późniejsza kara ze strony Boga jest pewna, albowiem, jeśli dobrze sobie przypominam, masowe mordowanie niemowląt nie jest przez Boga dobrze widziane. Ratując władzę, narażasz się, królu, na kary pośmiertne, wobec których blednie przykrość utraty władzy. Odradzam ci ten krok nie w imię nieskuteczności ani w imię moralności bezwzględnej, ale w imię prostego rachunku strat i zysków.
— Niestety, panowie - powiedział Herod - zauważam ze zdumieniem, że dotąd jeszcze nie udało się wam zrozumieć istoty władzy. Nie ma rzeczy ważniejszej od władzy, a powiedzenie, że należy się pogodzić z utratą władzy za kilka lat po to, żeby nie doznać przykrości za lat kilkadziesiąt, wydaje mi się majaczeniem. Słucham dalej.
— Moja opinia - zauważył czwarty i ostatni doradca, który był politykiem - różni się zasadniczo od wszystkich tu wygłoszonych. Poprzednicy moi, wyjąwszy ostatniego, obalili już sami swoje racje, wypadałoby mi więc tylko obalić racje ostatniego mówcy. Ale wrócę na chwilę do argumentacji moralizatorskiej. Otóż nie jest prawdą - gdybyśmy nawet uznali jakieś zasady bezwzględnej moralności - iżby zabijanie niemowląt było niemoralne. Powoływanie się na to, że niemowlęta są bezbronne, nie ma sensu; ilekroć bowiem zabijamy jakiegokolwiek wroga, choćby był dojrzałym mężem, uzbrojonym od stóp do głów, to skoro udało nam się go zabić, oznacza to, że wbrew pozorom okazał się bezbronny. Innymi słowy - w każdej walce zwycięża się tylko bezbronnych albo samemu jest się zwyciężonym. Nie widzę z tego punktu widzenia żadnej różnicy między niemowlętami a hufcami opancerzonych wojaków Pomysł, iż niemoralnie jest walczyć, nie będąc samemu wystawionym na niebezpieczeństwo, uważam za równie absurdalny. Wynikałoby z niego ze w walce nie wolno robić niczego, by ponosić samemu możliwie małe straty, ze natomiast trzeba jak najbardziej się na me narażać, to znaczy - ze w walce należy robić wszystko aby przegrać Panowie chyba chcieliście sobie zakpić? Proszę zdobyć się na szczyptę konsekwencji jeżeli dopuszczamy w ogolę walkę i niszczenie przeciwnika - a chyba nie ma wątpliwości, ze walki samej w sobie nikt nie może potępiać — to aprobujemy również wszystkie sposoby walki które są najskuteczniejsze. Czy w czasie wojny wolno nam zakraść się do obozu wroga i ukraść lub zniszczyć jego składy broni? Wolno. Ale przez to czynimy wroga bezbronnym. Tym lepiej – powiadam. Więc jednak, jeśli w ogóle wolno walczyć, to wolno walczyć również z bezbronnymi. A w takim razie dlaczego nie z niemowlętami?
Ostatni z wypowiedzianych tu poglądów jest również dziecinny. Powiadacie ze Bóg będzie się gniewał za zabijanie niewinnych? Albo za stosowanie zasady odpowiedzialności zbiorowej? Nonsens. Nie muszę wam chyba przypominać, ile razy - zgodnie z historią świętą - Bóg dawał swoim wojskom jednoznacznie brzmiące rozkazy mordowania całych miast i krajów z podkreśleniem, ze również niemowlęta podpadają pod ten rozkaz. Wypadki takie co krok opisuje Pismo święte Ale po cóż takie argumenty? Proszę sobie przypomnieć historię grzechu pierworodnego. Z powodu grzechu Adama, który jest oddalony od nas o kilkadziesiąt pokoleń, każdy z nas jako noworodek - jako noworodek, podkreślam — dźwiga na sobie ciężar jego winy. A więc grzech Adama obciąża każde niemowlę i przyprawił dotąd, jak wiadomo o niezliczone nieszczęścia miliony ludzi. Zasada odpowiedzialności zbiorowej jest więc naturalnym sposobem działania Boga i zwykły akt uśmiercenia kilkuset niemowląt wśród których znajduje się jeden wróg, jest po prostu niczym, jest śmieszną błahostką w porówaniu z historią grzechu pierworodnego, z powodu którego umierają ciągle miliony - bo zjawisko śmierci, jak uczy Pismo, jest właśnie rezultatem nieposłuszeństwa Adama i Ewy. Oto moje racje. Mam nadzieję ze są dostatecznie przekonujące?
— Dziękuję, narada skończona - oznajmił król - Wywody panów przekonały mnie w zupełności. Skoro panowie opowiadacie się za wyniszczeniem niemowląt, uważam, ze muszę podporządkować się waszemu zdaniu. Proszę przygotować wszystko do akcji.
Dalszy ciąg tej historii jest znany. Niemowlęta wymordowano, jednak, jak miało się okazać, akcja była nieskuteczna - właściwy cel wymknął się mieczom żandarmów. Nie jest jednak znane dotąd zakończenie historii, ujawnione dopiero przez ostatnie badania A oto ono.
Po latach kilkudziesięciu Herod spotkał swoich czterech doradców w czeluściach piekła. Wszyscy znajdowali się w warunkach opłakanych które nie nadają się do szczegółowego opisu ze względu na swój drastyczny charakter. Wszyscy ponadto — zgodnie z obyczajem piekieł - nosili na piersiach sentencje swojego wyroku z uzasadnieniem. Te uzasadnienia szczególnie okazały się interesujące, bo Najwyższy Sędzia sam je spisał.
Herod i doradca polityk, jedyny, który poparł mordowanie niemowląt, nosili napisy jednobrzmiące.”Za mordowanie dzieci” Uzasadnienie wyroku: Quod licet lovi non licet bovi. Z tego ze Bóg stosuje zasadę zbiorowej odpowiedzialności i zabija niemowlęta za cudze winy nie wynika, ze byle król może robić to samo. Przeciwnie — jest to wzbronione w imię moralności bezwzględnej”
Moralista stoik nosił na piersi napis następujący „1 Za wyznawanie heretyckich nauk fatalizmu 2 Za kuszenie Pana Boga. Uzasadnienie wyroku: Człowiek, który siedzi bezczynnie i innych do tego samego namawia oraz wierzy bądź w to, ze Bóg wszystko za niego zrobi, bądź też, że wszystko jest wyznaczone w sposób fatalny nie tylko głosi herezję, ale kusi Boga oraz sieje defetyzm, który w skutkach społecznych musi prowadzić między innymi do osłabienia walki o sprawę bożą na ziemi. Gloryfikacja bezczynności jest potępiona w imię moralności bezwzględnej”.
Moralista epikurejczyk, który tez odrzucił projekt Heroda nosił taki oto napis: „Za lekceważący stosunek do sprawy władzy. Uzasadnienie wyroku: Władza królów pochodzi od Boga i jest ustanowiona jego zrządzeniem dla zapewnienia porządku i spokoju na ziemi. Kto się odnosi beztrosko do sprawy władzy, godzi się na rozkład społeczeństwa i anarchię. Jest to potępione w imię moralności bezwzględnej”.
Moralista religijny nosił tablicę, na której czytamy „Za niewiarę w moralność bezwzględną i głoszenie fałszywej moralności, opartej na rachunku. Uzasadnienie Bóg żąda, aby czynie dobro dla samego dobra i dla miłości bezinteresownej Boga, nie zaś dlatego, ze to się opłaca. W przeciwnym wypadku traktuje się Boga jako handlarza, co jest obraźliwe i potępione w imię moralności bezwzględnej”.
Przeczytawszy wzajemnie swoje napisy, pięciu więźniów pokiwało smutnie głowami.
— Wszyscy mieliśmy rację - powiedział Herod a reszta powtórzyła za nim jak echo.
— Wszyscy mieliśmy rację.
Jednak Herod w pewnej chwili zacisnął pięści i krzyknął:
— Więc kto w końcu jest winien?!
W tym momencie ujrzeli, jak zbliża się ku nim dziwna postać: człowiek, który jęczał głucho i uginał się pod olbrzymim stosem książek, papierów i broszur. Był to astrolog. Nosił na piersi wielki napis: „Za podawanie nieścisłych wiadomości, mających zgubne następstwa. Uzasadnienie: Astrolog powiedział królowi, że narodził się król żydowski. Zapomniał jednak dodać — z ignorancji lub lekkomyślności, co na jedno wychodzi — że król ów nie zagrażał wcale władzy Heroda, albowiem sam miał oznajmić, że królestwo jego nie jest z tego świata. Podając fałszywą informację, astrolog spowodował śmierć kilkuset niemowląt, które wyrżnięto niepotrzebnie dla ochrony władzy królewskiej. Gorsząca i oburzająca niefrasobliwość, godna potępienia w imię moralności bezwzględnej”. Jak się okazało, stosy książek i papierów, które astrolog nosił na plecach, były to różne materiały, które słyną ze ścisłych informacji i których miał on uczyć się bez przerwy na pamięć: kolejowe rozkłady jazdy, książki telefoniczne, roczniki statystyczne, różne wykazy, tabele, mapy i plany.
— To on winien wszystkiemu! - krzyknął Herod i wszyscy rzucili się na astrologa, okładając go pięściami.
— Przez ciebie siedzimy w piekle! - krzyczeli i obrzucali go wyzwiskami, które uchodziły za nieprzyzwoite nawet w tym miejscu, gdzie w zasadzie wszystko już jest przyzwoite.
— Panowie - jęknął astrolog przywalony stosem papierów — ja jeden z nas wszystkich siedzę tutaj niewinnie. Wy wszyscy zostaliście ukarani za zbrodnicze intencje, ale ja naprawdę nie miałem innych informacji i podałem te, które otrzymałem. Moje intencje były czyste, a przecież zasadniczo Bóg karze za intencje, a nie za skutki czynów. Sam nie rozumiem, dlaczego mnie tu wpakowano.
Przechodzący obok Szatan uśmiechnął się złośliwie:
— Oczywiście, dobrze wiedzieć, że warto jest podawać ścisłe informacje - powiedział. - Ale ta wiedza i tak wam się nie przyda. Przychodzi za późno, kiedy już nic zrobić nie można. Zostawcie w spokoju biednego astrologa, który nic nie jest winien. Powinniście pamiętać, że w sprawach moralnych - a o te chodzi w naszym zakładzie - każda wiedza przychodzi za późno; możecie oceniać zarówno wasze czyny, jak wasze intencje dopiero wtedy, kiedy wszystko już się stało i nic odrobić nie można. Moralna strona każdego działania — w przeciwieństwie do strony technicznej - jest absolutnie nieprzewidywalna i daje się zrozumieć i ocenić dopiero po fakcie. Okoliczność ta jest główną i niemal jedyną siłą naszej skromnej instytucji, w której dlatego możecie spotkać wszystkich swoich znajomych bez wyjątku.

14. Ruth czyli Dialog miłości i chleba

Przez dziesięć lat Ruth Moabitka dzieliła łoże małżeńskie z Chelionem cudzoziemcem, z Chelionem Judejczykiem, synem Elimelecha. Przez dziesięć lat dochowywała wierności mężowi, który uszedł ze swojej ziemi znękanej głodem i znalazł przytułek w jej ojczyźnie. I umarł na ziemi Moabitów Chelion, syn Elimelecha, z dala od miasta rodzinnego, i pozostała żona jego Ruth, sama na ziemi ojczystej, która na zawsze zabrała jej męża.
I powiedziała Ruth: Miałam cudzoziemca za męża, a kiedy moja własna ziemia przyjęła go na wieczne mieszkanie, przestała być przez to moją ziemią. Albowiem odszedł ode mnie Chelion, syn Elimelecha, i zdradził mnie, i złączył się z ziemią moabską i nie zobaczę go więcej. I niemiła mi ta ziemia, z którą zdradził mnie mąż mój. Odejdę przeto z owej ziemi smutnej i ciemnej i pójdę do ziemi Judejczyków, z której wyszedł ongi mój mąż, żeby mnie tutaj odnaleźć.
I razem z matką męża swojego, Noemi, opuściła Ruth swoją dawną ojczyznę, i poszła do ziemi Judejczyków. A była już wolna ta ziemia od posuchy i głodu, i była ciepła i pełna życia, jak pamięć o Chelionie, synu Elimelecha. Przybyła tedy do niej Noemi ze swoją synową Ruth, która opuściła lud swój i miasto swoje, i Boga swojego, i ojca swojego i matkę, i siostry, i braci, aby lud swego męża uczynić swoim ludem, a jego miasto — swoim miastem, a jego Boga - swoim Bogiem.
I zamieszkała Ruth ze świekrą swoją Noemi w mieście Betlejem na ziemi judejskiej, i cierpiały głód i udręczenie. Nie było, kto by im rozpalił ognisko i przyniósł strawę do domu i ochronił przed wyciem szakali. I mieszkały zalęknione i smutne, same w mieście Betlejem, i czekały miłosierdzia bożego lub śmierci — a wiedziały, że jedno i drugie często nie różni się od siebie.
A kiedy bardzo udręczył je głód, powiedziała Ruth do swojej świekry: Patrz, żniwiarze zbierają jęczmień z pola. Pójdę za nimi i będę zbierała kłosy na polu i odnajdę żeńca, co mi pozwoli uśmierzyć głód.
I poszła Ruth, wdowa po Chelionie, zbierać kłosy jęczmienne na polu Booza, krewniaka swojego męża i swojej świekry. A Booz pozwolił jej zbierać kłosów, ile zapragnie, i okazał jej niezwyczajną łaskawość. Był to bowiem człowiek dobry z natury i nieskąpy, ale nadto miło mu było okazać Ruth swoją szczodrość, a to z dwóch powodów. Ruth spodobała mu się bardziej niż wszystkie kobiety z miasta Betlejem i zapragnął jej gwałtownie; nadto podobało mu się, że opuściła swój kraj i poszła szukać schronienia w jego ojczyźnie - dopatrzył się w tym chluby swego narodu i swego Boga. Powiedział jej tedy, że czuje się w obowiązku okazać jej wdzięczność za takie potraktowanie jego ojczyzny, i okazał tę wdzięczność, jak zawsze bywa, w nadziei, że sam z kolei na jej wdzięczność zasłuży. I Ruth uniosła w sercu wdzięczność dla swego dobroczyńcy razem z workiem ziarna, które zebrała na polu. I obie z Noemi nasyciły swój głód plackami jęczmiennymi.
Potem Noemi powiedziała:
— Dziś w nocy Booz przesiewa jęczmień na polu. Idź tam i gdy znajdziesz śpiącego, zbudź go i pozostań na polu, a przyniesiesz do domu chleb, którym będziemy się jutro żywiły.
I tak się stało. Ruth poszła nocą na pole i zbudziła Booza łagodnym dotknięciem i do świtu nie spała między snopami jęczmienia. A rano przyniosła ziarno na chleb i placki, którymi żywiły się obie z Noemi.
A potem Ruth powiedziała do Noemi:
— Dręczy mnie myśl, czym się nie stała jako dziewka sprzedajna, iż nocą nawiedziłam męża, abym chleb przyniosła do domu.
Ale Noemi powiedziała:
— Nic złego nie uczyniłaś, córko. Czy Booz obszedł się z tobą nieła-skawie? Nie - obdarzył cię hojnie, nim oddałaś mu swoją miłość, i dał ci nasycić głód. Czy nie należy mu się wdzięczność od ciebie za jego dobroć? A czymże można okazać wdzięczność lepiej jak nie miłością, a czym miłość, jak nie oddaniem tego, co się najbardziej ceni? Im bardziej przeto cenisz sobie własną godność kobiety, tym większy dar przynosisz w podzięce temu, kto cię nakarmił, kiedy oddajesz mu to, co jest w tobie kobietą. Dziewka sprzedajna nie przez to po prostu zasługuje na wzgardę, że oddaje się temu, od kogo przyjmuje chleb, ale przez to, że skrycie sama sobą pogardza i że to, co daje, nie ma dla niej wartości. Ale dla ciebie ma to wartość wielką, największą - i dlatego właśnie mogłaś okazać wdzięczność największą i prawdziwą.
— Ale czyż nie oddałam swojej miłości za chleb? - spytała Ruth.
— Czy jest miłość, która naprawdę niczego nie wymaga? - spytała z kolei Noemi. — Jeśli jest taka, zasługuje na cześć, ale wśród ludzi rzadko się ją spotyka. Miłość żąda co najmniej miłości wzajemnej. A ty pragnęłaś tylko chleba, który nawet na tym świecie, gdzie chleba jest zawsze za mało, jest przecież w większej obfitości niż miłość i dobroć. A i bardziej przecież potrzebny jest ludziom chleb niż miłość, i najpierw trzeba nasycić głód, nim serce zacznie wołać o strawę. A ty przyjęłaś tylko chleb.
— Ale dałam swoje ciało.
— Dałaś je jako znak swojej wdzięczności za chleb, który przyjęłaś. Okazałaś wdzięczność najlepiej, jak to było w twej mocy właśnie dlatego, że swoją godność kobiety cenisz sobie wysoko. A zatem przyjąwszy dobro służące tylko podtrzymaniu twego codziennego życia, oddałaś w zamian dobro nierównie cenniejsze, bo cząstkę własnej duszy, okazałaś tedy wspaniałomyślność i hojność, które przynoszą ci zaszczyt. Nie tylko nie splamiłaś się żadną niegodziwością, ale dałaś dowód cnoty, za którą należy ci się szacunek.
Rozmowa świekry z synową toczyła się aż do chwili, kiedy przyszła wieść od Booza, że pragnie pojąć za żonę Ruth Moabitkę. W ten sposób Booz pokazał, że ceni sobie cnotę Ruth; wyszło też na jaw, że słusznie Noemi oceniła sprawę.
W historii tej nie ma niczego, co by zasługiwało na śmiech lub oburzenie, lub pogardę. Przeciwnie, jest ona dowodem tego, że śmiech nasz bywa często bezmyślny, oburzenie - fałszywe, a pogarda - obłudna i głupia, jeśli ścigamy nią kogoś tylko dlatego, że jest gotów okazać komu innemu swoją wdzięczność za chleb, którym nasycił głód, a wdzięczność okazuje miłością. Chwalmy raczej szczodrość tej, która oddaje swoją najlepszą cząstkę za kawałek chleba - albowiem, jak słusznie zauważyła Noemi, nawet w dolinie głodu - a może zwłaszcza w dolinie głodu -łatwiej o chleb niż o wdzięczność za chleb.

15. Jael czyli Bezdroża bohaterstwa

Jest to historia dwóch kobiet i jednego mężczyzny, którzy wszakże łącznie nie stanowili jeszcze trójkąta, historia Debory, Jael i Sysary. Pierwsze dwie były kobietami, a Sysara — mężczyzną. Rzecz zaś między nimi tak się miała:
Jehowa wypracował sobie szczególny, ale konsekwentnie stosowany system opieki nad swoim ludem. Ilekroć mianowicie ten zaniedbywał przestrzegania jakichś przepisów przezeń ustanowionych, bywał oddawany w ręce wrogów, którzy za pomocą wojennych podbojów zamieniali lud judejski w niewolników i pastwili się nad nim do woli. Ilekroć tedy naród dostawał się w niewolę, wiedział tym samym, że złamał jakieś przykazania boskie, co z kolei budziło w nim skruchę i skłonność do poprawy, dzięki której mógł się oswobodzić ponownie; ów mechanizm samoregulujący działał niezawodnie i sprawnie jak mózg elektronowy.
Tak było i tym razem. W wyniku własnych przewinień synowie izraelscy dostali się pod władzę Chananejczyków. Tych ostatnich królem był Jabin - postać w niniejszej historii drugorzędna - wodzem wojskowym zasię Sysara. Sprzymierzeńcem Jabina był Heber, a jego żona, Jael, była przyjaciółką Sysary w najlepszym sensie tego słowa. U Izraelczyków natomiast urząd sędziego sprawowała Debora, niewiasta stanowcza i dzielna.
Debora była tą, która zainicjowała rebelię Izraela przeciw panowaniu Chananejczyków i doprowadziła ją do zwycięskiego końca. Debora była kobietą silną i energiczną, która w rzadko spotykanej jedności łączyła gwałtowną namiętność ze zdolnościami stratega. Ona właśnie, żarliwa prorokini, sędziwa furia narodu, wygłaszała płomienne przemówienia wzywające do walki orężnej przeciwko ciemięzcy, ona wlewała odwagę w zniewieściałe serca, ona lud upodlony dwudziestoletnią niewolą natchnęła do powstania. Ona, nieustraszona sędzini, wezwała do siebie dwunastu mężów, wśród nich Baraka z pokolenia Neftalim, i w sercu ich uśmierciła wahania i tchórzliwość, niegodne mężów.
— Jak długo jeszcze - wołała z rozwianym włosem - jak długo będziecie znosić obce jarzmo? Oto mija drugie dziesięciolecie, od kiedy kornie zginacie karki przed zaborcą. Czy już całkiem serca ludu waszego obrosły tłuszczem poddaństwa? Czy już ani jedna iskra honoru nie może zapłonąć w piersi wojowników? Czy już nie zdołacie wykrzesać z siebie nadziei i wiecznie zgodzicie się nosić hańbiące piętno niewolników? Chcecie więc dźwigać biernie swój los niczym woły w zaprzęgu i schylać bez końca otłuszczony grzbiet pod biczem waszego pana?
Odpowiedział jej Barak z pokolenia Neftalim:
— Powiedziałaś, niewiasto, „honor” i powiedziałaś „nadzieja”. Bacz, co mówisz, i słów nie rzucaj na wiatr. Czy chcesz, byśmy podjęli walkę w imię honoru czy w imię nadziei? Różne to sprawy, bo można ocalić honor wbrew nadziei. Jeśli tego od nas żądasz, zgodzimy się na to. Mówię „my” - dwunastu mężów z dwunastu pokoleń narodu. Gotowi jesteśmy zginąć, ale będzie nas dwunastu. Jednak lud nie walczy wbrew nadziei - każdy dowódca wie o tym dobrze. Lud walczy o wolność lub chleb i może zdziałać cuda, jeśli spodziewa się zwycięstwa. Jeśli jednak każesz mu walczyć po to, żeby ocalił honor w bitwie z góry przegranej - odwróci się od ciebie. Dwunastu mężów odda swoje głowy w beznadziejnej walce, ale udziałem ich będzie tylko pośmiewisko i wzgarda. Pamiętaj, że każda konieczność staje się cnotą, a kiedy niewola jest koniecznością, niewolnicy muszą czynić z niej cnotę, jeśli mają zachować rację istnienia. Pamiętaj i o tym, że zawsze jest dosyć kapłanów konieczności, którzy potrafią wmówić ludziom, że zaszczytem jest dźwigać pętlę na gardle, skoro niepodobna jej zdjąć. Pamiętaj, że każdy pragnie wierzyć, iż działa powodowany wolą szlachetną, i że do każdej sytuacji można dorobić teorię, która ją otoczy nimbem wielkości. Nie ma rzeczy, której nie dałoby się uświęcić, skoro istnieje. A i świętość sama łatwiej przylgnie do czegoś, co już istnieje, niż do czegoś, co ma się stać, albowiem łatwiej jest trwać w swoim stanie niż podjąć wysiłek przemiany, a każdy woli świętość łatwiej zdobytą, każdy więc woli uwierzyć w świętość czegoś, o co już nie musi się starać. Dlatego przewaga materialna łatwo zyskuje przewagi moralne, dlatego świat realności ma tyle przewag duchowych nad światem możliwości. Ale czasem świat możliwości zwycięża. Zastanówmy się tedy: czy chcesz nam ukazać światy możliwe, czy tylko światy czcigodne? Perspektywę zwycięstwa czy tylko perspektywę chwały pokonanych?
Usłyszawszy te słowa, Debora wybuchła jak stos podlany oliwą;
— Małej wiary mężowie, więc i wasze serca, ojców narodu, pożera robak zwątpienia? Więc i wy, co macie zagrzewać do walki, mędrkujecie jak muły nad pustym korytem? Trzeba wam z góry pewności wygranej, żebyście się zgodzili zmyć hańbę z własnych twarzy! Ale cóż za zasługa pozbywać się hańby, skoro już wiadomo, że wygracie? Co za zasługa, pytam, iść na pewne zwycięstwo? Głupie są wasze pytania i lękliwe serca. „Honor” czy „nadzieja”, pytacie. A jakaż różnica? Honorem waszym jest żywić nadzieję, a nadzieją waszą jest ocalić honor. Własnym tchórzostwem chcecie obciążyć lud, miast mu dodawać odwagi! Czekacie na nadzieję zwycięstwa? A gdzież ona, jeśli nie w was samych? Na co czekacie, żeby zwycięstwo było możliwe? Ono jest zawsze możliwe, jeśli jest wiara, a jeśli wiary nie ma - klęska jest pewna. Ale jeśli odmawiacie, sama wezwę nasz lud i ku waszemu pohańbieniu wyprowadzę go z ziemi niewoli!
Dwunastu mężów skłoniło głowy. Debora stała przed nimi jak słup ognisty, wolna od zwątpienia, wielka i niezwyciężona, pełna natchnienia i wiary. Dwunastu mężów uwierzyło Deborze. Pod jej wodzą i pod wodzą Baraka z pokolenia Neftalim mężowie Izraela ruszyli do walki.
U stóp góry Tabor dopełniło się wielkie zwycięstwo wojsk Izraela. Armia chananejska została wycięta w pień. W ostatniej chwili Sysara, hetman Chananejczyków, uciekł tchórzliwie z pobojowiska, zmylił pościg i z rozpaczą w sercu podążył na pole, gdzie stały namioty jego przyjaciół — Hebera i Jael.
Jael wyszła z namiotu powitać przyjaciela i ujrzawszy Sysarę nie potrzebowała już pytać o nic. Zakurzony, bez tchu, słaniający się z wyczerpania, Sysara spojrzał na nią błagalnie i spuścił oczy.
Ale Jael uśmiechnęła się życzliwie i smutno:
— Porzuciłeś swój miecz na polu? - spytała spokojnie. Sysara zakrył twarz i zapłakał.
— Uciekłem z bitwy - wyjąkał z trudem. - Zgubiłem miecz. Stało się najgorsze, co mogło się stać. Wódz armii ocalał sam jeden w starciu. Skoro wrogom nie udało się pozbawić mnie życia, muszę to sam uczynić. Moja hańba jest nieodwracalna.
Jael nie powiedziała nic, uśmiechnęła się znowu, wzięła Sysarę za rękę i wprowadziła do swojego namiotu. Tam wspięła się na palce, zarzuciła mu ręce na szyję i pocałowała w usta.
— Kochany — powiedziała ledwo dosłyszalnie — zostaniesz u mnie. Sysara stał zmieszany, a przygaszony wzrok zabłysnął na chwilę światełkiem nadziei.
— Jak to — spytał niepewnie — więc nie wyrzekłaś się mnie, okrytego hańbą tchórzostwa?
Jael kazała mu usiąść i długimi palcami gładziła go po głowie.
— Sysaro — mówiła łagodnie — kocham cię nie wbrew twojej ucieczce, ale dlatego, że się na nią zdobyłeś. Od lat żyję w tłumie nieustraszonych. Uczucie lęku jest u nas rzadkością. To, co rzadkie, ceni się bardziej; skoro tyle jest dookoła odwagi, zdolność do lęku i ucieczki zasługuje na wyróżnienie. Jesteś po prostu czymś niezwykłym i wyjątkowym i również dlatego godnym miłości.
Sysara podniósł na nią oczy zdziwione i niepewne.
— Jak to? Więc sama rzadkość może być źródłem miłości? Pokochałabyś garbusa tylko za to, że nosi garb między prostymi?
— Oczywiście, nie tylko chodzi o rzadkość, Sysaro. Również o treść tego, co rzadkie. Okazałeś się słaby, bo nie wytrzymałeś na polu aż do śmierci. Dlaczego właściwie miałabym sobie cenić siłę, która polega na gotowości umierania? Wielu widziałam głupców i nędzników, którzy narażali się na śmierć, ale nikt mnie nie olśnił takim bohaterstwem. Rozumną ucieczkę cenię sobie bardziej niż bezrozumne nadstawianie głowy.
— Nie uciekłem rozumnie, Jael - szepnął Sysara zawstydzony. -Uciekłem ze strachu, a nie z wyrachowania.
— Zdobyłeś się więc na to, by ulec raczej obawie śmierci niż obawie hańby. Czy i ty wierzysz w ów głupi slogan: raczej śmierć niż hańba! Sysaro, zastanów się, mój miły. Ucieczka przed jednym i przed drugim jest tak samo powodowana namiętnością - pierwsza pragnieniem życia, druga próżnością. Cóż to jest bowiem hańba? Pewna opinia, jaką inni mają o tobie. Przekładając śmierć nad hańbę ulegasz bezwolnie głosowi cudzej opinii, bo przecież człowiek zupełnie samotny nie może się zhańbić niczym, ale człowiek zupełnie samotny może bać się śmierci. Śmierć może nas dotknąć na pustyni, ale hańba tylko wśród ludzi. Broniąc się śmiercią przed hańbą nie jesteś sobą, tracisz własną osobowość na rzecz lęku przed własnym odzwierciedleniem w cudzych oczach. Broniąc się przed śmiercią jesteś sobą, autentycznym i prawdziwym - to znaczy słabym, skoro słabość jest twoją naturą. Ale miłość wymaga od drugiego człowieka, żeby pozostał takim, jakim jest naprawdę - nic nie ma takiego, co by bardziej było zrośnięte z miłością i lepiej ją wyrażało. Nie kocha się naprawdę człowieka przez jakieś jego własności lub przymioty określone, ale przeciwnie - przez niego kocha się jego własności i przymioty. Naprawdę przecież kocham ciebie, Sysaro, a nie twoją siłę lub słabość. Gdybyś był silny, kochałabym twoją silę, skoro jesteś słaby - twoją słabość. Kocham ciebie, a więc kocham to, co do ciebie należy, jakiekolwiek jest, a chcę tylko, żebyś był sobą. Ale ludzie wykazujący odwagę śmierci rzadko bywają sobą, albowiem odwaga śmierci rzadko jest dziełem natury, a najczęściej rodzi się wbrew niej. Stchórzywszy przed śmiercią byłeś sobą naprawdę, tym bardziej więc mogę cię kochać.
— Dziwne jest to, co mówisz, Jael. Ale słucham cię. bo dajesz mi nadzieję, którą straciłem już, zdawało się, bezpowrotnie. Wiem i o tym, że chętnie przyznam ci słuszność, skoro podajesz racje na rzecz czegoś, co już uczyniłem, a więc — co jest we mnie nieodwracalne. Moja ucieczka jest przeszłością, a przeszłość szuka swoich racji moralnych i czepia się każdej, jaką znajdzie. Dlatego przyjmuję to, co mówisz, Jael. Jakże jesteś inna niż Debora, która zachęcała mężów swojego narodu do wystawienia się na śmierć w imię zrzucenia hańby.
Jael uśmiechnęła się znowu tkliwie i smutno.
— Debora - powiedziała - czyniła to wtedy, kiedy naród mógł mieć nadzieję zwycięstwa. A ty już nie możesz jej mieć. Tobie potrzebna jest tylko obrona przed rozpaczą.
— Jak to, Jael? Więc ty sama nie wierzysz we własną filozofię, którą mi wyłożyłaś?
— Dlaczego sądzisz, że w nią nie wierzę?
— Mówisz przecież, że jest potrzebna po to, aby bronić się przed rozpaczą, a filozofia Debory - żeby podsycać nadzieję. Więc obie filozofie są prawdziwe? To niemożliwe. Chcę wiedzieć, jak jest naprawdę.
— Dla chwili, w której oto żyjesz, Sysaro, naprawdę jest tak, jak powiedziałam.
— Ale poza tą chwilą? Ogólnie, zawsze i wszędzie, co jest prawdą?
— Zaśnij, Sysaro, jesteś zmęczony - powiedziała Jael cicho. - Nie czas teraz na rozmowy.
— Ale powiedz mi tylko, czy naprawdę uważasz, że nie muszę odbierać sobie życia.
— Nigdy nie zrobisz tego, Sysaro, i nie ma najmniejszej potrzeby. Śpij teraz.
Sysara zasnął kamiennym snem.
Jael cicho podeszła w kąt namiotu, wyjęła długi i mocny gwóźdź. Przyłożyła gwóźdź do skroni śpiącego i z rozmachem uderzyła weń ciężkim miotem. Sysara skonał spokojnie nie wydając nawet westchnienia.
Wtedy Jael usłyszała czyjeś glosy za płótnem namiotu. Wyszła i zobaczyła, że zbliża się ku niej Barak, dowódca zwycięskiej armii Judejczyków. Jael powitała go z uśmiechem i zachęcającym gestem uchyliła zasłonę namiotu.
Motywy Jael są nieznane i historycy gubią się w domysłach. Istnieją cztery wersje tej historii, z których żadna nie jest zadowalająca: wersja barokowa, wersja romantyczna, wersja naturalistyczna i wersja zdrowego rozsądku.
Wedle wersji barokowej, mało prawdopodobnej, Jael stała długo nad śpiącym i mówiła do niego tak oto: „Biedny Sysaro! Wszystko, co powiedziałam, jest prawdą, prawdą jest również, że nie musisz odbierać sobie życia. Ja ci je odbiorę. Kocham cię bardzo i dlatego uchronię cię od hańby. Bo hańba jest, niestety, rzeczywistością, od której się nie ucieka. Gdybyś nawet ocalił życie, byłoby ono nie do zniesienia, bo musiałbyś żyć wśród innych, bo inni są naszą rzeczywistością. Najlepsze, co mogę zrobić dla ciebie, to sprawić, byś umarł, nie wiedząc o tym. A ja? Mogę żyć, bo nie grozi mi hańba. Grozi mi tylko męczarnia świadomości, że ciebie zabiłam. Czy mam ją znosić? Chyba po to, żeby ukarać siebie za to, co zrobię za chwilę i co zrobić muszę. Co prawda, jeśli tak trzeba - po cóż karać samą siebie? Za co? Czy za to, że nie umiem cię ocalić? Nikt tego nie umie. Ale też nikt nie jest do tego zobowiązany, a ja jestem, ponieważ cię kocham. Dlatego zostanę przy życiu. Żeby to uczynić, muszę udawać, że zabiłam ciebie jako sojuszniczka twoich wrogów, i przed nimi chlubić się twym zabójstwem. Dopiero wtedy dotknę dna nieszczęścia”.
Zdaniem naszym wersja ta, choć daje spójny obraz całości, jest w złym smaku i psychologicznie mało prawdopodobna.
Wersja romantyczna jest inna. Zakłada, że Jael była od początku po stronie Judejczyków, a wszystkie jej wywody miały na celu uspokojenie Sysary i nakłonienie go do snu, w czasie którego mogłaby go uśmiercić. Zabójstwo jest wtedy zrozumiałe, ale cała poprzednia rozmowa jest z kolei psychologicznie nieprawdopodobna.
Wersja naturalistyczna: Jael była szczera w rozmowie, ale następnie przestraszyła się, że zostanie zabita przez wrogów razem z kochankiem, i uśmierciła go po prostu z tchórzostwa. Tu z kolei byłaby trudna do usunięcia sprzeczność między sumą odwagi potrzebną do zabójstwa a stopniem tchórzostwa, które miało być motywem tegoż czynu.
Wersja zdrowo-rozsądkowa: Jael nie zamierzała wcale zabijać Sysary, ale Jehowa, który był sprzymierzeńcem Izraela, w ostatniej chwili odmienił jej serce cudownym sposobem - co było dla niego błahostką — lub mechanicznie kierując jej ruchami, użył jej jako narzędzia zbrodni. Za tą wersją jest sporo argumentów, ale i ona nie usuwa wszystkich wątpliwości. Przede wszystkim sposób działania byłby tu, jak na normalne funkcjonowanie Jehowy, zbyt subtelny i wyrafinowany.
Jakkolwiek by było, kwestia cała jest osłonięta tajemnicą, której wyjaśnienie dopuszcza wiele interpretacji. Zależnie od interpretacji morały wynikające z całej opowieści są zgoła różne. A jednak są takie, które zachowują ważność we wszystkich interpretacjach. Oto niektóre z nich:
Morał pierwszy: sądzi się czasem, że bohaterstwo jest jakąś szczególną afirmacją indywidualności. Rzecz ma się, oczywiście, przeciwnie: indywidualność dochodzi do głosu w tchórzostwie, które jest naturą ludzką uniwersalną. Bohaterstwo zatraca jednostką bez reszty i roztapia ją w wierzeniach, przesądach i ocenach jej środowiska: bo tylko przez odniesienie do wartości uznanych w jakimś społeczeństwie można być bohaterem. Odwrotnie, tchórzem jest się wyłącznie na własny użytek. Dlatego tchórz bywa często osobistością wyjątkową, wyrastającą znacznie ponad poziom otoczenia i łamiącą jego nawyki.
Morał drugi: w każdej walce ktoś musi się zhańbić. A jednak świat toczy się dalej.
Morał trzeci: nie ma filozofii życiowej, której człowiek rozsądny nie umiałby uzasadnić przekonująco.
Morał czwarty: tak niedobrze i tak niedobrze. Wszystko niedobrze.

16. Salomon czyli Ludzie jak bogowie

Działo się to w czasie, kiedy panował jeszcze obyczaj wypowiadania sobie wzajem wojen. Obyczaj ten jest dziwaczny i zawiera sprzeczność wewnętrzną, albowiem wypowiedzieć komuś wojnę to oznajmić mu, że pragnie się go zniszczyć; jednakże w ten sposób ostrzega się zarazem przeciwnika i ułatwia mu obronę przed zniszczeniem, czyli zaczyna się czynność niszczenia od stawiania samemu sobie przeszkód.
Dlatego jeśli samo rozpoczęcie wojny może uchodzić za akt wrogości, to wypowiedzenie wojny jest przejawem nie tylko kurtuazji, ale przyjaźni; jest donosem na samego siebie złożonym w ręce wroga, a więc aktem monstrualnej zgoła niekonsekwencji. Nic dziwnego, że z postępem cywilizacji i wzrostem nawyków myślenia logicznego zwyczaj ten całkowicie obumarł.
Mówimy jednak o czasach, kiedy - powtarzamy - zwyczaj ten był w mocy i praktykowany bywał często zarówno przez ludzi, jak przez bogów. Jehowa nie stanowił pod tym względem wyjątku, a czyn jego, który pragniemy opisać, polegał właśnie na wypowiedzeniu wojny swojemu wiernemu słudze -Salomonowi.
Salomon bowiem poczynał sobie lekkomyślnie i martwił Jehowę nad wyraz. Był to człowiek o nader rozwiniętym libido; okoliczność ta pochłaniała mu masę czasu i pieniędzy. Jak donoszą księgi królów, Jerozolima karmiła wówczas siedem setek żon i trzy setki konkubin królewskich; różnica między tymi dwiema kategoriami była zresztą wielce subtelna i trudna do wyjaśnienia. Faktem jest, że okrągły tysiąc kobiet zaspokajał pożądliwość władcy i żywił się z jego dochodów. Jehowa był wyrozumiały i umiał wczuwać się w ludzkie słabości — jeśli słabością można nazwać życie z tysiącem żon jednocześnie. Ale w końcu przebrała się miarka. Salomon rozzuchwalił się do tego stopnia, że zaczął ulegać swoim żonom w materiach religijnych - a trzeba wiedzieć, że były to w większości osoby cudzoziemskiego pochodzenia i zaprzyjaźnione z zupełnie innymi bogami, z którymi Jehowa z kolei był notorycznie na stopie wojennej. Salomon jednak, jak niejeden mędrzec, miał słaby charakter i łatwo ulegał różnym podszeptom. W chwilach słabości obiecywał różne rzeczy swoim żonom, a potem wstyd mu było wykręcać się od przyrzeczeń. Żony zaś żądały bez przerwy różnych świadczeń na rzecz swoich bogów. Trudno im się dziwić — każdy chętnie przyczynia chwały własnemu bogu, tym gorliwiej, jeśli może to zrobić na cudzy koszt. W ten to sposób doszło do rzeczy okropnych. Jerozolima roiła się od świątyń kapiących złotem, a wystawionych na cześć rozmaitych bogów; powstał zupełny chaos; wierni nie wiedzieli sami, dokąd się udać, najwstrętniejsze sekty krzewiły się bezkarnie w środku stolicy, obcy kapłani panoszyli się na królewskim dworze, skarb państwowy topniał jak śnieg wiosenny. Wiadomo, ile pieniędzy trzeba wydać na kult jednego boga — cóż dopiero dwudziestu czy trzydziestu. A tu Moloch, Ozyrys, Astaroth, Chamos - całe gromady bogów uśmiechały się bezwstydnie ze złoconych posągów i oddychały wonią kadzideł palonych na ich wyłączną cześć.
Jehowa kipiał ze złości. Obserwował z rozpaczą, jak konkurenci, którzy już gonili resztkami i których spodziewał się lada dzień ostatecznie pogrążyć, nagle nabierali rumieńców, obrastali tłuszczem i przejawiali coraz większą żywotność. On sam natomiast chudł i markotniał, pozbawiony ofiar i serc wiernych, czuł się coraz gorzej i cierpiał, a widok obcych świątyń, wystawionych jak na urągowisko w środku jego własnej stolicy, przyprawiał go o ataki niepohamowanej furii, groźne dla zdrowia jego i wszystkich mieszkańców kuli ziemskiej.
Salomon zdawał sobie sprawę ze swej dwuznacznej sytuacji i czuł się trochę nieswojo. Próbował czasem protestować, kiedy żony zmuszały go do ciągle nowych ekspensów na rzecz obcych bóstw, ale kończyło się to zawsze porażką. Z westchnieniem podpisywał czeki. Myśl o Jehowie nie dawała mu spokoju. „Bóg jest nieskończenie miłosierny” - powtarzał sobie czasem zdanie wyuczone w katechizmie. Ale w głębi duszy, oczywiście, sam w to nie wierzył.
Skończyło się, jak było do przewidzenia, wielką awanturą. Najpierw była tylko krótka depesza do Salomona: „Natychmiast skończyć z bałwochwalstwem. Jehowa”. Po czym odpowiedź: „Dobrze, dobrze. Salomon”. Po czym, oczywiście, świątynie nieczystych bożków wyrastały nadal w stolicy jak grzyby po deszczu, wypierając skutecznie prawdziwy kult.
Nastąpiła nowa wymiana depesz w formie ultymatywnej: „Zdaje się, że uważasz moją cierpliwość za nieskończoną. Jehowa”. Odpowiedź przyszła niezwłocznie: „Tak. Salomon”. I znowu replika: „W takim razie przyjmij do wiadomości, że nadużyłeś jej nieskończenie. Jehowa”.
Teraz sprawa stanęła na ostrzu noża. Do Jerozolimy przybył wysłannik Jehowy, rudy cherubin w binoklach, i wszedł bez pukania do sali audiencyjnej króla. Rozparł się w fotelu i oznajmił bez wstępu głosem stanowczym:
— Jehowa żąda zlikwidowania kultu fałszywych bożków w ciągu dwudziestu czterech godzin. W przeciwnym razie, oświadczył, całą odpowiedzialność za rezultaty sporu poniesie król Salomon.
Salomon był człowiekiem, w którym ambicja i strach stale walczyły ze sobą i każde po kolei brało górę w jego zachowaniu. Tym razem rozdrażniły go pogróżki posła i ambicja przeważyła. Powiedział tedy z udanym zdziwieniem:
— Jehowa? A na jakiejż to zasadzie ocenia on pewien kult jako fałszywy, a inny jako prawdziwy? I co w ogóle mam przez to rozumieć?
Cherubin zaniemówił na chwilę wobec tej bezczelności. Korzystając z jego osłupienia Salomon pytał dalej:
— Więc do tego już doszło, że nie wolno mi oddawać czci, komu mi się podoba? A dlaczegóż właściwie Jehowa sądzi, że jemu jednemu mam się kłaniać? Może chciałby mi wmówić, że Ozyrys, Astaroth i inni bogowie, których lud nasz postanowił czcić, w ogóle nie istnieją?
W ten sposób sprawa stała się jasna. Cherubin opanował się szybko i z jadowitą uprzejmością wyjaśnił:
— Mój zwierzchnik nie polecił mi toczyć dyskusji na temat istnienia lub nieistnienia pańskich bożków. Nie uważa on, żeby sporami metafizycznymi dało się zaciemnić istotę sprawy. Od siebie mogę dodać, że istnienie lub nieistnienie tych figur jest obojętne dla sprawy. Czy jest pan świadom, że Jehowa jest pańskim przyjacielem, który nie pragnie niczego oprócz pańskiego dobra?
— Czyżby Jehowa lepiej ode mnie wiedział, na czym polega moje dobro? - spytał Salomon. — Będę oddawał cześć tym bogom, którzy mi przynoszą więcej korzyści.
Tu cherubin załamał się i obejrzał się bezradnie. Takiego cynizmu nie zdarzyło mu się spotkać, stąd nie potrafił już podjąć wobec Salomona żadnej taktyki konsekwentnej. Powiedział tylko z goryczą:
— Pański ojciec, Dawid, zupełnie inaczej zachowywał się wobec swego Boga.
Salomon wzruszył ramionami.
— Postęp ludzkości polega między innymi na tym, że synowie postępują inaczej niż ojcowie - wyrecytował zdanie, które usłyszał kiedyś od pewnego ateisty.
— Taak — mruknął cherubin zbity z tropu. Milczał chwilę, potem wykrzyknął rozpaczliwie: - Ale to jest bałwochwalstwo! Tamte kulty są fałszywe!
— Co to znaczy; fałszywe? - spytał Salomon. - Różni bogowie ubiegają się o względy u ludzi; każdy chce kultu dla siebie — postępują więc wedle zasady własnej korzyści. Co do mnie, jak wiadomo z Pisma, jestem stworzony na obraz i podobieństwo boże. Wobec tego działam wedle tej samej zasady. Oddaję kult temu z bogów, który mi więcej obiecuje. Kult nie bywa prawdziwy ani fałszywy, ale mniej lub bardziej korzystny. Mówiąc szczerze, Jehowa jest nieznośny, skąpy, mściwy, zazdrosny, okrutny. Nie wiem dlaczego, jeśli mi się tak spodoba, nie miałbym przejść na służbę do kogoś innego.
— Ponieważ tylko on jest Bogiem pana i pańskiego ludu.
— A dlaczegóż to, jeśli łaska?
— Dlatego, że w istocie rzeczy jesteście w przyjaźni.
— Co to znaczy? - parsknął Salomon. - To słowo nic nie tłumaczy.
— Bardzo proste. Znaczy to, że wasze interesy są zbieżne, a interesy pana i tych innych bogów są sprzeczne.
— Są sprzeczne wtedy, kiedy pozostaję wiernym czcicielem Jehowy. Kiedy zaczynam czcić tamtych, sytuacja się odwraca.
— O, tu właśnie tkwi pański błąd - powiedział cherubin. - Ostatni podręcznik monoteizmu transcendentnego, poprawione wydanie, wyjaśnia ten problem zupełnie jasno. — Cherubin poszperał w teczce, wyciągnął z niej zatłuszczony tomik i znalazłszy odpowiedni rozdział pod ty-tyłem Jedność immanencji i transcendencji, przeczytał fragment następujący: - „Na czym polega przyjaźń Jehowy z narodem Izraela? Przyjaźń Jehowy z narodem Izraela polega na tym, że ich interesy są zbieżne. A na czym polega skłócenie między wszystkimi innymi bogami a narodem Izraela? Skłócenie między wszystkimi innymi bogami a narodem Izraela polega na tym, że ich interesy są skłócone. Niektórzy pytają: czy interesy Jehowy i narodu zawsze są zbieżne, czy też niekiedy bywają rozbieżne? Takie pytanie to dziecinada. Monoteizm transcendentny uczy, że trzeba dokładnie odróżniać istotę rzeczy od powierzchni zjawisk. Rozdźwięk między wszystkimi innymi bogami a narodem Izraela tkwi w samej istocie rzeczy; nie można go usunąć, ponieważ z samej istoty rzeczy w stosunkach między nimi brak harmonii. Natomiast stosunki między Jehową a narodem Izraela z istoty opierają się na przyjaźni. Czy jednak nie mogą między nimi pojawić się skłócenia? Na pozór owszem, mogą. Ale jeżeli nie zatrzymać się na powierzchni zjawisk i sięgnąć do istoty, okazuje się, że w istocie są oni w przyjaźni. Na czym polega w tym wypadku różnica między istotą rzeczy a powierzchnią zjawisk? Różnica między istotą rzeczy a powierzchnią zjawisk polega w tym wypadku na tym, że skłócenia pojawiają się na powierzchni zjawisk, ale w istocie rzeczy pozostaje przyjaźń. Przyjaźń tę należy rozwijać i umacniać, aby móc lepiej iść naprzód. Ci, którzy nie rozumieją różnicy między istotą rzeczy a powierzchnią zjawisk, nigdy nie będą prawdziwymi monoteistami transcendentnymi. Ludzie ci muszą się jeszcze sporo poduczyć”.
Przeczytawszy te słowa, cherubin zamknął książkę i potrząsnął nią z tryumfem.
— A widzi pan - zawołał - widzi pan, jak się rzecz przedstawia! Mam nadzieję, że wszystko jest jasne. Książka ta, arcydzieło stylu i arcydzieło jasności, daje odpowiedź na wszystkie pańskie wątpliwości. Istota rzeczy i powierzchnia zjawisk - oto gdzie leży sedno sprawy!
Salomon potarł czoło i spojrzał niepewnie na męża bożego.
— Zdaje się, że to coś z filozofii - powiedział zgnębionym głosem. -Muszę powiedzieć, że w szkole zawsze miałem dwójkę z tego przedmiotu. Czy nie mógłby pan wyjaśnić mi przystępnie, o co chodzi?
— Bardzo proszę. Chodzi o to, że przyjaźń między Jehową a pańskim ludem zostanie w każdym razie przywrócona, ponieważ tego domaga się istota rzeczy.
— Ale praktycznie, jak mam to rozumieć?
— Praktycznie chodzi o to, że Jehowa postanowił zniszczyć pana i całe państwo, którym pan rządzi. Przysłano mnie właśnie po to, żeby to panu oznajmić.
— Teraz już rozumiem. Więc Jehowa wypowiada mi wojnę?
— Właśnie. Bardzo trafne spostrzeżenie.
Salomon podniósł się z fotela, lekko pobladły, i zapytał jeszcze:
— I co mi pan radzi właściwie w tej sytuacji?
— Nic panu nie radzę. - Cherubin uśmiechnął się dobrodusznie. - Sprawa jest przesądzona. W tej chwili nie ma mowy o żadnych pertraktacjach. Państwo będzie zniszczone, a jedenaście z jego dwunastu części zostanie odebrane.
— Jeżeli rzecz jest przesądzona, to po co ta cala rozmowa? Mógł mi pan to samo powiedzieć od razu, zamiast uczyć mnie filozofii.
— Jehowa nie podejmuje żadnych kroków bez naukowego uzasadnienia. Trzeba, żeby pan również rozumiał teoretyczne podstawy własnego upadku.
— Nie rozumiem tylko jednego. Jeżeli państwo będzie rozbite, nastąpi wojna, tysiące ludzi wyginą - dlaczego właściwie to się nazywa dążeniem do przyjaźni?
Cherubin pokręcił głową z dezaprobatą.
— Bardzo słabo pan się orientuje w teorii - powiedział stanowczo. -Powiedziałem przecież, że chodzi o umocnienie przyjaźni między pańskim ludem a Jehową. Skłócenia między wami pojawiają się tylko na powierzchni zjawisk, ale istota rzeczy to przyjaźń. Trzeba ją przywrócić. To właśnie czyni Jehowa.
— I na to już nie ma ratunku?
— Nie. Prawa bytu są nieubłagane. Przyjaźń wasza musi być przywrócona. To chyba wszystko, co mam do powiedzenia. Aha, zapomniałem. Jehowa prosił dodać, że okaże panu łaskawość przez wzgląd na pańskiego ojca Dawida. W związku z tym pozwoli panu umrzeć spokojnie, a przywrócenie przyjaźni nastąpi zaraz po pańskiej śmierci przy pomocy różnych wojsk, które zrobią najazd na wasze państwo.
— Innymi słowy - mówił powoli Salomon, zacinając się - przyjaźń między narodem a Bogiem, zakłócona z mojej winy, zostanie przywrócona bez mojej kary, ale przez wymordowanie części mojego ludu. Czy znajduje pan, że to wyjście jest rozsądne?
— Sprawiedliwość boża jest niepojęta - odparł cherubin wznosząc oczy ku niebu.
— A, to co innego. W takim razie wszystko jest wreszcie jasne.
Teraz rozmowa zakończyła się w atmosferze wzajemnego zrozumienia. Jej dalszy ciąg napisała już historia.
Opowieść cała zawiera wiele problemów, z których trzy są główne: problem wypowiedzenia wojny, problem skłócenia i przyjaźni, problem ukarania ludu za winy króla. Każdy problem znajduje odpowiedź w postaci odpowiedniego morału.
Morał pierwszy: wykazaliśmy na początku, że wypowiedzenie wojny jest aktem przyjaźni. Tak jest istotnie, i to dowodzi raz jeszcze, że w istocie rzeczy stosunki między Jehową a Salomonem opierały się na przyjaźni: albowiem Jehowa wypowiedział mu wojnę. Z drugiej strony, w tym właśnie przypadku wypowiedzenie wojny nie mogło przeszkodzić Jehowie w doprowadzeniu sprawy do końca; skoro i tak jest on wszechmocny, więc nie narażał się na nic owym aktem wielkoduszności. Mimo wszystko jednak był to czyn kurtuazyjny i dżentelmeński. Widać stąd, że silni mogą sobie pozwolić na prawdziwie przyjacielskie utrwalanie przyjaźni — jednak tylko nieskończenie silni.
Morał drugi: okazuje się, co więcej, że nie tylko wypowiedzenie wojny jest aktem przyjaźni, lecz i same działania wojenne — o ile zmierzają do jedności. Ale one zawsze zmierzają do jedności, nie ma bowiem lepszego środka na zapewnienie jedności niż wojna. W tym sensie rozpoczęcie wojny jest niemal zawsze aktem przyjacielskim. Nie ma zaś doktryny, która bardziej pragnie jedności niż wiara w jednego Boga. Dlatego cywilizacja militarna kwitnie w obrębie religii monoteistycznych.
Morał trzeci: dać spokojnie umrzeć królowi, a za jego winy karać naród - wydaje się na pozór niezupełnie sprawiedliwe. Ale u Boga jest to sprawiedliwością, albowiem ma on jeszcze w rozporządzeniu kary pośmiertne, którymi królowie ziemscy nie dysponują. A sprawiedliwość polega na tym, żeby nie zostawić winnego bez kary, nie zaś na tym — by nie karać niewinnego. To ostatnie nie ma znaczenia: przecież i tak wszyscy są ukarani. Inaczej sens życia byłby niezrozumiały.
Jest jeszcze refleksja bez morału. Ludzie walczą między sobą o to, któremu bogu mają okazywać posłuszeństwo. Bogowie wojują między sobą o ludzi, którzy mają ich słuchać. Jednak jedno i drugie - bójki bogów między sobą i ludzi między sobą - ostatecznie dokonują się rękami ludzi. Tej sytuacji nie udało się dotąd odwrócić. Ale nie tu leży newralgiczny punkt stosunków wzajemnych między ziemią a niebem. Najważniejsze jest to, że bogowie ciągle żądają od ludzi zupełnie jednoznacznego deklarowania się po jednej lub drugiej stronie i nie znoszą sytuacji niejasnych. W ten sposób, przez swoją presję, wprowadzają do życia ziemskiego godny pożałowania alternatywny charakter wyboru i odbierają istnieniu człowieka ową miłą dwuznaczność, która należy do głównych uroków życia.

17. Salome czyli Wszyscy ludzie są śmiertelni

Salome, pięknej tancerce króla Heroda, napisano rzeczy różne. Poświęcił jej jeden ze swoich ślicznych wierszy Guil-laume Apollinaire:
Pour que sourie encore une fois Jean-Baptiste
Sire je danserais miewc que les seraphins...

O Salome — księżniczce o srebrnych stopach - napisał sztukę Oskar Wilde. O Salome napisał hymn Jan Kasprowicz:
Salome, kłęby włosów rozwiawszy miedziane Jako krwawiące się pożarów łuny...
Twarz Salome namalował również jeden z uczniów Leonarda — Luini. Namalował ją z wyobraźni, bo nie mógł jej już oglądać bezpośrednio. Nie wierzymy też, żeby namalował ją zupełnie wiernie. Salome na tym obrazie ma twarz spokojną, lekko tylko zamyśloną, ale zaciekawioną, a spojrzenie jej zdradza, obok ciekawości, pewną oschłość i zobojętnienie czy nawet nieświadome okrucieństwo. Jest inna niż w sztuce Wilde'a, inna niż w wierszu Apollinaire'a, inna też, niż my ją przedstawiamy.
Wszyscy pamiętamy historię Salome tak, jak opowiedzieli ją autorzy Ewangelii. Sugeruje ona, że król Herod (wszakże nie ten, który kazał urządzić rzeź niemowląt, ale jego następca) był człowiekiem okrutnym, ale wahał się w swoim okrucieństwie; że jego kochanka utrzymała stanowczość w okrucieństwie i chciała go skłonić do zabicia proroka Jana; że za jej namową córka jej Salome zażądała od króla głowy proroka, kiedy król pozwolił jej, zachwycony jej tańcem, zażądać, czego zapragnie; że żądanie to zostało spełnione, a głowę proroka przynieśli słudzy na tacy.

Historia ta jest w głównych punktach (jednak nie we wszystkich) autentyczna, staje się jednak niezrozumiała wskutek pominięcia przez kronikarza szeregu szczegółów istotnych dla sprawy. W szczególności sugeruje, że Herodiada była przyczyną śmierci Jana, a Salome - jej bezwolnym narzędziem. Sugestia fałszywa. W rzeczywistości rzecz się miała tak oto:
Piękna tancerka Salome zakochała się w proroku Janie. Prorok Jan trzymany był w więzieniu w ogrodzie królewskim pod strażą uzbrojonych żandarmów, często jednak wychodził do ogrodu w miejsca strzeżone. Kiedy Salome wychodziła rankiem z mieszkania, przechodziła obok więźnia, który stał, wsparty o wysoką pinię, wysoki, brodaty i mocny, z rękami założonymi do tyłu. Nieruchomy, spoglądał na nią zielonymi oczyma, w których Salome poznawała, jak bardzo pewien był prawdy, którą głosił, i jak bardzo nic go nie mogło poruszyć. Stał tak godzinami jak posąg, wpatrzony w przestrzeń, milczący, pełen pogardliwego pobłażania dla ludzi, którzy go otaczali. Strażnicy z nudów wszczynali z nim niekiedy rozmowę, a na ich pytania Jan odpowiadał krótko i bez wahania.
— Czy wiesz, Janie - pytali - że grozi ci śmierć?
— Wiem, bracia - odpowiadał Jan, a słowo „bracia” wymawiał w taki sposób, że choć miało go zrównywać z żołnierzami, każdy czuł, jak bardzo jest nim zaszczycony.
— Jeszcze jesteś młody, Janie — mówili żołnierze — czy warto ci tak umierać, nie wiadomo za co?
— Warto, bracia - mówił Jan. - I wiadomo za co.
— A za cóż to umierasz?
— Za prawdę, bracia.
— A cóż to takiego ta prawda? - pytali dalej żołnierze, bo im się bardzo nudziło.
— Prawda, bracia, polega na tym, że człowiek umiera tylko raz. Wtedy żołnierze kiwali głowami z politowaniem i mówili:
— Za taką prawdę, o której wie każde dziecko, za taką prawdę umierasz? Ech, Janie, w głowie ci się pomieszało!
Potem odchodzili na bok, grali w kości, kłócili się i pili wino. Byli to ludzie dobrzy, nieuczeni i spokojni. Pilnowali Jana, bo im kazano, ale nie mieli do niego nienawiści.
Salome, wytworna Salome, przechodziła codziennie koło proroka w łachmanach i czasem zatrzymywała się z boku, żeby posłuchać tych rozmów. Patrzyła jak urzeczona w oczy Jana, a on rzucał na nią niekiedy wzrok obojętny, bez uśmiechu.
Wiele dni przechodziła Salome, urocza tancerka, koło więźnia i każdego dnia o chwilę dłużej przystawała przy jego drzewie. A kiedyś wreszcie odważyła się przemówić do niego:
— Powiedziałeś, proroku, że człowiek tylko raz umiera. Ale przecież wszyscy o tym wiedzą, cóż to za nauka?
— Nikt z was o tym nie wie - odpowiedział Jan. - Gdybyś o tym wiedziała, Salome, dawno przestałabyś się uśmiechać.
— Nie wiem, co mówisz, proroku. Ale gdyby nawet tak było, to cóż mi z prawdy, od której się przestanę uśmiechać?
— Nic więcej, Salome, Salome. Nic więcej. Na prawdzie zyskuje się tylko to, że się ją posiada. Nic więcej, Salome, Salome.
Wtedy tancerka powiedziała tak cicho, żeby nie usłyszeli jej stojący obok strażnicy:
— Czy chcesz mnie nauczyć swojej prawdy, Janie?
— To nie jest moja prawda, Salome; jest ona również twoja, chociaż o tym nie wiesz, jest prawdą o nas wszystkich. Nauczę cię jej, ale przez to nie będziesz szczęśliwsza. Nauczę cię jej, bo ludzie powinni znać swoją prawdę.
Od tego dnia codziennie przychodziła Salome do proroka Jana, a on codziennie, głosem nieco oschłym i jednostajnym, niemal usypiającym, uczył jej wielkiej prawdy. Ocalały tylko strzępki z pamiętnika Salome, w którym notowała ona swoje rozmowy z Janem. Czytamy tam ledwie urywki zdań, tak oto brzmiące: „...ponieważ wszystko, co skończone, choćby bardziej ogromne niż droga do nieba, jest równą nicością...”; i drugi fragment: „...jeśli każda skończoność jest źródłem rozpaczy, to o ileż bardziej to, co nieskończone” i trzeci: „...a kiedy zrozumiesz, nie zaznasz spokoju, ale nocą porzucisz swój dom i swoje miasto, bo nie należysz do niego, i swoich rodziców, bo nie należysz do nich, i swoje dzieci, bo nie należysz do nich, i wyruszysz na poszukiwanie, i będziesz chciała tylko jednego: wiecznie zaprzeczać temu, co jest, a gdy tylko zaprzeczysz, własnemu zaprzeczeniu zaprzeczyć, aż wreszcie...”
Codziennie Salome chodziła na naukę do Jana proroka i codziennie uśmiech gasł na jej twarzy, ale codziennie lepiej i piękniej tańczyła przed królem; tańczyła ledwo dotykając ziemi stopami, a wszystkim patrzącym wydawało się, że nie Salome tańczy, ale wspomnienie po niej, bo tylko we wspomnieniu zdarzają się rzeczy tak piękne.
I pokochała Salome proroka, i Jan tkwił w jej pamięci nieprzerwanie i boleśnie, i żywił się jej pamięcią, jak pasożyt żywi się drzewem.
I prorok Jan pokochał Salome tancerkę i codziennie z utęsknieniem wyczekiwał chwili, kiedy pojawi się w jego więzieniu, dokąd wpuszczali ją strażnicy z ukłonem, bo była córką kochanki królewskiej. I napoił ją Jan swoją mądrością, a Salome z trudem dźwigała ciężar jego smutnej wiedzy.
Aż przyszedł dzień, kiedy powiedziała:
— Nauczyłeś mnie wszystkiego, Janie. I co dalej? A Jan odpowiedział:
— Jestem więźniem królewskim, Salome, a więźniowie nie mają jutra, tylko dzień dzisiejszy. Nie wyjdę nigdy z mego więzienia aż do dnia, kiedy wyniosą stąd moje martwe ciało; a to będzie, gdy się spodoba królowi.
— Janie, Janie, jakże więc będzie? Trzeba nam zaprzeczyć temu, co jest, a możemy temu zaprzeczyć tylko przez to, że zaprzeczymy własnemu życiu, bo nasze życie nie może być inne, niż jest.
— Tak, Salome, tylko śmiercią możemy mu zaprzeczyć. Ale więźniowie nie mają prawa do śmierci, muszą je zdobyć. Zdobądź je dla mnie i dla siebie, Salome.
— Zrobię to, Janie. A kiedy nas tu nie będzie, czy jeszcze będziemy razem, Janie? Dokąd się umiera, Janie?
Ale Jan nie odpowiedział na to pytanie.
Tego dnia wieczorem Salome tańczyła w ogrodzie królewskim, a tańczyła piękniej niż kiedykolwiek w życiu, a patrzącym zdawało się, że obłok wirującej mgły wznosi się i opada na ziemię. A kiedy skończyła w burzy oklasków, zapytał ją król zachwycony, czym może ją uszczęśliwić za sztukę tak niezwyczajną. I zanim zdążyła słowo powiedzieć, matka szepnęła jej do ucha zduszonym głosem: Poproś o głowę proroka Jana. Albowiem kochanka królewska nienawidziła proroka Jana najbardziej, a przy tym była zdania - być może słusznie - że śmierć jest największym złem, jakie można wyrządzić człowiekowi. I Salome powiedziała głośno i dźwięcznie:
— Każ mi przynieść, królu, głowę proroka Jana.
Szmer zgrozy przeszedł po sali, a król zasępił się i milczał chwilę; nie zdecydował się dotąd uśmiercić Jana - trochę z bojaźni przed więzionym prorokiem, a trochę z szacunku. Ale powiedział po chwili żołnierzom głosem niepewnym i trochę zniechęconym:
— Przynieście głowę proroka na misie. Wtedy nastała cisza.
A kiedy łoskot topora oznajmił wszystkim, że oto spełniła się ziemska wędrówka proroka Jana, drgnęli wszyscy i mroźny wicher przeszedł przez salę królewską. I wszyscy jakby unieruchomili się w drżeniu do chwili, kiedy kat wniósł na misie głowę ociekającą krwią. Kobiety dygocąc gryzły chustki, a mężczyźni starali się patrzeć w bok, chociaż widok męczeńskiej głowy przyciągał ich nieodparcie.
Salome stała na środku sali z nieznacznym uśmiechem; ona jedna nie drżała, nie odwracała głowy. Patrzyła wprost na krwawy ślad czegoś, co było przedtem prorokiem Janem, na szklane oczy zaklęte hipnozą śmierci.
A kiedy goście, obudzeni z odrętwienia, w pośpiechu opuszczali salę, została w niej Salome. Stała długo bez ruchu, a potem poszła do swojego pokoju i wyjęła cienki sztylet. Ale ledwo go wydobyła, wspomnienie głosu proroka zadźwięczało jej w uszach: „...że człowiek umiera tylko raz”. Zawahała się, a sztylet wypadł jej z ręki i z piskliwym zgrzytem pękł na posadzce. I jeszcze donośniej zadźwięczało w uszach Salome milczenie Jana, kiedy go zapytała: „Dokąd się umiera?” Potem powiedziała do siebie: „Razem z Janem mieliśmy zaprzeczyć temu, co jest, a tylko śmiercią mogliśmy temu zaprzeczyć i pokonać to, co nieuchronne: a przecież śmierć jest najbardziej nieuchronna ze wszystkiego na świecie. I oto nie ma więcej proroka Jana. Czy przez to samo już nie zaprzeczyliśmy temu, co jest i co jest skończone? I skoro nie ma już Jana, czy razem z nim nie umarła jego wiedza? A jeśli tak - po cóż mam się zabijać dla wiedzy, której już nie ma, która była ważna tylko do chwili, kiedy on żył”.
Potem Salome usiadła przy stole i w swoim pamiętniku zapisała sześć prawd, których nauczyła się tego dnia:
„Pierwsza: Nasze zaślubiny z prawdą nie mogą trwać dłużej niż zaślubiny z człowiekiem, który ją przyniósł.
Druga: Własną śmiercią można własne życie tylko potwierdzić, ale zaprzeczyć mu nie można, ponieważ nasza śmierć czyni dopiero nasze życie ostatecznie nieodmiennym.
Trzecia: Prorok Jan nie miał racji mówiąc, że tylko raz się umiera. Bo nikt nie umiera dla siebie samego, skoro nie może przeżyć własnej śmierci; umiera się tylko dla drugich, a dla drugich można umrzeć wielokrotnie.
Czwarta: Zobowiązałam się milcząco wobec proroka Jana, że razem z nim umrę. Czy wiąże mnie obietnica, skoro go już nie ma? Czy może więc istnieć więź między mną a nicością? Skoro Jana śmierć istnieje dla mnie, a nie dla niego, i skoro po śmierci istnieje on tylko dla mnie, nie dla siebie — to jest to więź moja ze mną samą, którą mogę zerwać w dowolnej chwili. Nie można zawinić wobec nicości. Ergo...” etc.
Pozostałych prawd nie udało się w rękopisie Salome odcyfrować.
Pozostaje pytanie: czy Salome jest winna śmierci Jana? Oczywiście nie, skoro doprowadziła do jego śmierci kierując się jego własnymi zasadami, a przy tym w uzgodnieniu z nim. Miała sama zadać sobie śmierć. To prawda, ale przez to nie staje się winna czegoś, czego nie byłaby winna, gdyby była sobie śmierć zadała, bo ani śmierć nie zwalnia od winy, ani powstrzymanie się od śmierci nie czyni winnym. Więc w ogóle jest niewinna? - zapytacie. Głupie pytanie. Gdybyśmy umieli na nie odpowiedzieć, nasz świat przypominałby od dawna tabliczkę mnożenia. A wtedy zobaczylibyście, o ile byłby gorszy od istniejącego.

Rozmowy z diabłem

Wielkie kazanie księdza Bernarda

Najmilsi moi, och, najmilsi moi, o wielkiej rzeczy traktować dzisiaj będziemy - a może zresztą nie wielkiej wcale, co mówią, pewnie, że niewielkiej, małej, maleńkiej, najmniejszej na świecie, to jasne, bo jeśli Stwórca jest największy, to ten, co najbardziej mu się sprzeciwia, musi być najmniejszy, najmniejszy, dobrze mówię, a więc me o żadnej wielkiej rzeczy mówimy, ale o zupełnie maleńkiej, o najmniejszej, o tym, co jest prawie nic, prope nihil, właśnie dlatego, że najbardziej Bogu przeciwny. A i któż to albo cóż to najbardziej jest Stwórcy przeciwne, zapytacie, najmilsi moi, a ja odpowiem: sami to wiecie, kochani, znacie imię tego, co najbardziej się Bogu i wielkości jego swoją maleńkością ohydną sprzeciwia, ho, ho, dobrze jego imię znacie, powiedziałbym nawet, że jeśli w ogóle coś znacie, to znacie to właśnie albo tego właśnie - tego małego, chytrusa, podleca, prześmiewcę, szydercę, okrutnika, znacie go, znacie, powtarzam, a jak znacie, to po cóż wam o nim opowiadać? Ale będę opowiadał, będę, kochani moi, bo wy go znacie, ale naprawdę nie znacie, bo kłaniacie mu się w pas i służbę mu odprawiacie, najmilsi, codziennie, co godzina — co mówię, co minuta, stale, bez przerwy odprawiacie mu służbę — więc niby go znacie, a jednak, bracia moi, siostry moje, nie wiecie naprawdę, kto on zacz i czemu on taką siłę ma, to znaczy właśnie siły żadnej nie ma, bo on nie silą swoją, ale bezsiłą okropną, niemocą straszliwą sprzeciwia się Bogu i sile jego, a więc czemu właśnie w sidła jego bezsiły okrutnej wpadacie, czemu go na ramionach nosicie, piastujecie, hołubicie, najmilsi, pieścicie, czemu to, czemu...
Alem się zmęczył, kochani, zasapał, dech stracił, ale to nic, kochani, to nic, ja wam zaraz o tym wielkim, o tym maleńkim, chciałem powiedzieć, więc o tym maleńkim zaraz wam powiem wszystko, co trzeba, a to po to, najmilsi, żebyście odtąd wiedzieli, jak się ze sztuczkami jego rozprawiać, jak wykręty jego przenikać, jak sidła i wnyki obchodzić, chytrościom się nie dawać, ciosy parować, podstępy odpierać, kłamstwa jego na światło wywlekać, oszukaństwa wykrywać, złości wszystkie bez miłosierdzia tępić.
A i gdzież to wszystko się mieści, te podstępy czarcie, te oszukaństwa i złości, gdzież ich szukać, jak im radę dawać, najmilsi, gdzie siedlisko szatańskie wykryć i w samym gnieździe wroga na zawsze ugodzić — oto właśnie, co przedmiot stanowi kazania dzisiejszego, oto o czym, bracia moi i siostry, mówić wam będę albo raczej już mówię, już właśnie mówię, słuchajcie, słuchajcie tego, co i tak wiecie wszyscy, ale co nie wystarczy, żebyście wiedzieli, bo musicie jeszcze wiedzieć, że i ja to wiem, ja, pasterz wasz i opiekun, doradca i obrońca wasz przed diabelskim gniewem. Jakoż nie gdzie indziej piekielnik okrutny siedlisko obrał, jeno w was samych, tak jest, w duszy waszej i w trzewiach waszych, tam on, tam sobie pałace znalazł wygodne, tam schronisko bezpieczne, stamtąd ku zgubie waszej spiskuje, na niewinność waszą, kochani, czyha, stamtąd chytrości swoje wypuszcza i jady, w was samych, tak, tak, to wy go w sobie nosicie, w środku, jak Jonasz wieloryba w brzuchu nosił, to znaczy wieloryb Jonasza, chciałem powiedzieć, albo może nie chodzi tu w ogóle o Jonasza ani o wieloryba, bo to nieważne, to znaczy Jonasz ważny, bo był mąż Boży, ale wieloryb nieważny, bo nie był mąż Boży, więc nie chodzi tu o wieloryba, a jak nie ma wieloryba, to nie ma Jonasza, więc zostawmy w ogóle Jonasza z wielorybem, bo przecie o co innego chodzi, więc, wracając do rzeczy, co to ja chciałem, o, właśnie, więc, że wy tego zdrajcę w sobie w środku, w samym środeczku nosicie, i to nie w jednym kawałku ciała, nie w głowie tylko albo w nogach tylko, ale wszędzie, wszędzie, w każdej odrobinie tego waszego ciała plugawego i tej duszy plugawej, najmilsi moi, ukochani, nosicie czartowską zarazę, siłę diabelską albo raczej bezsiłę, jakem już powiedział, tak, tak, w głowie waszej on siedzi, kusiciel, mózg pęta, i w brzuchu siedzi, w żołądku, obżartuch, i w członkach wstydliwych do rodzenia zdatnych, bracia moi i siostry - tu dopiero, ho, ho, jak siedzi, rozpustnik nienasycony, i w wątrobie waszej, kochani, siedzi, gniewem i żółcią parskając, i w sercu waszym, gdzie myśli nieczyste się lęgną, i w krwi mieszka do okrutnych was podżegając niegodziwości, i w rękach niewstydliwych siedzi i bezeceństwa nimi wyprawia, i w kiszkach siedzi, a jakże, i w oczach, w oczach siedzi, pożądliwie na świat zerkając, i w uszach ciekawych nowinek, i na języku - ho, ho, jak on na języku siedzi mową oszczerczą zionąc i bluźnierstwem, i kłamstwem, i herezją, wszędzie, wszędzie, najmilsi, od stóp do głów, po całym ciele waszym snuje się złośliwiec nieczysty, wszystkie członki do grzechu podnieca, jak kukłą wodzi wami, do zła kusi, namawia, obiecuje, okropności robić każe, a wy, najmilsi moi, wy mu posłuch dajecie, w szpony okrutne wpadacie, rady mu dać nie możecie, wszyscy pod władzę jego bez nadziei wpadacie, kobiety i mężczyźni, dziewczątka i chłopcy, starcy i staruszki, dzieciny nawet ledwo od ziemi odrosłe, co mówię - niemowlęta, oseski, noworodki, ależ! — płody jeszcze z łona matczynego nie wyszłe, ledwo poczęte, wszyscy, wszyscy, och, jaka to rozpacz, najmilsi, jaki smutek, tak was oglądać, przez wroga zniewolonych, do służby haniebnej przymuszonych, na pośmiewisko wydanych, łupem Bożego gniewu paść mających, bo przecie, kochani, przyłożona jest już siekiera do korzenia, iam enim securis ad radicćm arborum estposita...
Och, przyjaciele moi kochani, gdybyście tak uważnie na swoje dusze popatrzyli, przyjrzeli się, poskrobali igiełką sumienie wasze, nie daj Boże, co byście tam odkryli, co by się pokazało waszym oczom, nie daj Boże, powtarzam, i to nie tym najgorszym z was, nie tym, co to bez wstydu wdowy i sieroty płaczące uciskają, mężów zabijają, sodomią sprośną — Boże uchowaj — ciało i duszę kalają, nie tym, powiadam, ale tym najlepszym, tym najczystszym, tym, co sami myślą, że w bieli nieskalanej przed obliczem Pańskim chodzą, i co innym tacy się zdają, tym właśnie, powiadam, tym dopiero groza cała piekielna i ohyda duszy własnej odsłoniłaby się niczym otchłań straszliwa, pełna wężów, ci dopiero, Boże nie dopuść, zobaczyliby, jak to w niby-czystości swojej co godzina Zbawiciela naszego w duszy swojej krzyżują, męki mu zadając najstraszliwsze, bok włócznią przebijając i żółcią pojąc, ci by dopiero, przeraźliwe ciemności swoje dojrzawszy, od własnej duszy uciekać precz musieli, jakby szczura dotknąwszy albo padalca tam, gdzie się aksamitu albo jedwabiu spodziewali, och, jakaż to groza, najmilsi, jaka zdrada okrutna, jaki podstęp szatana, biada, biada... Pomyśl, pomyśl, bracie mój i siostro, ile to chytrości diabelskiej się kryje — nie mówię w nieczystości, ale czystości twojej, w dobroci twojej, w miłości i poczciwości, pomyśl, jak to piekielnik zuchwały na zgubę twoją wieczną czyhając najsubtelniejsze sidła zastawia i wszędzie się wciska, wszędzie wślizguje, w najpoczciwsze twoje myśli i słowa, i uczynki jad zabójczy sączy, sączy, pomyśl, jak to delikatnie, aby tym łacniej cię uwieść, nie do złego cię pcha, ale do dobrego, a to dobro całe taką swoją złością przyprawi, tak nieczystością swoją splugawi, tak pohańbi, jakby nie przymierzając do wina przedniego naszczał, i cieszy się potem, i raduje, i z wesołości chichocze, że tak cię, bracie mój miły i siostro, oszukał nędznie, iż sam nie widzisz, jak to cała twoja wiara jednym wielkim bluźnierstwem górze, jak to trzeźwość twoja pijaństwem jest najobrzydliwszym przed Bogiem, czystość twoja -rozpustą wyuzdaną, pokora twoja - pychą najniegodziwszą, męstwo twoje - tchórzostwem śmierdzącym, hojność twoja - chciwością bezwstydną, a prawdomówność twoja — kłamstwem pomsty do nieba wołającym, pomyśl tylko, najmilszy, wniknij w siebie, a obaczysz w nagości ohydę własną i zbrodnie okrutne, i zgniłość ostateczną. Bo choćbyś i męczeństwo najsroższe dla wiary poniósł, to po cóż ty je, dlaczegóż ty je znosisz, czegóż ty się w głębi duszy spodziewasz, jak nie tego, że korona świętości w niebiańskim przybytku będzie ci dana, że u podnóżka boskiego tronu pysznie zasiędziesz i chełpić się będziesz świętością swoją, a więc powiedz, powiedz naprawdę, o co ci chodzi? O siebie samego, o tego jednego ci chodzi, którego miłujesz prawdziwie, za nic mając cześć boską i chwałę Zbawiciela, i mękę Jego przenajświętszą; a kiedy hojnie jałmużnę rozdajesz, po co to czynisz, bracie mój i siostro, jak nie po to, żeby przed ludźmi i przed Bogiem próżną zasługą zabłysnąć, komu ty, najmilszy, grosz tu dajesz, jak nie sobie samemu, w nadziei, że za każdy miedziak złoty talar ci zwrócą? A kiedy w czystości żyjesz niepokalanej, a kiedy ciało dręczysz postem i biczem, po co to wszystko, robaczku ty umiłowany, po co to, jeśli nie po to właśnie, żeby tym cielskiem swoim do woli się cieszyć i napawać po ciał zmartwychwstaniu, żeby mu, nie daj Boże, co się złego nie przydarzyło w czyśćcowej pokucie albo w piekielnych mękach? Ale marne twoje rachuby, bracie mój, liche twoje kalkulacje, bo pozna się Bóg na szatańskich podstępach i ani się obejrzysz, jak w siarce gorejącej płonący albo w lodowisku zatopiony po wiek wieków za tę czystość twoją i umartwienia twoje, i sprawiedliwość, i wiarę okrutnie wypłacać się będziesz, kochany mój, bo nic takiego zrobić nie potrafisz ani takiej czcigodności nie wymyślisz, żeby za nią diabelskie podszepty nie stały, to ja ci powiadam, gołąbku, że choćbyś w proch się roztarł z pokory twojej, to z tego prochu wąż pychy po wiek wieków lęgnąć się będzie, i choćbyś góry podnosił męstwem swoim, to spod tych gór tchórzliwe zające skakać będą, i choćbyś świat zadziwił sprawiedliwością swoją, to na wylot przejrzy ją Ten, co nerki i serca bada, i niesprawiedliwość najstraszliwszą w niej wytropi - niesprawiedliwość, powiadam, bo nie ma większej niesprawiedliwości i większej krzywdy Stwórcy wyrządzonej aniżeli siebie samego nad jego wielkość przekładać, a to ty właśnie robisz, bo dla ciebie samego ta sprawiedliwość twoja ma być opoką, bo tobie tylko służyć ma, bo o sobie i o sobie tylko, a o nikim innym nie myślisz; boś jest odważny z tchórzostwa - iż pomsty Bożej się boisz, bo pościsz z obżarstwa - iż nie chcesz, by wyrok Boży jadła twemu kałdunowi odmówił w dzień Sądu Ostatecznego, bo z lenistwa pracujesz - iż sobie myślisz, że cię w godzinę pomsty Bożej od pracy na wieki uwolnią, bo z nienawiści okrutnej miłujesz bliźniego - iż nie chcesz, żeby kto inny przed tobą zasiadał w chwale niebieskiej, bo z zawiści twoja wielkoduszność płynie, a z obłudy szczerość twoja. Rozejrzyj się tylko, bracie, zapuść wzrok w siebie, a taka cię zgroza przejmie, że na wieki ten obraz w duszy ci się odciśnie. A czy to twój obraz? Twój i nie twój, twój niechybnie, boć to ty sam jesteś, a nie twój, iż szatan to, w duszy twojej rząd sprawujący, ukaże ci się w całej obrzydliwości swojej, i wtedy to poznasz, poznasz, rybeńko, jak to jedno jesteś z kusicielem twoim, jak to już was odróżnić się nie da, jak to zza twoich świętości zęby szczerzy demon złośliwy, jak to ani takiego ułamka, ani włosa nie ma na twoim ciele, co by jadem szatańskim nie przesiąkł, jak to choćbyś na nie wiedzieć ile cząstek ciało i duszę swoją podzielił, a potem każdą z tych cząstek na milion cząsteczek najdrobniejszych jeszcze pokrajał, a z tych cząsteczek znowu każdą jeszcze na milion mniejszych - to w każdej tej najmniejszej cząsteczce jeszcze trujący wyziew piekieł na tysiąc mil nawet i kura beznosa zwęszy, nawet ślepy nietoperz zobaczy, nawet niema ryba krzykiem grozy powita. Tak to jest, bracia moi najmilsi i siostry, tak to jest i rady na to nie ma, boście do szpiku kości diabelstwem przeżarci, bo subtelnymi sztuczkami już was bez reszty nienawistnik do siebie przykuł, przywiązał, spętał, w niewolę zabrał, i choćbyście nie wiem jak się szarpali i ze skóry wyskakiwali, tak będziecie tańczyć, jak on zagra, tak mówić będziecie, jak on przykaże, tak robić, jak on podpowie, i zguba, ach, zguba okrutna nad każdym wisi, bo sąd Boży sprawiedliwy, bo grzech nie pomszczony nie będzie, a w was już nic krom grzechu nie zostało, a modlitwa wasza bluźnierstwem jest okropnym, a dziękczynienie wasze - zelżywością niewstydliwą, a cześć wasza - szyderstwem jest bolesnym z męki Zbawiciela naszego, i każda myśl wasza, i słowo wasze zbożne, i uczynek miłosierny - wszystko to razy krwawe bicza, co na ciało Jego umęczone spadają spokoju mu nie dając, o kaci wy okrutni, oprawcy niegodziwi, oto, oto, najmilsi moi, obraz wasz, oto konterfekt wierny, wy pieńki spróchniałe, płótno zetlale, ścierw na drodze leżący, łajno baranie, tak to, bracia moi, bracia kochani... I tak się frasuję serdecznie, bracia moi, tak się trapię i zamartwiam, po nocach nie sypiam, łzy gorzkie wylewam, jęczę, jęczę i oświecenia błagam, tak mi to serce frasunkiem bolesnym zarosło, chleb mój z płaczem mieszam, a kości moje na skwarki wyschły, bo tak myślę i myślę, i deliberuję, kochani, jak też wy sobie z onym nieczystym radę dacie, jak też się wyrwiecie ze szponów zakrzywionych, kiedy on was dusi i dusi, i pierś kolanem włochatym dławi, i kły szczerzy, i krąży, i szuka, kogo by pożarł, więc ja od tego zmartwienia jako grób pobielany, co z wierzchu piękny się wyda, a w środku pełen jest kości umarłych - nie, nie o to mi chodzi, to nie ja grób pobielany, to wy, bracia moi, wyście groby pobielane, duchem zatruci, do cna jadem czartowskim przeżarci, na wskroś zbrodniarza złością przeniknięci — więc jakże wy sobie radę dacie, kto was podeprze, kto rękę poda, kto szczudła miłości kalekim członkom waszym podstawi, kto, pytam, bo przecie ślepy chromego prowadzić nie może, a i wy sami dłoń pomocną odtrącacie, boście do rozkoszy diabelskiej przywykli, dobrze się w niej macie, w tym gnoju, alians okropny z szatanem sobie chwalicie, bagno wasze błogosławicie, a w ślepocie waszej nie widzicie, jako szykuje on wam zgubę wieczną, i nie słyszycie w głuchocie waszej głosu Bożego, a w niemocie waszej usta wasze chwalić Boga już nie umieją, jeno zioną plugastwem i kłamstwem i nic, nic, kochani, nic, nic was uratować nie może.
Nie może? A jednak, bracia moi, szukajmy ratunku, szukajmy gorączkowo, spiesznie, bez wytchnienia, bo chwila bliska, bo czasu nie ma, bo dzień Pański jako złodziej, bo chwili nie ma do stracenia, szukajmy prędko, natychmiast, lekarstwa, medycyny, pomocy, laski dla chromych, światła dla ślepców, szukajmy nie zwlekając, może się znajdzie, może coś, może jakoś, bracia, od zguby ratujmy się wzajem, bo tam będzie za późno, tylko żal okrutny i rozpacz kąsać będzie, tam robak nie umiera, a więc, kochani, drodzy moi, ratunku, ratunku szukajmy, pomocy wołajmy co prędzej, dróżki w ciemnym lesie, biegajmy, gdzie można, po wodę, bo pożar całe miasto ogarnął, całe państwo, świat cały, wody, wody...
Tak to, tak, najmilsi, królestwo demonów w duszy nosicie, każdy z osobna i wszyscy razem, królestwo ciemności, i jakże nam walczyć z królestwem całym, słabym ludziom, jakże przemóc siłę wrażą piekielnych złości, demona do posłuchu przymusić? Ale jest rada, jest na to rada, kochani, tylko uważać trzeba pilnie, słowa Ewangelii gorliwie czytać, ratunku tam szukać, otuchy i pocieszenia, i przeciw rozpaczy lekarstwa, i przeciw chytrości diabelskiej, a wszystkie balsamy tam pomieszczone znajdziecie, wszystkie, byleście pilnie zważali, ale po co ja to mówię, wy przecie zważać nie będziecie, bo nie takie rzeczy wam w głowie, gdzie wam do Ewangelii, gdzie wam do proroków, gdzie do czytania, kiedy wam do złodziejstwa pilno, do cudzołóstwa, do jedzenia i picia, chciwcy przeklęci, rozpustnicy i ladacznice, żarłoki i zabójcy, zawistne potwory, nic wam po Ewangelii, och, łotry, łotry jesteście, najmilsi, gdzież ja dla was ratunek znajdę, a przecież musi być ratunek jakiś, a pomyślcie, co to za radość w niebiosach, kiedy choć jeden się nawróci, wieprze nieczyste, cudzołożnicy, och, bracia moi kochani, nie odtrącajcie ręki pomocnej, bo to już ostatnia chwila, ostatnia, słuchajcie, słuchajcie, to przecie Ewangelia mówi, to głos Zbawiciela, Mateusz, ósmy rozdział: „a jeśli szatan szatana wygania, sam przeciw sobie jest rozdzielony, jakoż się tedy ostoi królestwo jego?...”
A no tak, nie mówiłem? Nie mówiłem? Jest ratunek, jest, jest! Mówi Zbawiciel, jak to królestwo szatana rozwalić, jak Nieczystego pogrążyć, z demonem na wieki się rozprawić, och, jaka to radość, kochani, a więc dobrze, dobrze, już wiemy, wszystko wiemy, przecież o to właśnie chodzi, tak dokładnie, żeby nie ostało się królestwo szatana, które w nas jest, to znaczy w was, kochani, najmilsi, żeby to królestwo przepołowić, jak piłą rozerżnąć, jak robaka zadusić, tak, tak, a teraz już wiemy, jak to
zrobić...
Teraz już wiecie, moi najmilsi, że nie tylko szatańskie podstępy zwalczyć możecie, ale że całkiem łatwa to sprawa, łatwa - co mówię - najłatwiejsza w świecie, błahostka, rzecz śmieszna, bez trudu najmniejszego, bez wysiłku, kochani bracia, palcem kiwnąć wystarczy, a pada w proch piekielna machina i walą się rachuby nieczystej siły, jakże to łatwe, jakże proste, dziatki moje, jakże on słaby, ów mocarz ciemny, iż dziecko ledwie urodzone pyszne jego chytrości powalić może, broń z ręki wytrącić, byle tylko wiedzieć, byle wiedzieć dobrze, gołąbeczki, jak się do sprawy zabrać. Ale my już wiemy, ale wy już wiecie, najmilsi, na czym rzecz cała polega, gdzie sedno leży, jakim orężem wroga w perzynę obrócić — oto w słowach Zbawiciela wszystko powiedziane zostało - kiedy szatan szatana wygania, nie ostoi się jego królestwo, a więc ten tylko, ten jeden będzie na szatana sposób skuteczny, a nie inny żaden - szatana szatanem wypędzić, własną bronią na ziemię go zwalić, zło złem wyniszczyć, trujące ziele jego własną trucizną zakazić, oto, najmilsi, środek, oto ratunek, oto wybawienie, oto droga królewska żywota wiecznego, droga ku jasności niebiańskiej, oto piekieł pohańbienie, ach, jakież to szczęście, najdrożsi, że nam Bóg ten środek objawił, a z niewstydliwej demona paszczęki wyrwać się pozwolił, jakie szczęście, jakie wesele przednie, uciecha wielka, jakby z choroby śmiertelnej podniesienie, francy uleczenie, z topieli grząskiej wydobycie, z mułu morskiego wyłowienie... Tak tedy, bracia moi, diabła diabłem wypędźmy, odpoczynku mu nie dawając, zamieszanie w szeregach piekielnych czyniąc, szyki demonom psując, jednego czarta przeciw drugiemu obracając, a drugiego na pierwszego podszczuwając i taki w królestwie złości zamęt czyniąc, że własną złością strawione w proch się rozleci. Ale cóż to znaczy właściwie, zapytacie może, diabła diabłem wypędzać, biesa na biesa podszczuwać, cóż to znaczy? A ja wam odpowiem, zaraz odpowiem, najmilsi, aż wszystko jasne i łatwe się stanie, aż wstydem spłoniecie, żeście dotąd tej rzeczy najprostszej nijak dostrzec nie mogli. A przecież tylko o to chodzi - jeśli w ogóle o cokolwiek chodzi, a czy chodzi czy nie chodzi, w to już wnikać nie będziemy - a więc o to tylko, ukochani moi, żeby się mądrze przyczaić i na każdą pokusę diabelską taką ripostę mieć w pogotowiu, iżby jako policzek siarczysty w kusiciela ugodziła, pewnie, pewnie, przyjaciele moi, skutecznie, niezawodnie, sprawnie - na każdego diabła innego wypuścić, na nic nie bacząc, a jeno w państwie złości zamęt czyniąc, jako to, dla przykładu podając, kiedy cię, serdeńko moje, rozpacz ogarnia, a rozpacz znak widomy diabelskiego kuszenia, czymże ty rozpacz pokonasz? Jasna to rzecz, kochaneczku - rozpustą ją pokonasz, tak jest, rozpustą okropną, wyuzdaną, bezwstydną, gorszącą, straszną, nie do opisania; a kiedy znowu innym razem do rozpusty właśnie kusiciel cię namawia, zwodnicze rozkosze płci obiecuje, a nęci, a słodkie obrazy maluje, a lubieżne ognie rozpala - ty go, rybeńko, innym grzechem w te rozpustne podszepty ugodzisz - pijaństwem takim wielkim, że niemoc zupełną na wszystkie członki sprowadza i jako paraliż duszę i ciało pęta; a kiedy on znowu, bies nieczysty, do pijaństwa namawia - ty w niego grzechem skąpstwa jako pociskiem śmiertelnym ugodzisz, a tak cały z opresji wyjdziesz. A kiedy znowu ciekawość zdrożna w sercu się zalęgnie, żądza wiedzy bezbożna, co boski majestat obraża - jakże ją wytępisz, jakże kusiciela odegnasz? O, jaka łatwa to broń, braciszkowie, jaka łatwa! Grzech lenistwa do roboty zaprzęgasz i na nic zaraz pokusa diabelska idzie, lenistwo każdą żądzę, choćby największą, z duszy precz wygna, a ty znowu, jak przedtem, w czystości pozostajesz, a diabła na pośmiewisko wystawisz. Lenistwo znowu zawiścią wypędzaj, a zawiść pychą, a pychę próżnością, a próżność chciwością, a chciwość z powrotem rozpustą i tak każde kuszenie czartowskie precz zmieciesz czartowską miotłą.
A może to za trudna jeszcze sprawa, gołąbku, dla ciebie, może pracy za wiele, za wiele namysłu, nie martw się, nie martw, kochany, prostsze my znamy sposoby na sidła piekielne, daleko prostsze, tylko uważnie słuchaj, tylko ucha nadstawiaj, tylko zważaj bacznie, a dowiesz się zaraz, jako najprostszy na diabła sposób na tym się zasadza, żeby zło pokusy ziem uczynku precz wygnać i tak czartowskie fortele na śmiech wydać, jako to, kiedy cię właśnie do rozpusty kusiciel namawia, ty zaraz, ani chwili nie czekając, w rozpustę najokropniejszą się rzucasz i w ten sposób pokusy nie ma więcej, nie ma, powiadam, bo przecie to rzecz wiadoma, że póki pokusa działa, poty czynu nie ma, a kiedy czyn jest, pokusa już ustaje, ty więc, najmilszy mój bracie i siostro najmilsza, ani chwili pokusy cierpieć nie będziesz, ale natychmiast wszystko wykonasz, co ci bies szepce, a tak kuszenie jego w niwecz obrócisz: kiedy złodziejstwo - złodziejstwo, kiedy zabójstwo - zabójstwo, kiedy gniew - gniew. O jakiż to łatwy, bracia, na szatana sposób, jaki skuteczny - siłę pokuszeniu jego odbierać pokusy niezwłocznie wykonując. Nie jestże to królestwa szatańskiego przemyślne rozdwojenie, czarta czartem pokonanie, nie jestże to, powtarzam, wielkie duszy nad chytrością piekielną zwycięstwo, wielka wiktoria, nad którą chóry serafinowe pienia zachwycone wieść będą? O bracia moi, wielkie wam rzeczy powiadam, od wielkich nieszczęść zbawić pragnę, dłoń pomocną podaję, najmilsi moi, uwierzcie słowom moim, uwierzcie, błagam, bo tu o wieczną szczęśliwość idzie.
A i cóż tak na mnie patrzycie, kochani, i czemuż się przyglądacie? Co to was dziwi? Dziwi was co? Żem pociemniał trochę, może o to chodzi? Czy o te rożki na głowie wam chodzi, coście je zobaczyli? A i cóż tu dziwnego? Rożki jak rożki, dla ozdoby noszę, dla parady, a zresztą nie całkiem dla parady, bo przecie muszę się bronić, jakby mnie kozioł na drodze napadł i bóść zaczął, albo inne zwierzę... Ale może o ten ogonek wam chodzi, ale dlaczego wam ten ogonek przeszkadza, noszę przecie ogonek, bo potrzebny, bo czym się będę inaczej od much oganiał, muszę mieć przecie ogonek, nieprawda, muszę! Ale wy pewnie nie tak, wy sobie co innego myślicie, ho, ho, ja już wiem, co wy sobie myślicie, w tych waszych głowach głupich, w tych łbach bezmyślnych, wiem ja, co się tam lęgnie, jakie myśli poczwarne, jakie głupoty, jakie świństwa. Bo wy przecież, wiem ja, wiem dobrze, wy sobie wyobrażacie, że te rożki i ten ogonek, i wszystko - że to diabelskie znamiona, że ja sam tu do was, pasterz wasz, opiekun wasz i nauczyciel, z piekielnych czeluści przyszedłem, że sam nie kto inny jestem, jak czart w ziemskie szaty przebrany, ha, ha, no powiedzcie, powiedzcie, tak sobie myślicie, co? Tak myślicie, tak wam się w głowie roi, he? A ja wam powiem, biedni wy moi, najmilsi, czemuż ukrywać, co tu jest do ukrywania? A więc powiem wam, tak, tak! A jakże, dlaczego nie? Owszem, owszem, stamtąd właśnie przyszedłem, od braci mojej czartowskiej do was posłany, a jakże... A po co przyszedłem, pytacie, jaki w tym cel był tajemny, zamiar jaki? A i to powiem, bo czemu bym nie miał powiedzieć? A więc słuchajcie uważnie, pilnie, wszystkiego się dowiecie. Ku waszemu zbawieniu ja tu przyszedłem, wielką naukę przynieść wam pragnę, pomoc okazać... A wy sobie pewnie myślicie, że jak diabeł, to już nic innego, jeno na zgubę waszą czyha. O jakże srodze się mylicie, najmilsi, jaki okropny to błąd, jaka pomyłka straszna! A ja przecie, kochani moi, z miłości ku wam, tylko z miłości wielkiej diabłem się stałem, bom wiedział, że żaden anioł, choćby moce, choćby księstwa, choćby trony, choćby cherubiny, choćby serafiny same, żadne wam nie powiedzą tej tajemnicy największej... Bo przecie anioł dobrem jest samym, wy to wiecie, najmilsi, nieprawdaż? A skoro tak, to jakżeby wiedział, dobrem będąc, jak się ze złem obchodzić, jak je zwalczać, jak jego podstępy wykrywać? Nie wie on tego, kochani, i wiedzieć nie może, bo dobro ze złem stykać się nijak nie może, a więc i zwalczyć nie może zła, a tylko zło, zło samo, diabeł — on jeden diabła pokonać potrafi. I ja też, bracia i siostry, z miłości ku wam przeciw boskiemu majestatowi się zbuntowałem, ażeby, w diabelskim zasiadając chórze, nad złem panować, zło rozdawać i tak przeciwko złu walczyć. Po to tylko, po to jedynie, ukochani, zszedłem w piekielne czeluście, żeby tu do was przyjść, żeby wam broń skuteczną podać przeciwko złu, żeby diabelstwem diabelstwo wypędzać, a tak diabelskie władanie rozbijać — jak to Zbawiciel uczy. Nie dziwcie się tedy, nie dziwcie się, powtarzam, tej skórze mojej, rożkom tym i ogonkowi, i nawet gdyby płomyczki po mojej skórze latały, też się nie dziwcie, i w ogóle niczemu nie dziwcie się nigdy, bo jeśli anioł mógł z miłości do was na wieczne męki z dobrej woli się wydać i diabłem się stać — to już zaiste niczemu się dziwić niepodobna. A przecież tak właśnie, tak dokładnie rzecz się miała, a ja tu do was po to jeno przychodzę, żeby do złego was namawiając, złem tym inne zło od was przepędzać, skoro tylko złem od zła bronić się można.
Teraz już wszystko wiecie, kochani, teraz już nic nie jest wam tajne, teraz już wiecie, kto jestem i po com przybył do was, i czego was nauczyć pragnę; teraz już wiecie, jak się z diabelskich zasadzek wyrwać, jak plany chytre biesa krzyżować, teraz już wszystko wiecie. Tylko upadły, najmilsi, może z upadłym się zmagać, boć trzeba w tej samej przepaści siedzieć, aby wojnę prowadzić, tylko więc anioł upadły upadłego anioła pokonać może, jakaż wielka prawda, mili moi, jakaż to nauka subtelna, jaka pociecha dla dusz waszych strapionych, jakie światło na zagubionym waszym gościńcu...
A ja widzę, bracia kochani, widzę po was, że jeszcze czegoś wam nie dostaje, coś doskwiera, coś wam się jeszcze w głowie majaczy, a to to, a to owo, jakoś, coś, gdzieś, może by tak, owak, och, bracia kochani, widzę ja dobrze, o co wam chodzi, przejrzałem ja męty smutne dusz waszych i tego robaka widzę, co wam serce gryzie, a jakże, gryzie, wiem ja, co to za robak, co to za myśl przewrotna, bo wy przecie — no powiedzcie, czy nie tak? - wy sobie myślicie, że jak jednego diabła drugim diabłem wypędzicie, toć zawsze przecie z diabłem zostaniecie, to ciągle długonosego za towarzysza mieć będziecie, a wy co? Wy byście chcieli, żeby już całkiem żadnego diabelstwa, żeby nic, żeby - och, zuchwała myśl! — żeby z grzechów oczyszczonym do nieba wam poszybować przyszło, na prawicy Ojca niebieskiego zasiąść, rozkoszy odpocznienia wiecznego przy tronie Pańskim zażyć, na gody wiekuiste inwitację dostać, tego, tego byście chcieli, na miły Bóg, nie mówcie, że nie, bo o to wam chodzi, o to właśnie, o nieszczęśni, jakie straszne zuchwalstwo, jaka pycha złowroga, nieskończona, zawrotna, szatańska! Bracia moi, to wy tego się spodziewacie, takich sił chcielibyście dobyć z nędznych waszych duszyczek, co niby jabłuszka sparszywiałe w ogrodzie Pańskim strącane są wiatrem, z nich to spodziewacie się dobyć bezgrzeszność zupełną, grzechu pierworodnego skutki straszliwe wymazać, nieskalanymi, świętymi zostać? Tego się spodziewacie, bracia? Ależ to grzech straszny, grzech największy na ziemi, grzech pychy bezwstydnej, majestatowi boskiemu nieskończenie uwłaczający, wart piekła męczarni najsroższych, toż to grzech nieopisany, i wy za ten grzech właśnie najgorszy nagrody wieczystej się spodziewacie? O jakaż zgnilizna, jaki upadek, hańba jaka, górze, górze! Najmilsi moi, kto na świętość liczy, kto zbawienia pragnie, gorsze sobie męki szykuje, niż gdyby najohydniejsze zbrodnie co chwila od kolebki do grobu czynił, albowiem ponad grzech pychy gorszego nie masz
1 za ten grzech właśnie strącone zostały w otchłań zbuntowane anioły. Zastanówcie się, pomyślcie, rozważcie, czego wy się od Stwórcy waszego domagacie, na co liczycie, a wnet ujrzycie, jak gniew Pański rozpalacie ku sobie, który was niczym słomę na popiół mamy wypali... Potępienia wiecznego pragnąć musicie, z całego serca i o nie Stworzyciela prosić, błagać, żeby wam wedle miary grzeszności waszej wypłacił, a przecie grzeszność wasza końca nie ma i dna nie ma, a więc i kara końca ani dna mieć nie może. Błagajcie o potępienie wieczne, proście w pokorze, aby na wieczność strącił was Bóg w piekielne otchłanie, iżby spełniła się sprawiedliwość wielka. Jeśli na zbawienie liczycie, jeśli za zgniliznę dusz waszych nagrodę żywota wiecznego otrzymać chcecie - niechybnie odepchnie was ręka Boża sprawiedliwa i stanie się wam wedle miary pychy waszej. A jeśli o potępienie błagać będziecie nędzę swoją przejrzawszy, najmilsi, wysłucha Pan waszego wołania; jeśli tedy szatana w pokorze weźmiecie za towarzysza, jeśli w pokorze grzeszność swoją grzechem pogłębiać będziecie, grzech do grzechu codziennie dodając, co godzina, co chwila, jeśli zło ze złem większym kojarzyć będziecie, och, kochani moi, najmilsi moi, bracia moi i siostry - i wtedy stanie się wam wedle miary grzeszności waszej. Wielkie tu rzeczy wam powiedziałem, dobrze pamiętajcie, kochani, boć przecie braćmi jesteśmy wszyscy, wspólnym zbratani losem, na wieki, na wieki. Amen.

Apołogia Orfeusza, śpiewaka i błazna, rodem z Tracji, syna królewskiego

Spójrzcie na mnie. Czy wyglądam na człowieka, który wrócił ze świata podziemnego? Spójrzcie uważnie, przyjrzyjcie się, może zauważycie jakiś niewielki ślad, jakąś drobną zmianę na twarzy albo na dłoniach, jakiś nieznaczny szczegół odmieniony, jakąś rysę albo skazę, albo plamkę popielatą, albo bliznę niedużą... Widzicie? Nie, nie widzicie. Nie widzicie nic, bo też nie ma nic do obejrzenia. Koniec, nie ma i już. Nic się nie zmieniło, wszystko jest tak samo, nawet włosy na skroni prawie nie posiwiały więcej. Te buty stąpały po schodach piekła, te oczy patrzyły w twarz boga podziemi, te ręce dotykały ścian wiecznego grobu. I nic? Nic. Buty zdarły się trochę, jak zwykle przy chodzeniu, oczy mam dobre i bystre, jak zawsze, ręce zgrabne, zdatne do gry na cytrze i innych rzeczy, jak dawniej. Wszystko jak dawniej.
Co zaś do samej cytry — waham się, jak to powiedzieć — nie, właściwie też się nie zmieniła, nie ma zresztą powodu, niby dlaczego, ona nie widziała nic, to rzecz martwa, obojętna. Chwilami jednak wydaje mi się, jakby jedna struna przygłuchła nieco albo może zesztywniała trochę. Nieznacznie, całkiem nieznacznie, bo słuchacze nie zauważają, sława mojej gry nie osłabła ani na chwilę, ale ja sam czasami zauważam jakąś trudność w strunie, jak gdyby dźwięk wygasał nieco szybciej, niż powinien, jakieś drobne zesztywnienie właśnie, ledwo słyszalne, utrata giętkości, no, ale ważne, że słuchaczom to nie przeszkadza, więc i mnie nie powinno, prawda? No powiedzcie coś, potwierdźcie, że nie zauważacie zmiany, przysłuchajcie się tej strunie, jak dźwięczy, o, nic, prawda, nic? Więc nie ma o czym mówić.
Możemy więc zacząć koncert. Gra na cytrze, śpiew i deklamacje mistrza Orfeusza, rodem z Tracji, syna królewskiego. To zabawne, ze syn królewski występuje jako aktor, komediant, grajek, śpiewak estradowy. Dawniej nie do pomyślenia, ale czasy się zmieniają, aktorstwo nie hańbi, zawód taki sam dobry jak każdy inny, może lepszy niż zawód królewicza. W każdym razie nie gorszy. Mamy już szósty wiek przed Chrystusem, ile zmian! Nie łudźmy się, panowie, zbliżają się czasy demokracji i zrównania ludzi w prawach, to są rzeczy nieodwracalne, nieuchronne, ludzkość pragnie równości i będzie ją miała! Trzeba iść z postępem!
Co, wydaje się wam, że bełkocę coś, że gadam od rzeczy, że powtarzam liche frazesy podwórzowych demagogów? Może i tak, przepraszam, nie jestem retorem ani politykiem, jestem tylko aktorem, powiedziałem przecież, grajkiem jestem i śpiewakiem. Zaraz zaczynam występ, niech tylko palce mi się ogrzeją odrobinę, zmarzłem bardzo, byłem w takich zimnych, zimnych stronach, to nie to, co Tracja, nasza kochana Tracja. Co, byliście państwo w Tracji? Ktoś z was widział, znacie Chersonez, może ktoś przepływał Hellespont? Ileż razy go przepływałem wpław, bez obawy, raz nawet w burzę, ech, miałem ramiona silne jak półbóg, dziś już nie to, ale palce, palce zostały dobre, prawda? Zaraz zobaczycie, usłyszycie raczej moje palce, już się rozgrzewają, chwileczkę. Oczywiście, przyznaję, Egipt jest cieplejszy niż Tracja, na pewno. Był kto z państwa w Egipcie? Ja byłem, długo, długo, zresztą wszyscy to wiedzą, nie ma o czym mówić, napatrzyłem się tam różności, nauczyłem się sporo, chcielibyście wiedzieć dokładnie, prawda? Nie, nie mogę, to wiedza tajemna, zamknięta, dla wybranych. Och, nauczyłem się ja, nauczyłem magicznych zaklęć, znaków boskich, pisma tajnego, ale nie pora na te rzeczy, mam przecież zacząć występ.
Przy drodze rósł niepotrzebnej Niepotrzebny tymianku kwiat. Po ten kwiatuszek szedłem Trzydzieści i dziewięć lat.
Szczęśliwy byłem bez granic Trzydzieści i dziewięć lat, Potem oddałem go za nic Albo rzuciłem na wiatr.
Nic, że kości zdążyły zardzewieć, Że skronie włos pokrył siwy, Przez lat trzydzieści i dziewięć Byłem jak bóg szczęśliwy.
Ładne, prawda? Ale to nic, to tak na próbę, żeby wam pokazać, że cytra dobra, że nie straciła ani trochę swojej dźwięcznej siły, jasności swojego brzmienia, widzicie teraz, kto mówił, że mam palce zgrabiałe od mrozu? Nic podobnego, są subtelne i zręczne, to palce mistrza. A głos?
Nie chrypi ani trochę, nawet jeśli się nieco przeziębiłem, byłem w chłodnym miejscu, diabelnie chłodnym, ale już się wyleczyłem, głos jak dzwon, co? Do śpiewu, proszę państwa, głos musi być bez skazy, tu nie ma stopni czystości, albo się ma głos doskonały, albo nie ma go wcale, najmniejszy błąd, choćby niedostrzegalny, leciutki, maleńki fałsz psuje od razu wszystko, z głosem nie ma żartów, śpiew jest mową boską albo nie ma śpiewu.
Wybaczcie państwo, zaraz zaczynam. To prawda, czasem mój komentarz bywa przydługi, od czasu, kiedy nie mam żony, nie ma komu mnie pilnować. Nie mam, nie mam, no tak, opowiadałem przecież. Nie, nie opowiadałem? Ależ to znana historia, w gazetach pisali o tym bez końca. To węża sprawka, tak, węża. Wiecie, jak to bywa z wężem, żyliśmy w raju, dosłownie w raju, a tu wąż. Raj i wąż, stara historia. Wąż ją ugryzł i umarła biedaczka. Gdyby były surowice przeciw jadom, ale tak?
Orfeusz, rodem z Tracji, syn królewski, stracił żonę przez węża... Wąż soki z ziemi czerpie albo i spod ziemi, strach powiedzieć, czym się żywi, wiecie, że w Egipcie - ale, prawda, wyście nie byli w Egipcie - tam się boją węża. Bóg nieszczęścia używa go do posług, Tyfon się nazywa (bóg, nie wąż). Żeby nie ten Egipt, może bym uniknął nieszczęścia. No musiałem, musiałem przecież pokumać się trochę z wężem, jakże inaczej? One znają mowę tajemną, skrytości wszystkie ziemi i księżyca, znaki sekretne, wiadomości okropne, od których włos się jeży, węże wszystko wiedzą. Chciałem być nieśmiertelny, kto, jeśli nie wąż, nauczy mnie sztuki nieśmiertelności, sztuki młodości wiecznej, wąż nieśmiertelny, samoodnowca, ustawicznie skórę zmieniający, pod ziemię się kryjący i spod ziemi w nowej skórze wypełzający, świeży, nowiutki, piękny i bez starości, jak księżycowy rogalik.
Języczku wężowy, Mówco księżycowy, Niestety, niestety, Lubisz ty kobiety.
Taką piosenkę ułożyłem. Ładna, prawda? Może macie mi za złe znajomość z wężem, ale powiedzcie, powiedzcie szczerze, chcecie być nieśmiertelni? Chcecie, co tu gadać, chcecie wszyscy, więc dlaczego mi wymyślacie, dlaczego mnie męczycie z tym wężem, co? Dobra znajomość i już. Przecież nie mogłem wiedzieć, że to bydlę ją ugryzie...
No tak, no dobrze, więc niech będzie, owszem, no tak było, nie ma się czego zapierać, było tak, zdradziła mnie z wężem... No więc, nie mogłem tego przewidzieć!! Zacinał deszcz, drobny i zimny, w błocie grzęzłem, byłem zmoczony jak pies, kiedy mnie zdradziła z wężem. Poszła z nim do ziemi, pod ziemię, a więc do podziemi, zabrał ją uwodziciel, gad plugawy. A ja byłem jak pies zmoczony. No czego się śmiejecie, o co chodzi, żem grajek, błazen, że byłem zmoczony? Jestem synem królewskim, z Tracji! Proszę o powagę.
Teraz już rozumiecie, że musiałem tam pójść, rozumiecie, nie? Sprawa była, powiem całą prawdę, nie sentymentalna, ale honorowa. Żem śpiewak, komediant, to nie myślcie, że już nie mam honoru, trudno, tu nie szło o uczucia, musiałem sprawę rozegrać po męsku, nie? Wąż, kobieta, świat podziemny, wrócić do raju przez świat podziemny, dobra historia, co? Ale nie, ja wiedziałem, że do raju nie wrócę, zdradziła mnie z wężem, nie można zrzucić skóry i tak wrócić, jakby nigdy nic. Mówię przecież, że chodziło o honor, męska sprawa, musiałem się rozprawić z gadziną, znałem ja jego sekrety, sztuczki chytre tego parszywca, podstępy wszystkie.
Jak tam szedłem, którędy, dużo by o tym gadać, nie miejsce na to ani pora. Poszedłem, zażądałem, syn królewski jestem, nie? Tak i tak, mówię, syn królewski jestem, żonę proszę oddać. Krzyczałem, głośno było, popłakałem się potem, na cytrze zagrałem, niedobrze zagrałem, bo zimno było, uch, jak zimno, pojęcia nie macie. Żeby tylko zimno, ale ta wilgoć, to mnie dobijało, byłem wykończony, ale nic, męski honor, sprawa życia i śmierci, że tak powiem w przenośni, zaciąłem się, na cytrze grałem, prosiłem, straszyłem, bóg wie co...
To się tak mówi, proszę państwa, Styks, Tartar, Hermes, ale co wy o tym wiecie, bajki znacie, nic więcej.
Księżyc się pokłócił z jajkiem. Kto z nich ciszej milczeć umie. Żem był w piekle zacnym grajkiem. Ucierpiałem na rozumie.
Com zarobił pracą w piekle, To straciłem przedtem w raju. Będę śpiewał coraz piękniej O księżycu i o jaju.
Bajki znacie, powtarzam. Może przeciągali was kiedy przez ucho igielne? Albo przenicowali was, to nie znaczy skórę, ale was samych, no zwyczajnie, na odwrót, jakbyście wy byli skórą, nie? Albo może kto z was patrzył uchem i słuchał okiem? Nie, to nie to, ja wam tego nie powiem, to nie na moją głowę, opowiedzieć o piekle, nie o piekle właściwie, ale o tej granicy, jak się przechodzi, ech, nie mam ja słów na tę powieść, ale tu czas ucieka, mamy zacząć koncert, więc tylko krótko wspomnę, co i jak, żeby nie było potem gadania i dezinformacji.
Sam nie wiem, słowo honoru, jak to ja ich zakołowałem w podziemiu, że zgodzili się oddać mi żonę. Tak jakoś krzyczałem, grałem, zagadałem ich, zamęczyłem, groziłem, że jak nie, to ja się stąd nie ruszę. Sam nie wiem, skąd mi ta śmiałość przyszła, bo z natury jestem nieśmiały, skromny człowiek, co? Grajek, komediant, ale trudno, uparłem się, męska sprawa, honoru nie sprzedam. Tak sobie teraz myślę, że jakby chcieli, to mogli powiedzieć, no to zostań i już. Bo to mało mają takich jak ja? No to zostań sobie, kochasiu, z Bogiem, czemu nie, mogli powiedzieć, żyj sobie na zdrowie, ha, ha, na zdrowie, dobry kawał, w takiej wilgoci i po ciemku, mróz trzęsie, a tu mówią - na zdrowie. Ale nie, wcale nie powiedzieli, sam nie wiem, co bym wtedy zrobił, no, jak myślicie, co bym wtedy zrobił? Zostać, nie zostać, myślę sobie, to znaczy, teraz myślę, bo nie zostać i samemu wrócić to niby honor stracony, a zostać znowu, to niby żonę z powrotem dostaję, ale co mi po żonie na mrozie, w wilgoci, i zresztą co po honorze, nie? Honor dobry, jak jest ciepło i sucho, a z gołym honorem pod ziemią gnić, co mi z tego, nie? Reumatyzm szalony, już mnie w kościach zaczęło łupać, wszystko boli, nawet takie miejsca, co wcale nie wiedziałem, że je mam w ciele, nawet nie podejrzewałem, gdzie tam, jakieś dziwne miejsca, moje, a nie moje, ale mniejsza o to, w końcu wcale mi nikt nie powiedział, żebym został, więc co będę teraz głowę sobie łamać, tak czy tak, honor mieć czy reumatyzm, wam się zdaje, że to betka, co, ale jakbyście poczuli tę wilgoć, ten mróz, to już honor by wam wyleciał z głowy, jak żółtko z dziurawego jaja, ale co ja ciągle o tym jaju, dajmy pokój, przecież mówię, no mówię, że tak mi się udało, ach, jak się udało, wygrałem na całego, miałem, co chciałem, to cytra, cytra moja pomogła...
Co? Mówiłem, że niedobrze grałem, może i niedobrze, ale co tam, na taką wilgoć, taki chłód to było jeszcze za dobrze, wszystko jest względne, proszę państwa, relatywne, trzeba uwzględniać okoliczności, sytuację, trzeba na tle całości, no widzicie, jeszcze nie całkiem zgłupiałem, umiem ja nauki różne, dialektykę też umiem. Teraz to sobie myślę o tej cytrze, tak mi przyszło do głowy, czy ona aby od tej wilgoci się nie popsuła, bo wiecie, jak to jest, najpierw się moczy materiał, żeby potem suszyć, ale jak już suchy, to potem moczyć niedobrze, tylko na początku się moczy, to już taka technika, tak samo ze wszystkim, człowiek się rodzi, żeby umrzeć, ale potem drugi raz się urodzić, to już niedobrze, dialektyka, co? A mnie to się właśnie zdarzyło, ale mniejsza o to. Cytra zwilgotniała, tak, rozumiem, to przez to przygłuchła trochę, ja też jakby przygłuchłem od tej cholernej wilgoci.
Ale wygrałem, wygrałem, postawiłem na swoim, po mojemu wyszło, jak człowiek stanowczo się weźmie do sprawy, jak się postawi, to wszystko się uda, tylko chodzi o stanowczość, nie ustępować, stać twardo przy swoim, nie dać się zastraszyć ani przekupić, o, ja te rzeczy potrafię, sprawa honoru, nie ma żartów. No i tak, udało się, jak mówię, postawiłem na swoim. Oddali mi żonę. Tak było.
Oddali, nie oddali. Właściwie to jej nie widziałem. „Odwróć się” -mówią. Więc się odwróciłem. „Nie odwracaj głowy”. Nie odwracałem. „Ona stoi za tobą — powiedzieli - ale ty nie patrz”. Nie patrzyłem. Powiedziałem tylko: „Eurydyko, to ty?” Nic, cisza. Jeden z tamtych powiada: „Odzyska głos, jak wyjdziecie na górę, nic się nie martw, dobrze jest”. Teraz idzie ta znana historia, ale czasem zmyślają bajki o tym, więc tylko przypomnę. „Idź naprzód - mówią - tak, jakeś przyszedł. Dopóki nie dojdziesz do jeziora, żebyś głowy nie odwracał. Jak odwrócisz, wszystko przepadło, ona wraca do nas i koniec. Więcej rozmów nie będzie”. Dobrze, mówię, niech tak leci. Idziemy, to znaczy ja idę, a z tyłu tylko szmer. Którędy tam się idzie, nie daj boże nikomu oglądać. Węże, ogień, żelazo, bagniska, syczenie, zgrzyty, robaczki świętojańskie, potworności, nietoperze, znana sceneria, ale mniejsza o to. Jużeśmy byli niedaleko jeziora, to znaczy, ja byłem. Miałem przejść przez kładkę, była wąziutka, nad wąwozem, przepaść bez dna. Wchodzę ostrożniutko, ażem się ze strachu w sobie skurczył, idę kroczek, dwa, ale widocznie deszcz padał, ślisko było, pośliznąłem się, zachwiałem, omal nie upadłem, zdrada, tylko krzyczę - Eurydyko! - bo się bałem, żeby nie spadła, więc krzyknąłem, głowę odwróciłem i już. Pusto.
Tak. Pusto. Nic nie widziałem. Tylko jeden przyleciał i mówi: „Sameś sobie winien, szła za tobą, odwróciłeś się, przepadła, koniec pieśni”, i tak dalej. I zwiał. Teraz było całkiem pusto.
Właściwie to tyle. A ja stoję i tak myślę: a jaki ja mam dowód, że ona w ogóle tam była? Dowód proszę! Nie ma. Kto widział? Oni mówili, ale skąd ja mam wiedzieć? Nie widziałem, nie słyszałem. To może oni ba-lona ze mnie zrobili? No bo jaki dowód? To znaczy, że za frajera mnie mieli, no i żeby tak prawdę powiedzieć, tożem na frajera wyszedł.
No dobrze, myślę sobie, dajmy na to, że mnie tak do wiatru wystawili i że tam nic nie było, rozumiecie? Nic nie było, dajmy na to. Ale przecie skąd wiedzieli, diabły zafajdane, że ja się odwrócę? A jakbym się nie odwrócił, to co? Musieli coś takiego mieć, żebym ja się musiał odwrócić, bo inaczej wszystko by się wydało, całe oszukaństwo, a to im znowu nie pasuje, bo to niby bogowie, takie syny. No więc, co oni takiego zrobili? Śliska kładka niby, ale to też ryzyko, no bo jakbym lepiej uważał, to-bym się nie pośliznął, i co wtedy? A już koniec był blisko.
Tak mi to wszystko po głowie chodzi i żeby tak prawdę, sam już nie wiem, tak mnie zakołowali, czartowskie nasienie. No więc była czy nie była? Raz tak myślę, raz tak, kombinuję na wszystkie strony, nie wychodzi.
Wy to, proszę państwa, powiecie sobie, co za różnica, była, nie była, jakeś się zagapił, to koniec, tak czy tak, co się stało, to się stało, nie ma ratunku, co tu główkę wytężać, kropka. No tak, wy to sobie możecie, ale ja? Dla mnie to różnica. Bo tak. Albo nie była, to znaczy, że dałem z siebie balona zrobić, czyli frajer jestem, naiwniak, facet nieprzytomny, ale znowu wina nie moja. Albo była, to znaczy, że ja, ja sam ją z powrotem wkopałem w to plugastwo. No, to jest różnica, wy mi nie mówcie, to jest, proszę państwa, tak zwany prawdziwy problem Orfeusza. Reszta mnie guzik obchodzi, raj, wąż, raj utracony, powrót przez piekło, takie tam gadki, mitologia, odwieczny symbol, tra la la. Mówmy jasno. Co jazem właściwie zrobił? No co? No bo tak sprawa stoi, nie ma co owijać w bawełnę. Teraz to jeszcze nic, ale potem? człowiek musi mieć twarz, nie? To też sprawa honoru. Poszedłem, to znaczy honorową sprawę załatwiłem, wyszedłem i teraz jak? A potem, mówią, no tak mówią, ja nie wiem, ale mówią, że tam wrócę. To z jaką twarzą ja się tam pokażę? Ona poszła z wężem, dobrze, jej sprawa, poszła z wężem, więc sama chciała do piekła. A ja? Za samo frajerstwo do piekła nie idą, uch, jak tam zimno, człowiek sinieje, i ten wiatr, ale nie o to chodzi. A za taki kawał, że niby mogłem ją wyprowadzić z tego gnoju, o, to już inna sprawa, mogłem, a nie zrobiłem, no tak, nie chciałem nic złego, możesz mówić, ale tak czy owak wkopałem ją z powrotem, potem tłumacz się, człowieku, to już za późno, więc nie ma tłumaczenia, więc do piekła.
Wszystko razem - sprawa zbawienia wiecznego. A choćby i nie wiecznego! Zaraz zaczynam koncert, już się jakby trochę ogrzałem. Właściwie to już nie wiem, może to wszystko lipa, pic na drążku, jak mówią, przecież jej nie widziałem. Może jej tam wcale nie ma. Bo jaki dowód? Ale nawet tak, to jest sprawa zbawienia. A ja jestem syn królewski.
Najbardziej to się boję nie tamtych, ale jej. Bo przypuśćmy, że jej nie było, dobrze, jak nie było, to znowu na dwoje może być. Albo jej wcale nie było, a wtedy kropka, mnie też nie będzie. Albo była, ale mnie wykiwali, wtedy ja nie winien, do piekła nie wracam. Tak czy owak, ja jej już nie zobaczę, to dobrze. (Wy rozumiecie, co ja mówię? Nie zobaczę jej, to dobrze? Wy rozumiecie, co ja mówię?) Ale jak była? Była, mówię, to znaczy ja wracam i tam spotkanie. Będzie o czym mówić, co? Uch, co za chłód, zdaje się, że znowu marznę, może ogrzać, jak tu zimno...
No i co wy na to? Wam to gwizdać, panowie i panie.
Szanowni państwo, Orfeusz, syn królewski, rodem z Tracji, zaczyna koncert.
Ach, mówię wam, to prawdziwa przyjemność wracać do dobrej gry po tamtych warunkach. W ogóle człowiek nie wie, co ma, dopóki nie straci. Są i przysłowia o tym, wiecie. Ja sam w raju żyłem, ale właściwie to co z tego, kiedy nie wiedziałem, że żyję w raju. Miałem wszystko, co chciałem, jużem się tego szczęścia nałykał bez miary, no powiedzcie - człowiek młody, sławny, zręczny, na cytrze gra, śpiewa, syn królewski, bogaty, żonę ma piękną, kochającą, jeszcze się wiedzy sekretnej nauczył, czego jeszcze można chcieć od życia? Ja też się nie skarżyłem, nie mówię, ale żebym tak doceniał to też nie. I tu masz — w jednej chwili wszystko stracone, nie ma żony kochającej, nie ma młodości, cytra przy-głuchła, reumatyzm, honor w ruinie, zdrada, osława, nie, przesadzam, nie wszystko przepadło, jeszcze gra mi idzie, no nic, cytra się naprawi, teraz - śmieszne, co? - teraz to jakby mi ta jedna struna całkiem wróciła do zdrowia, tobym się bardziej cieszył niż przedtem z całego tego szczęścia. A to wszystko ten gad parszywy.
Dam ci, dam ci, kochanie, Mój pałac na mieszkanie, Perły niepospolite Oraz kruka-wróżbitę, Lejce do konnej jazdy, Kubek miodu i gwiazdy.
Będziemy się kochali, Razem jedli i spali, Na puchu bardzo miękkim, Na płótnie bardzo cienkim, Przy słońcu i po ciemku Będziesz u mnie na ręku.
A potem będzie ciemniej, Coraz ciemniej i senniej, Potem ciemno zupełnie, Ciemno-senno-śmiertelnie, I będzie niebo spania, Wszystko z tego kochania.
Zamknijcie okna, zimno, zamknijcie okna, mówię. Tak, dobrze. A może ten chłód ja mam w środku? Ale mniejsza o to.
Ja rozumiem, że gdybym wam potrafił opowiedzieć o geometrii tych podziemnych zygzaków, to by was bardziej interesowało, bezinteresownie interesowało, że tak powiem. Ale nie potrafię, więc mówię o własnym zawrocie głowy, to was nie obchodzi, a jeszcze irytuje, bo jesteście zmuszeni użalać się nad moim losem, a nic gorszego, jak dać sobie wepchnąć litość, być do litości zmuszonym. Ja zresztą nie żądam, nie narzucam, tylko, jak to się mówi, stwarzam sytuację, a potem już działa konwencja obyczajowa - uczone słowo, co? - i wy sobie wyobrażacie, że ten mój zawrót głowy i to zimno, i ta struna przyćmiona, i ta żona stracona („struna przyćmiona - żona stracona” - rym, może by z tego jakąś piosenkę, rym gramatyczny, ale w piosence ujdzie), że to wszystko was zmusza do litości, bo litości nie wolno odmawiać, więc wy tu wściekli siedzicie, że niby ja was nakłuwam tymi swoimi nieszczęściami i z tych nakłuć wyciskam litość, ale ja gwiżdżę na litość, dajcie spokój, siedźcie sobie jak głazy, nie o to chodzi.
Tak zwany problem Orfeusza. Prawdziwy problem Orfeusza. To nie wołanie w przepaść i nasłuchiwanie echa. Ja tam w żadną przepaść nie wołam, wołanie w przepaść to idylla, a w ogóle aktorstwo. Niby ja też jestem aktorem, nie mówię nic złego o aktorach, nie, chlubię się, proszę bardzo — aktor, błazen, grajek, czemu nie? - ale jak zacznę koncert, to będzie aktorstwo, mogę wtedy wołać w przepaść, na razie nie wołam, nie o to chodzi. Orfeusz ma problem honorowy, a nie sentymentalny, powtarzam, chcę, żebyście dobrze zrozumieli, wołanie w przepaść to rzecz sentymentalna, nie o to chodzi.
Skąd tu tak wieje? Dawniej nigdy nie wiało. Może naprawdę się zestarzałem, może mi ten reumatyzm wlazł do kości, ale mniejsza o to, zresztą to niemożliwe, patrzcie, przyjrzyjcie się, to są kostki u nóg, stawy ruszają się świetnie, a kolana? Patrzcie, co? Pierwsza klasa, nie ma mowy o chorobie. A te golenie, gładkie, świetne, to nogi biegacza, a uda, biodra? Patrzcie, wszystko prężne i giętkie jak cięciwy łuku, aż przyjemność spojrzeć, to są biodra mężczyzny, stworzone do miłości. A tu, pierś? Jak kamień, jak się zapomnieć, to można żebra połamać komuś, kobiecie, oczywiście, mówię. A ramiona, mięśnie? Patrzcie, jak liny okrętowe. A tu, dalej, szyja, szczęki, zęby jak u wilczycy, czaszka z metalu, oczy orła, włosy ledwo muśnięte siwizną, jeszcze nic, a palce? Palce są do cytry i do miłości, i do znaków sekretnych, więcej już nie mają zastosowań, ale bagatela! Co za zastosowania! Te trzy rodzaje użytków to już prawie wszystko, co na świecie istnieje, to znaczy wszystko, co jest coś warte, myślę, dla mężczyzny. Ach, tu?... Przeguby u rąk? Były zasłonięte, tak. Te znaki, te ślady? Blizny, nie, jeszcze nie blizny, jeszcze prawie otwarte. To było wczoraj. No wiecie, brzytwa. Trudno, musiałem. Krew poszła prawie cała. Ktoś tam ratował, ale było za późno, trudno. Zresztą ja nie taki, żebym się wygłupiał i dał się odratować. Koniec. No więc czemu się dziwicie? Wczoraj, już wczoraj.
Moi drodzy, kochani, przyjaciele, nie mówcie nic, widzicie, że płaczę, ulitujcie się, wejdźcie w moje położenie, nie mówcie nic złego, ja was kocham, użalcie się nade mną, taki sam jestem. To było wczoraj. Musiałem.
Musiałem. Sprawa honorowa. Sytuacja się zrobiła bez wyjścia. A ja jestem syn królewski... syn królewski... syn kurewski... syn królewski... syn kurewski... syn królewski...

Modlitwa Heloizy, kochanki Piotra Abelarda, kanonika i teologa

Boże, któryś jest miłością, dlaczegoś sprawił, że miłość jest grzechem? Ach, słyszę, mówisz, że nie zawsze, że nie każda? Ale tej miłości bezgrzesznej, ileż jej dopuściłeś wobec tej, nad którą zawiesiłeś grozę potępienia wiecznego? Miłość dozwolona jest jak kropla w morzu miłości grzesznej, której także z Twojego dopuszczenia doświadczać musimy. Mówią, że dopuszczasz ją tylko, ową grzeszną miłość, ale nie zsyłasz jej przecie, że to szatan, za nieprawości nasze do działania na nasze dusze dopuszczony, podżega w nas ogień nieczysty. Ale jakże się to dzieje, że moce diabelskie miłość rodzą? Mozeli zło w miłości złość swoją objawiać, skoro Ty źródłem jesteś miłości wszelkiej? A gdyby i tak być miało, że to na pokaranie naszych grzechów szatańska moc przystęp dostała do dusz naszych, to jakże wyrozumienie posiąść tej sprawy, skoro karą za grzechy ma być grzech nowy? Może to być, Boże miłości, że za grzech miłości nieprawej prarodziców pomstę otrzymujemy taką, że sami ku nieprawości nowej jesteśmy podżegani? Jakże karą za grzech ma być grzech nowy? Abyssus abyssum invocat, powiadają, otchłań drugą otchłań echem wzywa i łańcuch grzechu, kiedy raz go zawiążą, bez końca i bez kresu ciągnąć się będzie. Jakże tedy? Ty, Boże, świat ten stworzyłeś i takeś go urządził, że grzech się skończyć nie może, ale nowy grzech ciągnie za sobą niczym anioł zarazy. Gdzież tedy, Boże, miłosierdzie Twoje? Gdzież grzechów odpuszczenie, jeśli wina każda miast skruchę rodzić i tak drogę ku zbawieniu otwierać, nową i zwiększoną winą się odzywa, a ta nową jeszcze, a ta nowsza jeszcze nowszą i tak bez końca?
O, jaki zamęt w głowie, jaka rozpacz okrutna! Jakże mam wierzyć, Boże miłości, że świat nasz Twoim jest dziełem, skoro bezlitośnie każde jego zło rodzić musi zło nowe i większe? Jakże mam wierzyć, że świat stworzyłeś, jeżeli w nim miłość z grzechem się skojarzyła węzłem nierozerwalnym? Miłość jest grzechem, a grzech jako żywioł ognisty sam się pomnaża i sam siebie nieustannie podsyca. Oto Twój świat, Boże, oto dzieło Twoje. Kimże Ty jesteś?
Nie, jedno z dwojga musi być prawdą. Albo kłamią ci, co Cię zwą Bogiem miłości - bo gdybyś wtedy świat stworzył, nie mógłbyś pragnąć, aby miłość ciągnęła nas w dół, jak kamień u szyi na dno jeziora, albo Ty, Boże, Ty nie stworzyłeś tego świata, ale on bez Ciebie i przeciw Tobie został poczęty. Albo tedy nie masz w sobie miłości, albo siły nie masz, by świat stworzyć, złym jesteś Bogiem albo bezsilnym, wybieraj teraz, wybieraj, za co mam Cię trzymać.
Jezu Chryste, cóż ja powiedziałam, i cóż ja powiedziałam? Złym, powiedziałam, jesteś Bogiem albo bezsilnym. Jeśli złym, Bogiem zgoła nie jesteś, jeśli bezsilnym, stokroć bardziej nie jesteś Bogiem, ale bratem naszym, tak jak i my spętanym niemocą i rozpaczą. Może więc nie ma Cię wcale, Boże, Boże, a tylko Syn Twój na ziemi, Syn-nie-Syn, Syn bez ojca, człowiek niemocny, miłujący, ale bez siły, prawdziwie istnieje?
Ach, słyszę, słyszę Twój głos, słyszę, jak mówisz: pycha, pycha przewrotna tobą targa, chciałabyś zgłębić ład świata w mądrości mojej poczęty, w głębi rozumu mego, do którego śmiertelni zbliżyć się nie mogą, ale zaledwie z daleka obejrzeć, niczym zamek we mgle. Pycha, mówisz, pycha? Nazywasz tedy pychą pragnienie moje, by porządek Twój rozumieć i wielbić, nazywasz grzechem obrzydliwym miłość moją, a własny Twój grzech nazywasz miłością? Kimże tedy jesteś? Mądrze, mówisz, urządziłeś ten świat, a tak mądrze, że biedni my ludzie mądrości tej przejrzeć nie możemy. Niechże i tak będzie! Ale czy nie starczyło Ci mądrości na to, aby tak mądrze urządzić świat, iżby nie tylko Tobie, ale i nam mądrość Twoja w nim się objawiała? Jestże to większa mądrość mądry świat stworzyć, ale na tę mądrość mieszkańców jego oślepić, aniżeli mądrym świat uczyniwszy mądrość jego ludziom ujawnić? Gdzież mam szukać świadków mądrości Twojej i miłości Twojej? A wszakże chcesz, aby niebiosa i morze, kamienie i woda, zwierz leśny i trawa polna chwałę Twoją opiewały. Kamień i woda ją opiewa, a człowiek, stworzenia korona, w dniu szóstym z bezdusznego mułu ku życiu przez Ciebie powołany i rozumem natchniony, on właśnie nierozum bolesny we własnej kondycji jeno ogląda, jakoby nie ku chwale Twojej, ale na pośmiewisko stworzenia był uczyniony!
Ach, oto znowu mi mówisz: pokory, pokory, pokory! Ale któż mi pokorę nakazuje, jeśli nie ten sam, co w rozumie kazał się ubóstwiać? I któż miłości ode mnie żąda, jeśli nie ten, co miłość pomstą ściga jak rozpalonym żelazem? Wszakże, jeśli dziełu Twojemu się przyjrzeć, a tym bardziej na własnym ciele i na własnym sercu doświadczyć okowów Twojego ładu, wydać się może łacno, że nie w winnicy wszechmocnego łask i dobrodziejstw wszechmocy Jego zażywamy, ale raczej sami siebie za sen złośliwego demona musimy uważać!
Ara to hosion, hti hosion esti, fileitai hypo ton theon, e, hoti fileitai, hosion estin? Czy dlatego bogowie to, co święte, miłują, że święte, czy też dlatego coś święte, że przez bogów umiłowane? Mędrzec z pogan największy tak się pytał, a cóż mu odpowiesz? Jeśli święte jest to, co Ci się podoba, tyranem jesteś, nie ojcem, bo nie dopuszczasz, byśmy dobro kochali dla dobra, ale bez pytania rozkaz goły każesz wypełniać, racji nie dociekać i choćby niegodziwość wszelką uczynić, gdybyś nakazać raczył, i choćby dziś jedno, a jutro drugie nazwać dobrem lub złem, gdyby się odmieniły zamysły Twoje... A jeśli to, co dobre, kochasz dlatego, że jest dobrem, daj nam moc poznania, byśmy wiedzieli, gdzie dobro i gdzie zło. A przecież nie ma rozeznania, jeśli świat nasz przeciw mądrości Twojej świadczy. Albo tedy tyranem jesteś, skoro nie ma na świecie dobra poza Twoim rozkazem, albo dobra nam poznać nie dajesz, a więc także jesteś tyranem.
Słyszę, słyszę Ciebie i teraz, jak mówisz, że droga ku Tobie usłana jest cierniami i że trzeba gwałt sobie zadać, aby w winnicy Twojej zażywać godów. Ale któż to ciernie owe rozesłał? Nie Ty, Boże, nie Ty, powiadają, ale pierwsi rodzice, iż Tobie za wężową namową sprzeciwić się śmieli. I czymże się sprzeciwili? Miłością przecie, nie inaczej, najpierw miłością rozumu, który im dałeś, potem drugą miłością ku sobie, której ich nie nauczyłeś. A gdyby nie ów grzech okrutny, co na wieki ciała i dusze nasze ku piekłu ciągnie, powiedzże. Boże, gdyby nie ów grzech, jakżeby miłość narodzić się miała między pierwszymi rodzicami, skoro nie znali jej przecie od Ciebie, skoro dopiero z raju wygnany, a owocem drzewa poznania nasycony, poznał Adam żonę swoją? A gdyby nie narodziła się owa miłość, nie rozmnażałby się ród człowieczy na ziemi i razem z dwojgiem pierwszych wróciłoby do ziemi całe plemię nasze i wygasło, i uniosło ze sobą chwałę. Twojego stworzenia. Więc tylko grzech sprawił, że żyjemy tu wszyscy, i tenże grzech sprawił, że każda chwila naszego życia grzechem być musi. Przez grzech żyjemy na świecie, przez ten sam grzech umieramy i przez ten sam grzech na wieczne skazujesz nas potępienie, a grzech ten to miłość właśnie, która z Ciebie płynie, bo Tyś się Bogiem miłości mianował. Z Ciebie to płynie tedy miłość owa, która nas rodzi po to, by strącić w otchłanie ciemności i wydać na łup demona. Można-że znaleźć gorsze pohańbienie, gorsze szyderstwo, gorszą nędzę? A Ty powiadasz, że w miłości i mądrości, i wszechmocy świat urządziłeś! Powiadasz tak, słyszę Twój głos, ale skądże mam wiedzieć, że to Twój głos, a nie szatańskie kuszenie albo omam czarci?
Jakże odróżnić mam głos Twój, Boże, od głosu Twojego wroga, skoro wiem sama, skoro wszyscy wiemy, że dopuszczasz złości szatańskiej kusić nas i zwodzić? Mówią, że mogę odróżnić głos Twój, bo dobro mi nakazuje, kiedy diabelski do złego podżega. Ale nie wiem ja przecie, co dobro i co zło, nim się nie dowiem wcześniej, co od Ciebie pochodzi, a co od księcia ciemności. Bo i jak się dowiedzieć? Ogień miłości może być kuszeniem czartowskim, a więc nie przez miłość różnisz się od kusiciela? Czym się więc różnisz, czym się różnisz od niego, odpowiedz.
Pamiętaszże jeszcze, Boże miłości, pamiętasz imię pierwszego człowieka, co był na ziemi zrodzony z niewiasty? Imię jego było Kain. Ten był pierwszy na świecie poczęty w łonie kobiety, żeby pokazać, iż miłość między dwojgiem, miłość ciała, skoro raz zagorzeje, zbrodnię rodzi. Gdybyś się był omylił tylko i omyłkę naprawił! Ale przez to, iż pierwszy człowiek zrodzony z miłości nosił imię Kain, nie pożałowałeś zgoła stworzenia świata. Minęło dziesięć pokoleń i wtedy pożałowałeś, kiedy aniołowie Twoi ku ziemskim kobietom zapłonęli pożądaniem. Wtedy to, zdjęty zawiścią, wygładziłeś ród ludzki w potopie. Zawiść tedy, nie zbrodnia prawdziwa gniew Twój rodzi i pomstę. A dlaczego z Edenu wygnałeś rodziców naszych? Powiedziałeś przecie: ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens honum et malum; nunc ergo ne forte mittat manum suam, et sumat etiam de ligno vitae, et comedat, et vivat in aeternum. Zawiść tedy, zawiść Cię pchnęła, boś się lękał, że człowiek drzewa życia po drzewie poznania skosztować zechce, a tak żyć będzie wiecznie. Przekląłeś tedy zrazu miłość rozumu, przekląłeś miłość między mężczyzną a kobietę, przekląłeś wreszcie samą miłość życia. Na każdą miłość znalazłeś okrutną odpowiedź: wygnanie, śmierć, mękę. Ciemię i osty kazałeś rodzić polom naszym, przekląłeś pracę naszą na ziemi, cierpienie okrutne złączyłeś z macierzyństwem naszym, które jako kara bolesna ma spadać za sprawę cielesną między niewiastą a mężem. Bogiem zawiści jesteś, Boże, ale moc Twoja nie jest bez granic. Groziłeś Adamowi, że tego dnia umrze, kiedy owoc zakazany spożyje, a wąż powiedział, że nie umrze. A przecież nie umarł dnia tego Adam. Któż więc prawdę mówił?
Słyszysz mnie, Boże? Boże, czy Ty mnie słyszysz? Mówił filozof któryś, żeś Ty głuchy i niemy, to jakby Cię wcale nie było. Mówił inny, że niemy nie jesteś, ale głuchy, że rozkazy nam dajesz, ale modły nasze nie docierają do Ciebie; inny, na odwrót, że głuchy nie jesteś, ale niemy, że wiesz o nas, co trzeba, ale nie mówisz, co począć mamy. Ale nasza wiara uczy, że słuchasz nas i mówisz do nas jak ojciec. Ale czy każdego słuchasz? Ale czy do każdego mówisz? Kto z Boga jest, słów bożych słucha, mówi Pismo, wiem, a więc trzeba najpierw do Twego ludu należeć, aby głos Twój przedarł się przez zasłony ciała i w duszy zadźwięczał. Tak, mówią, tak, trzeba najpierw oczyścić się samemu ze złości, aby głos Twój posłyszeć. Ale mówią też, że nie oczyścimy się ze złości bez Ciebie, że plugastwem jeno jesteśmy i marnotą, że nijak nam samym przebyć lodowatą pustynię, co nas od Ciebie oddziela, że musisz wpierw rękę wyciągnąć. Wyciągasz, mówią, do wszystkich rękę, za cały rodzaj ludzki syna posłałeś na męki, na wszystkie dusze rozlała się krew jego odkupicielska, a jeśli Cię kto nie znajdzie, jego to wina, iż rękę Twoją wyciągniętą odtrącił. A więc moja wina? Moja wina? I jeszcze mówią: póki tchu w piersiach człowieka, zostaje ku nam ręka Twoja wyciągnięta. Corruisti? Surge! Dopóki nie wessie nas mgła śmiertelna, dopóty, powiadają, aż do chwili ostatniej, łaska jest gotowa, gody pańskie trwają, zastawa w domu gospodarza ze świeżym miodem i winem wy-stałym czeka na gości, zbliż się a pożywaj. Tak mówią, tak mówią, a ja rękami po omacku szukam biesiadnego stołu i w ciemności jeno o ściany kamienne i chłodne obijam się boleśnie i tylko słyszę surowe głosy: twoja wina, twoja wina... A więc zła jestem zwyczajnie, w szpony niemiłosierne samolubstwa wpadłam, a więc słaba jestem, jak drewno wyschła mi dusza i tylko pamięć własnych grzechów zdoła na chwilę ją rozbudzić. Zła jestem, Boże, więc Cię nie słyszę, nie znajduję, nie słyszę Ciebie, więc zła jestem podwójnie, a przez to znowu podwójnie głucha... Tak to znowu widzę, jak raz w sieci potwora się zaplątawszy, uciec nie mogę, jeno do gorszej sieci, a stąd do gorszej jeszcze. I tak zaciska się pętla na szyi, mocniej, mocniej, aż do tej chwili, gdy oczy bielmem zajdą, a dusza ku wiecznej przepaści bez ratunku runie, bez nadziei.
A teraz mówią: wystarczy zacząć, jeden ruch, jedno serca drgnienie, jedna chwila prawdziwego wyrzeczenia i tak samo jak przedtem zło samo do zła się dodawało, teraz dobro samo dobrem obrastać będzie niczym kula śniegowa spadająca ze skały, niczym potok górski, co z niewidocznej strużki w rzekę ogromną się rozlewa. Ach, jak dobrze mówią: tylko zacząć! Ale zacząć od czego? Nie od rozumu przecie, bo wiara Twoja szaleństwem jest i głupotą u świata. Nie od miłości przecie, bo miłość skażona jest ciałem i nijak jej nie oczyścisz. Umiłuj Boga dla niego samego, powiadają, o sobie nie myśląc, nawet zbawienie własne zawieszając w pamięci, umiłuj Boga nie dla siebie, ale dla Boga, jak matka dziecko miłuje. Ale za cóż Cię mam miłować, Boże? Za tyle męki, o której mówią, że męką nie jest, za tyle trudu, o którym mówią, że nietrudny? Nie, ja Cię mam za nic miłować, za to tylko, że jesteś, że Bogiem jesteś. Ależ za to właśnie miłuję kochanka swego, tego na ziemi, kochanka z ciała i krwi, za nic, za to, że jest, że jest, jaki jest, nie pytając o nagrody, o przyszłość, o szczęście. Tak mam Ciebie miłować? Ale kochanek mój poznał mnie, widziałam jego uśmiech, obejmował mnie w łożu, serca jego dotykałam, nie szukając sam mnie znalazł, wiem, że jest, czułam, że jest. A Ty? Jakże Cię mam miłować, jak zacząć to miłowanie swoje, kiedyś do mnie nie przyszedł, nie pokazał się pierwej, kiedy nie dosięga Cię rozum, kiedy głos Twój nie dociera, kiedy ręki Twojej nie widzę, nie czuję? Od czegóż zacznę miłość moją, skąd będę wiedziała, że jesteś, skąd wzbudzę w sobie tę miłość, co ma dopiero rozum oświecić, ale sama znikąd oświecenia nie ma?
I tu mi mówią: nie mędrkuj, ukorz się. padnij na kolana, spróbuj, oddal myśli niegodziwe, kusiciela precz odegnaj. Więc może tak, może nie od miłości ku Tobie zacząć, ale od nienawiści do wrogów Twoich? Tyle-kroć łatwiejsza jest nienawiść, ale może to być, Boże, by od nienawiści zacząć ku Tobie drogę? Może to być, skoroś kazał nienawiść do nieprzyjaciół z serca wyrwać? Bo jeśli wrogów, jak uczysz, mamy miłować, to i szatana, wroga naszego. A więc i ta jedna droga, ona jedna na przekór Twojemu przykazaniu się zaczyna. A jeśli już można od nienawiści czystej zacząć drogę na gody Twoje, to czemuż nie zacząć od miłości grzesznej, która, choć grzeszna, nosić musi na sobie resztki jakiegoś ciepła z Twojego ogniska, gdy nienawiść samym chłodem zionie. Więc niechaj od tej miłości grzesznej rozpocznę, ale nie mogę, bo jej grzech jako obręcz mnie do pręgierza przykuwa przed ludem Twoim. I tak do początku wracam, jak zawsze, do początku.
Już to wydaje mi się, na jedno mgnienie, że poznałam ku Tobie drogę, już to na chwilę puści gardło lęk okrutny i na chwilę łzy przyjdą i ulga, i nadzieja. I mija chwila, i znowu jak zwierz w klatce na przemian to miotam się bez ratunku, to w otępieniu siedzę, bez serca i bez nadziei. I każda chwila, kiedy już, już, zda się przejrzałam Twoje ścieżki, sroższą jeszcze szykuje nędzę na drugą chwilę. Tak zawieszona, zmiłowania czekam, zmiłowania nie widzę.
Ufaj, powiadają, ufaj! Ale cóż to znaczy? Mam grzeszyć i ufać, że mi wybaczysz? Prawda, wybaczyłeś wielkim grzesznikom, a ten, co Chrystusa po trzykroć w godzinie śmiertelnej się zaparł, ten stał się opoką, na której Kościół Twój jest zbudowany. Wielu wybaczałeś, ale może to być, aby grzesznik w nieprawościach brodził w duszy nadzieję hodując na Twoje miłosierdzie nieskończone? Wybaczasz wszakże grzesznikom, co nie wiedzą, co czynią, wybaczasz tedy tym, co bezwiednie, za porywem namiętności, o grzechu nie myśląc, jak zwierzęta grzech swój rozrzutnie sieją. Wybaczasz zwierzętom, ale człowiekowi nie wybaczasz, nie pojednasz się z takim, co grzesząc, z góry na litość Twoją liczy. On wie, a więc nie ma liczyć na przebaczenie, on Cię nie zwierzęcością swoją obraża, ale człowieczeństwem swoim, nieskończenie Cię tedy obraża, bo przez duszy nieśmiertelnej użytek miłosierdzie Twoje chciałby wyłudzić, nieskończenie Cię obraża i pomstę nieskończoną poniesie.
Gwiazdo zaranna, co wszystkim świecisz, dlaczego dla mnie jednej wygasłaś?
Orędownicy święci, dlaczego mnie jedną bez pomocy zostawiacie? Zbawicielu wszystkich ludzi, dlaczegoś mnie jednej nie zbawił? Przez grzeszną miłość z owczarni Twojej wypędzona, idę za głosem miłości, co mnie od Twojej przystani z każdą chwilą oddala. Daremnie się sprzeciwiać, kiedy jeden wiatr na morzu dmie, trzeba temu jednemu podać żagiel. Ty mnie nie wołasz, głos mój pada w studnię mądrości Twojej i echem pustym powraca. Lodowa pustynia prawa Twojego do nikąd wiedzie, bo nic nie widać na horyzoncie. Po drugiej stronie ogród ciepły, który złudzeniem nazywają. Niechże będzie złudzenie. Lepsze łudzące ciepło aniżeli chłód nie łudzący.
Pusto na Twoich ścieżkach.
Moje szczęście jest krótkie i dobre, i grzeszne.
Gwiazdy mnie cieszą, choć ja nie cieszę gwiazd.
Nazywam się Heloiza. Inaczej się nie nazywam.
Non serviam.
Spostrzeżenie dialektyczne
Artura Schopenhauera,
metafizyka, mieszczanina gdańskiego

I tak przechodzi orszak dobrowolny
Podając rację swojego istnienia.
Podając rację rym właśnie, że idzie,
To jest przechodzi (koło mnie, a zatem
Mnie jest wręczona ta racja). Przechodząc
Pyszni się, chełpi i nadyma sobą,
Dumny tak właśnie z tego, że przechodzi,
A więc - że jest, lub może też na odwrót,
Dumny, że jest, a więc przechodzi. Teraz
Uparcie krąży. Jak gdyby zapewniał
I gorączkowo i z naciskiem twierdził.
Że ma swą rację istnienia, bo przecież
Istotnie ma tę rację, skoro idzie,
Skoro przechodzi, krąży. Więc naprawdę
Być to mieć rację bytu, uprawnienie,
Legitymację? Ale kto właściwie
Legitymację wydaje? Sam sobie
Ten, co przechodzi (a więc jest)? Lecz wówczas
Byłby zapewne nieśmiertelny. Zresztą
Może naprawdę i jest nieśmiertelny,
Antyśmiertelny nawet. Skoro bowiem
Istnieje dzięki temu, że przechodzi,
Ale przechodzi na pewno, istniejąc,
To przechodzenie jego i istnienie
Wzajemnie są racjami, więc wystarczy,
Żeby raz był, a będzie wiecznie. Otóż
To właśnie głównie jest zadziwiające.
Bo z drugiej strony daje do poznania,
Że choć tak nieskończenie się utwierdza
Swoim chodzeniem, jednak to chodzenie
Nosi w środku pewne wygasanie,
I nie jest ono wcale utajone,
Ale w chodzeniu zawarte. Co więcej,
Daje ukradkiem mi do zrozumienia,
Że to chodzenie jest wieczne dlatego,
Czy też dlatego objawia swą wieczność.
Że jest na wygaśnięciu od początku.
To jest od kiedy jęło się utwierdzać
I nieruchomieć jako chód niezbity.
Tu wyjaśnienie: w logicznym porządku -
Raz-dwa, raz-dwa, raz-dwa, raz-dwa-trzy-cztery-
Tkwi pewna słabość, a polega na tym.
Że powtarzanie, a więc utwierdzenie.
Nie ma wieczności swej, nieskończoności,
Nieśmiertelności i tak dalej - w każdym
Ze swoich członów zawartej, to znaczy.
Żaden z kawałków owego chodzenia
(na przykład: raz-dwa, albo: raz-dwa) nie jest
Sam nieskończony, a więc również wszystkie,
Bez względu na to, ile by ich zebrać.
Też nieskończone nie są. Więc śmiertelność
Zawarta jest jak pocisk niezawodny
W każdym kawałku z osobna czy w każdym
Kroku orszaku (na przykład w tym oto:
raz-dwa, a także w tym: raz-dwa). tym bardziej
Musi być ona zawarta w całości,
Która się składa z tych śmiertelnych cząstek,
Co więcej -w tej całości ta śmiertelność
Dopiero jest zawarta nieskończenie,
I ta nieskończoność dopiero się wtedy
Objawia w sposób wręcz nieprzyzwoity,
Kiedy te wszystkie kawałki się zbierze
W ilości nieskończonej. Wtedy właśnie
Skończoność staje się oślepiająco,
Z jawnością zgoła bez granic, skończona -
I to jest właśnie ta wiadomość, którą
Mi przekazuje orszak, gdy przechodzi,
A przekazuje ją swoim tupotem,
Który się składa z takich oto części:
Raz-dwa, raz-dwa, raz-dwa, raz-dwa-trzy-cztery.

Więc utwierdzając się, zarazem smutno, Lecz nieodparcie, bo z wyżyn swojego Nieśmiertelnego samo-utwierdzania, Podaje mi na dłoni, że tak powiem, Własny swój zanik, rozpoczęty wtedy, Kiedy zaczęło się to pierwsze: raz-dwa (kiedy to było, nie pamiętam), własne Powrotne od-istnienie, rozpływanie, Unicestwianie, niszczenie, topienie, Tajanie, parowanie, wy-bywanie, Nieobecnienie, przeciw-pojawianie, Zniepamiętnianie, planimetryzację, Niewysłowione przechodzenie-poza, Ruch ku niczemu, dziurawość, nieprawdę, Słowem - podaje mi swój brak. Ja przeto W tym brakowaniu zadziwiony stojąc I zasłuchany, kiedy zauważam, Że cały pochłonięty tym orszakiem, Sam się już stałem odbiciem orszaku, Tym samym własne swoje zanikanie I wygaśnięcie spostrzegam. A teraz, Skoro już słabość i bladość, i jakaś Nie-dorośniętość, jakaś nieodzowna Nie-wybujałość gorsząca orszaku Staje się moim udziałem i rośnie, I z każdą chwilą powiększa się jeszcze (to jest ta słabość i nie-wybujałość), Rosnąc doprawdy do nieskończoności, To już przerasta moje siły. Bo też Jak bym ja mógł, skończonym będąc całkiem, Walczyć z nieskończonością swej słabości? I tak znikomość owego orszaku, Kiedy się stała moją znikomością, Osiąga wreszcie to, o co chodziło. Bo przecież tylko o to tam chodziło, Żeby mnie zgnębić samo-utwierdzeniem. Orszak mnie miał pokonać swoim prawem, Legitymacją, nieskończonym wreszcie Wzrastaniem swego bycia. A że w końcu Nie tak, ale inaczej mnie wygasił (czyniąc mnie swoim odbiciem, a potem pajac mi udział we własnym upadku, Który okazał się też bezgraniczny), To przecież, tak czy tak, wygasam albo Zostaję wygaszony. Więc na próżno, Orszak zostanie zwycięzcą, ponieważ. Ponieważ właśnie zostanie zwycięzcą.

Stenogram
z metafizycznej konferencji prasowej
Demona w Warszawie
dnia 20 grudnia 1963
Przestaliście we mnie wierzyć, oczywiście, wiem o tym. Wiem o tym, a rzecz mi jest obojętna. Wierzycie we mnie czy nie wierzycie, to nie moja sprawa, to wasza sprawa i tylko wasza. Rozumiecie, panowie? Jest mi to obojętne bezgranicznie, najzupełniej, albo, jeśli zaciekawi czasem, to tak tylko, jak umysł badacza bywa pociągnięty przez jakieś curiosa przyrody. Umysł, powiadam, bo we wszystkim, co czynię, we wszystkim, czego doświadczam, rzecz jest bez znaczenia, bez najmniejszego znaczenia. Nie drażni to mojej próżności, że odmawiacie mi istnienia, albowiem nie ma we mnie próżności, nie chcę przecie wydać się wam lepszym, niż jestem, ani nawet takim jakim jestem, bo chcę być czym jestem i więcej nic. Wasza niewiara nie narusza żadnego z moich pragnień, bo wszystkie moje pragnienia są spełnione. Nie zależy mi na tym, by moje istnienie było uznane, zależy mi na tym, by dzieło niszczenia nie osłabło. Wiara albo niewiara w mój byt nie wpływa na rozmiar mojej surowej pracy.
Czasem zastanawiają mnie przyczyny tej niewiary, ot, tak, zwyczajnie, sprawa zatrzymuje na chwilę mój wzrok, przyglądam się waszemu żałosnemu sceptycyzmowi, jak wy się przyglądacie pająkowi łażącemu po ścianie. Zastanawia mnie łatwość, z jaką porzuciliście swoją wiarę, zastanawia mnie tez, że kiedy niewiara posuwa się naprzód, ja pierwszy zawsze padam ofiarą. „Padam ofiarą” - to się tak mówi, żeby coś gładko wyrazić, naprawdę nie jestem żadną ofiarą i nie padam, oczywiście, nie padam. Ale niewiara zaczyna się ode mnie. Najłatwiej porzucić diabla. Potem przychodzą anioły, potem Trójca, potem Bóg. Jak gdyby diabeł był najwrażliwszą cząstką waszej wyobraźni, najświeższą i najmniej utrwaloną zdobyczą, najmłodszą tkanką wiary waszej, a może po prostu jej warstewką wstydliwą, niemiłą, trudną do wspominania, niechętnie pamiętaną. Ależ widzę, że ci, co wierzą, gorliwie wierzą, z zapałem, z furią czasem, i ci nawet diabła w swojej wierze pomijają, przestali o nim mówić, niepewnie wzrok odwracają, gdy ich zagadnąć, milczą, nie wiedzą sami, czy porzucili go całkiem, czy może jakaś jedna komórka ich duszy doświadcza jego obecności, a jeśli i doświadcza, to coraz słabiej, komórka wygasa powoli, obumiera, kurczy się, stygnie, diabeł opada w niepamięć. Niech i tak będzie.
Odwiedzam nieraz kościoły, słucham kazań, uważnie słucham, bez uśmiechu, spokojnie. Rzadko, coraz rzadziej się zdarza, by kaznodzieja jaki, choćby ubogi proboszcz wiejski, pamiętał o mnie na kazalnicy. Ani na kazalnicy, ani w konfesjonale, ani gdzie indziej. I cóż powiecie? Wstydzi się! Tak, wstydzi się najzwyczajniej. Ciemniak, powiedzą, prostak, w bajki wierzy, nie nadąża za duchem czasu, który przecie kościoła nie może ominąć. Nie może? Tak, powiadają teologowie, podąża Kościół za duchem czasu, wyprzedza nieraz, śmiało idzie, nowości się nie boi - ale, dodają, tylko w formie swojej, tylko w języku, tylko w szacie zewnętrznej, ale nie w rdzeniu mistycznym, nie w wierze, nie w czci boskiej. Jakże to, panowie teologowie? A cóż ze mną, jeśli tak wolno się upomnieć, chociaż, jak powiadam, rzecz sama w sobie jest mi zgoła obojętna. Gdzież więc miejsce upadłego anioła? Czyżbym należał tylko do języka, do nieważnej formy zdobniczej, którą z niedzieli na poniedziałek jak krawat można zmienić? Jestże szatan jeno figurą retoryczną, loąuendi modus, facon de parter? Jestże sposobem pobudzania niemrawej wyobraźni wiernych, który w każdej chwili można czym innym zastąpić? Czy tez, panowie, jest on rzeczywistością pełną, niezaprzeczalną, w tradycji uznaną, w Piśmie ujawnioną, przez Kościół od dwóch tysiącleci opisaną, dotykalną, dojmującą, realną? Czemuż to unikacie mnie, panowie? Boicie się szyderstw niedowiarków, boicie się, że was w kabaretach wydrwią? Od kiedyż to wiara lęka się prześmiewek pogan i heretyków? Na jakąż drogę wchodzicie? Jeśli od fundamentów wiary odstępować będziecie z bojaźni szyderstwa, na czym skończycie? Jeśli diabeł dzisiaj, Bóg niechybnie jutro padnie ofiarą waszej trwogi. Panowie, daliście się opętać bałwanowi nowoczesności, która boi się spraw ostatecznych i zataja przed wami samą ich możliwość. Nie dla swojego pożytku mówię o tym - cóż mnie! - mówię do was i dla was, jakby zapominając na chwilę o własnym powołaniu, a nawet o powinności własnej krzewienia błędu. Nie ja jeden to mówię. Znajdzie się jeszcze tu i ówdzie mnich jaki albo kapłan, co wielkim głosem w rozpaczy upomina się o prawa diabła, do wiary przywołuje, upadek Kościoła piętnuje, przypomina najświętszą tradycję. Ale któż go słucha? Ale ileż ich jest, tych głosów na pustyni wołających? Ogłuchły Kościół, na wyścigi ze swoim czasem biegnący, chce być nowoczesny, postępowy, higieniczny, funkcjonalny, sprawny, wyćwiczony, dziarski, zmotoryzowany, zradiofonizowany, naukowy, czysty, energiczny. Gdybyż mi zależało prawdziwie na waszych losach, panowie, o jakżebym umiał pokazać wam waszą nędzę, wasze politowania godne zmagania, by sprostać czasom, które i tak o tysiąc mil naprzód zawsze was wyprzedzą. Sport, telewizja, ekran filmowy, banki, prasa, wybory, urbanizacja, przemysł - i wy chcecie owładnąć tym światem? Cóż mówię - owładnąć! - wy chcecie mu się przypodobać? W tym to świecie chcecie być nowocześni, zerwać z bajkami”, kroczyć na czele ludzkości wchłaniającej pył atomowy w płuca już poczerniałe od papierosów i spalin? Czegóż się wyrzec musicie, żeby w tym świecie zdobyć uznanie? Diabła? Po prostu diabła? I wydaje się wam, że na tym się skończy ustępstwo? Panowie! Przestaliście się bać niewiary, przestaliście się bać herezji, nie trwoży was diabeł, a więc Bóg was nie trwoży, jednego się tylko boicie - by was kto zacofańcami nie nazwał, nie zelżył średniowieczem, nie wyśmiał pogardliwie waszej nie-nowoczesności, nie dowiódł, żeście niehigieniczni, nienowocześni, nie-wysportowani, nienaukowi, niebogaci, nieuprzemysłowieni. Tego, tego jednego się boicie, na odparcie tego jednego zarzutu szykujecie gorączkowo swoje drukarnie, swoje banki, swoje partie polityczne, swoje corbusierowskie kaplice, swoje abstrakcyjne witraże. Oczywiście, nie ja tracę na waszym upadku. Upadajcie, proszę, nie ja padam z wami, to wy padacie. W marnej nadziei, że zdołacie pochlebstwem i nadskakiwaniem zwabić niedowiarków, sami już gotowiście całe ich niedowiarstwo przyjąć, zaprzeć się wszystkiego, czym żyliście dotąd, i w głupocie swojej mniemacie, że przechowaliście wiarę nieodmienną w treści i nadali jej tylko „kształt” nowoczesny. A diabeł pierwszy pada na ołtarzu, zawsze pierwszy.
Rzecz to uwagi godna, ale i śmiechu, że tylko z ust bezbożników słyszę czasami swoje imię, które bez zażenowania wszakże wypowiadają, bo nie przyznają się do tradycji, która z imieniem tym wiąże realność jaką. Wśród kukieł jarmarcznych jeszcze „diabełek” na śmiech dzieci bywa pokazywany, a jeśli w teatrze, jeśli w książce, to ani chybi bezbożniczej. Ale w kościele, ale na kazalnicy? Stare obrazy ze świątyń wynoszą, żeby diabłem nie straszyć. „Nowoczesne wychowanie”, powiadają, tego wymaga. Z wszystkimi, panowie, zawarliście pakt, byle kroku dotrzymać swoim szydercom, z wszystkim się godzicie oprócz jednej wiary waszej, oprócz tradycji. Szczątki zostawiliście z diabła, przekleństwo bez treści, zabawkę jasełkową albo wstydliwą smugę porzuconego mitu, której najprędzej trzeba się pozbyć, męczący ślad dawno minionego czasu, grat pradziadka w nowoczesnym mieszkaniu - higienicznym i funkcjonalnym. Nazywacie się chrześcijanami? Chrześcijanami bez diabła? Niechaj będzie, nie moja sprawa, nie moja sprawa.
Wolą już waszą niewiarę, panowie bezbożnicy, nie ma w niej udawania, me ma wstydu ani skrępowania. Nie stawiacie sobie pytań o diabła, nie staracie się go pozbyć, bo nie macie się czego pozbywać. Przynajmniej tak wam się zdaje. Zostawiliście sobie diabła do naukowych rozpraw, opisaliście go, jak trzeba, w waszej historii, w waszej socjologii, w psychologii albo religioznawstwie, albo psychoanalizie, albo w powieści, albo w dramacie o czarownicach. Załatwiliście sprawę, nieprawdaż? Załatwiliście sprawę? Co? Załatwiliście sprawę? Wydaje się wam, że skończyliście porachunki ze „światem chtonicznym”; jednej rzeczy przynajmniej nauczyliście się od chrześcijan: ustawicznego potępiania tego, co się kiedyś zwało „herezją manichejską”. Wysuszył wam mózgi chrześcijański optymizm, głowy macie teraz sterylne jak wata operacyjna. Zło nie jest realnością, powiadacie, zło jest nieszczęściem, przypadłością świata, czymś, co się przydarza, oczywiście, ale przydarza się po prostu, jak przydarzają się czasem dwugłowe cielęta, nie ma w tym musu żadnego, dalsza regulacja życia przywróci mu jego spontaniczną harmonię, zło się zwalcza codziennie i można zwalczać nieograniczenie. Słowo „zło” pasuje tylko do pojedynczych przypadków, dlatego nosi w waszej mowie odcień patetyczny, eksplozywny, naładowane jest waszą troską, waszym pragnieniem, zadumą, ufnością w przyszłość.
Ale to nieprawda, panowie. Słowo „zło” nie zawiera w sobie nic patetycznego, żadnej grozy ani wzniosłości, jest rzeczowe i oschłe, wskazuje dokładnie na rzecz, o którą chodzi, zwyczajnie, tak samo, jak słowo „kamień” i słowo „chmura”; jest dopasowane ściśle do przedmiotu, trafia w swoją realność nieomylnie, jest precyzyjne, bez polotu. Zło jest rzeczą, zwyczajnie, jak rzecz.
Nie, wy o tym nie chcecie wiedzieć. W obliczu wszystkich spustoszeń, do końca świata będziecie sobie powtarzać z maniackim uporem: tak jest, tak się stało, po prostu tak się stało, a może się stać inaczej; zło jest zdarzeniem, zachodzi przypadkiem tu i ówdzie, a gdy mu się sprzeciwić z dostateczną energią — nie zachodzi. Koniec świata zastanie was pogrążonych w pewności, że koniec świata jest przypadkiem. Nie wierzycie w diabła.
Na widok niepotrzebnego nikomu okrucieństwa, na widok bezradosnego niszczenia bez celu — nie przychodzi wam diabeł na myśl. Macie wszystkie tłumaczenia i pod ręką tyle nazw, ile trzeba do załatwienia każdej wersji problemu. Macie swojego Freuda, żeby mówić o popędzie agresywnym i o instynkcie śmierci, macie swojego Jaspersa, żeby wam opowiadał o pasji nocy, w której człowiek usiłuje gwałtem jakby wydrzeć bóstwu jego sekrety, macie swojego Nietzschego. macie swoich psychologów od „woli mocy”. Potraficie rzecz zataić słowami pod pozorem jej odsłonięcia.
Ale czy potraficie to zatajenie wasze ostatecznym uczynić? Przeszukajcie uważnie sumienia, wy chrześcijanie, myślę, i wy, bezbożnicy, podkopcie nieco tę wystrzyżoną trawkę waszej mowy uczonej, waszej metafizyki i waszej psychologii, odgarnijcie ziemię, wróćcie do siebie, przywróćcie na chwilę słowu jego pierwotny cel, jego surowy i nie-patetyczny ruch, zatrzymajcie się w dosłowności utraconej. Postarajcie się skupić bodaj na moment przed widokiem najbardziej codziennym, powszednim, a zniekształconym w waszych oczach przez krzywe szkiełko mowy filozoficznej. To wystarczy. Zobaczycie mnie. Zobaczycie mnie bez zdumienia i wyda się wam, że znaliście mnie zawsze, na przekór waszym doktrynom, ukaże się wam twarz znajoma, spowszedniała, a przecież po raz pierwszy prawdziwie widziana. Obejmie was swojski i chłodny podmuch siły, o której nie chcecie pamiętać, chociaż na dnie waszego mózgu zagłuszona metafizycznym jazgotem, spychana w nicość i zadeptana, tli się przecież niezniszczalna o niej wiedza.
Siła niszczycielska, która niczego innego nie pragnie oprócz samego niszczenia. Spotykacie ją wszędzie i doświadczacie codziennie jej obecności — w waszych porażkach i błędach, w okrucieństwie i śmierci, w osamotnieniach i w niespełnionym pragnieniu. Spotykacie ją twarzą w twarz, najbardziej obecną - nie tam, gdzie jest niszczycielstwo rozumne, gdzie okrucieństwo i zło są tylko narzędziem, ale tam właśnie, gdzie same dla siebie są celem.
Kiedy zło ma rację - kiedy powstaje z żądzy miłosnej, z lęku, z pragnienia bogactw, z pychy, z próżności nawet czy z zemsty - mój udział w nim jest niewielki. Zło jest usprawiedliwione, racjonalne, chce tylko osiągnąć cel, po który sięgnięto by bez niego, gdyby beż niego był osiągalny. Sama namiętność, sama żądza czy strach nie od diabła pochodzą, a zło, które służy ich zaspokojeniu, służy tylko jako narzędzie konieczne.
Tam dopiero w pełni objawia się szatan, gdzie niszczenie nie ma poza sobą innego celu, okrucieństwo dla okrucieństwa się spełnia, upokorzenie dla upokorzenia, śmierć dla śmierci, cierpienie bez celu - albo gdzie cel jest tylko wtórnie przybraną maską racjonalizującą głód niszczycielski. Tam dopiero, choćby w nieznacznej porażce bytu, objawia się wam lodowata przemoc, której nie potraficie do niczego sprowadzić, niczym wytłumaczyć, niczym usprawiedliwić. Ona jest, bo jest, bo jest rzeczą jak rzecz. To wam dostrzec najtrudniej. Wszelkiemu złu, które ma racje, możecie jego racje odbierać, możecie świat inaczej urządzać. Ale zła, które samo dla siebie jest racją jako zło właśnie - tego zła nie potraficie pozbawić żywotności. Daremnie je sprowadzać do przejawu tej lub owej siły, która „sama w sobie” miałaby być nieszkodliwa czy dobra, czy ku dobru dająca się pokierować, czy też byłaby zwichnięciem przypadkowym, odchyleniem, aberracją, monstrualnością — niekorzystnym przejawem racjonalnego urządzenia w niewłaściwych warunkach działającego. Diabeł nie podlega reformie. Diabeł nie może być wyjaśniony, jest dany razem z istnieniem waszym, jest rzeczą, jest tym, który jest. Może się to wydać dziwaczne, że w świecie, z którego tak uporczywie usiłujecie wyłowić (że nie powiem: narzucić mu) porządek utajony w amalgamacie przypadkowych wydarzeń, zło objawia się wam nadal jako rodzaj faktu albo nieregularności — a w każdym fakcie nieodmiennie nieregulamość jest zawarta — że odmawiacie mu natury rzeczowej i koniecznej, a wobec tego, miast włączyć go w swój wizerunek ziemskich realności, odnosicie się do niego z konkretnością estetów. Zapewne zresztą nie jest to dziwne, macie powody do owej maskarady, która uwalnia was od demona i sprawia tym samym, że wasza energia praktyczna nie znajduje zahamowań, jakie musiałoby jej narzucić przekonanie o pewnych fundamentalnych granicach jej skuteczności. W ten sposób wiedza wasza o świecie i nadzieja na możliwości zastosowania owej wiedzy w naprawie świata mogą posuwać się naprzód pan passu, w upartym urojeniu, które pozwala wam zło traktować jako malejące szczeliny faktu wewnątrz esencjalnie przez dobro porządkowanego świata.
Ale dość o tym. Postanowiłem, że nie będę zapuszczać się w obszary metafizyczne, gdzie i tak żadną miarą nie zdołam przezwyciężyć waszych chimerycznych przesądów; tymczasem to i owo niepotrzebnie mi się wymknęło. Kończę zatem i oczekuję pytań, podkreślając jeszcze, że wbrew powszechnemu mniemaniu diabeł nie dysponuje w żadnym stopniu zmysłem humoru; nie ma on także inteligencji, jeśli przez inteligencję rozumieć stopniowalną umiejętność sprawnego wyławiania ze świata i porządkowania pewnych jego jakości aktualnie interesujących - jasne jest bowiem, że nie jest mi potrzebne porządkowanie czegokolwiek i że nie mogę mieć jakości dających się stopniować, podobnie jak kamień nie może być mniej albo bardziej kamienny.
Powtórzę pytanie pierwsze: skoro demon należy do natury bytu, czy historię upadku aniołów uznać należy za legendę i sądzić raczej, że rzekomy anioł upadły jest w rzeczywistości współ-odwiecznym rywalem Boga?
Odpowiadam natychmiast: nie. Historia upadku aniołów jest bezwzględnie autentyczna, z czego jednak nie należy wnosić, że zło ma charakter faktu i nie jest strukturalną własnością bytu. Wystarczyłoby, aby to sobie uprzytomnić, zwrócić uwagę na absolutną nieodwracalność owego faktu - nie w tym znaczeniu, w jakim każdy fakt zaszły jest nieodwracalny, ale w tym, że fakt ów, skoro raz zaszedł, wprowadził nową i nieodmienną strukturę świata, wewnątrz której zło stanowi czynnik integralny i konstytutywny. Gdyby jednak na tym poprzestać, należałoby sadzić że zło wprawdzie jest obecne w świecie w sposób strukturalny, ale samo pochodzenie jego jest czysto faktyczne i przypadkowe. Atoli tak nie jest. ów fakt upadku, oglądany z perspektywy późniejszej, nie może być niczym innym, jak dokonaną w czasie manifestacją czy aktualizacją pewnej potencji bytu bezwzględnie trwałej i odwiecznej, chociaż przez czas jakiś, być może, utajonej dla niektórych. Mówiąc „niektórych” nie mam na myśli, rzecz jasna, Boga, dla którego sprawa musiała być jasna od początku.
Przechodzę do pytania drugiego: czy jako składnik strukturalny bytu demon akceptuje swoją pozycję w porządku świata?
Łatwo mi odpowiedzieć na to pytanie, nie jestem wszakże pewien, czy sens mojej odpowiedzi potraficie równie łatwo uchwycić. Albowiem do natury koniecznej demona należy jednocześnie i w sposób równie stanowczy, równie bezwzględny - akceptacja swojego miejsca i sprzeciw wobec niego. Demon pragnie zła, a więc niszczycielską swoją pracę pragnie prowadzić nadal, nie chce odmiany swego umiejscowienia w ładzie albo bezładzie świata, a raczej swojego umiejscowienia jako negacji ładu wewnątrz ładu. Tym samym godzi się być, czym jest. Jednocześnie, właśnie dlatego, że jest tym, czym jest, jest zaprzeczeniem tegoż porządku, który wyznacza mu miejsce jako swojemu negatywnemu składnikowi. Żyjąc z negacji ładu, żyje tym samym z tegoż ładu, któremu przeczy, a który, ze swej strony, jest współokreślony w swoim istnieniu przez obecność owej siły negatywnej, jaką jest demon. Świat, w którym dzieło demona dokonałoby się w sposób ostateczny, byłby światem bez demona, a więc byłby demona zaprzeczeniem, jednakże demon nie może również istnieć inaczej, jak w ruchu, którego orientacyjnym motywem jest spełnienie niszczycielskiego dzieła w sposób ostateczny. Ponieważ tedy sam głód destrukcyjny tworzy demona, zaspokajanie owego głodu wymaga obecności niszczonego ładu, wymaga tedy pewnego zrównoważenia obu form bytu składających się na świat; otóż mc nie jest mi równie nienawistne, jak zrównoważenie. Trzeba zatem uznać, że demon nie jest podmiotem głodnym destrukcji, ale samym głodem, albowiem podmiot głodny może osiągnąć zaspokojenie, ale dla samego głodu zaspokojenie podmiotu oznacza wygaśnięcie. W tym sensie istotnie demon uwiesił swoją obecność na pewnej szali, której nadaje stan równowagi w stosunku do innej, dążąc zarazem do naruszenia tej równowagi w niemożliwym i sprzecznym pragnieniu pozostania sobą po zniszczeniu swego antagonisty. Tak należy rozumieć sławny zwrot Goethego - ein Teil von jener Kraft etc. — który wskazuje na nieuchronną sprzeczność zawartą w samej egzystencji demona, nie zaś, jak tłumaczą płascy katecheci, na to, że z boskiego zarządzenia jakoby dzieła demona tak czy inaczej obracają się w przeciwieństwo jego zamiaru, to jest budują miast niszczyć. Jednakże tę samą sprzeczność, dodam, można wykryć w Bogu, jeśli potraktować go jako byt, który jest współpierwotny wobec demona, nie zaś jako stwórcę absolutnego; przy uznaniu tej współpierwotności jest wszystko jedno, czy potraktujemy demona jako negację ładu, czy raczej ład jako negację demona, albo negację negacji, a wtedy sprzeczność, o której mówiłem, staje się automatycznie sprzecznością Boga. Jednakże rozumiem pewne obiekcje przeciwko takiej interpretacji i nie będę się wdawał w tę sprawę, której rozważenie bliższe zmusiłoby mnie do szczegółowego namysłu nad samą naturą twórczości boskiej i nad jej negatywnym w istocie charakterem.
Przechodzę tedy do pytania trzeciego, które jest zresztą tylko fragmentem poprzedniego: czy jest to nieodwołalnie pewne, że demon nie może być zbawiony?
Zdaje mi się, że rozumiem intencję pytającego. Postępowanie Boga wobec upadłych aniołów może w istocie wydać się rażąco niesprawiedliwe, skoro przyrównać je do jego postępowania wobec ludzi. Anioły bowiem — co zresztą jest faktem nigdy nie budzącym wątpliwości wśród angelologów - uznać należy za twory doskonalsze od człowieka, już choćby z uwagi na zasadniczą nieobecność substancji zniszczalnych w ich budowie; rzecz jest ewidentna. Dlaczegóż tedy Bóg zbawił ludzi kosztem cierpień i śmierci własnego syna, a nie uczynił tego samego w stosunku do upadłych aniołów, które właśnie tak znacznie przewyższają ludzi doskonałością i zasługują - jak mniemać należy - o wiele bardziej na wyciągniętą rękę? Powiem od razu, że przyczyną nie może być większy ciężar wykroczenia aniołów, albowiem w obu wypadkach grzech polegał na nieposłuszeństwie, które z punktu widzenia Boga jest zawsze tak samo grzeszne, bez względu na okoliczności i na rozmiar skutków, i zawsze tak samo wobec niego obelżywe. Corruptio optimi pessima? To tylko porzekadło, które nie ma mocy argumentacyjnej i które zresztą, gdyby było prawdziwe, nie mogłoby nic wytłumaczyć, skoro, powtarzam, nieposłuszeństwo jako grzech nie podlega stopniowaniu i zawsze, co więcej, jest tak samo winą nieskończoną. A więc? Odpowiedź może być tylko jedna: Bóg nie zbawił demona, ponieważ nie byt w stanie tego uczynić. Jakoż rzeczą jest oczywistą, skoro pomyśli się nad naturą boską, że Bóg musi pragnąć zbawienia demonów, to znaczy zniszczenia ich jako demonów po prostu. Jeśli pragnienie jego jest bezskuteczne i jałowe to dlatego właśnie, że upadek aniołów nie był faktem, nie był przypadkiem, ale ujawnieniem się koniecznej struktury świata, jego skutki tedy są nieodwracalne, bo założone w naturze bytu. Niemożliwość zbawienia demonów jest najsilniejszym argumentem na rzecz wspomnianej tezy, która interpretuje upadek aniołów jako aktualizację pewnej jakości bytu niezbywalnej i wobec Boga współodwiecznej. Myślę - argumentem, który z waszego punktu widzenia może mieć wartość.
Słyszę, w związku z tym, pytanie czwarte: czy wobec tego należy sądzić, że fundamentalna struktura bytu nie jest rezultatem swobodnej decyzji Boga, ale że on sam uwikłany jest w pewien układ niezależny od jego woli?
Odpowiem: tak, tak właśnie należy przypuszczać.
Pytanie piąte: Byłyżby tedy nieprawdziwe nasze katechizmy, które pouczają, że Bóg jest stwórcą ostatecznym?
Odpowiadam: nie widzę potrzeby rewidowania waszych katechizmów. Są prawdziwe przy pewnej interpretacji, mianowicie przy założeniu, że twórczość Boga obejmuje całość świata zjawiskowego pozytywnego, a więc ogół poszczególnych jestestw od niego różnych. Co do samego Bytu, który nie jest tożsamy z tym ogółem jestestw poszczególnych i wykracza poza przeciwieństwo dobra i zła, katechizmy wasze nie wypowiadają się wyraźnie, w moim przekonaniu. Nie widzę jednak potrzeby wprowadzania do nich zastrzeżeń ograniczających, ponieważ kwestia Bytu jako takiego nie powinna w ogóle wchodzić w skład waszych zainteresowań, jako że wykracza poza świat zjawiskowy — jedyny obszar pytań nadających się do dobrego sformułowania w waszych językach. Porażki Parmenidesa, Hegla i Heideggera są pod tym względem pouczające.
Pytanie szóste: Czy jednak sprawa ta dla samego demona jest jasna, jeśli nawet nie może byś jasna dla ludzi, czy więc współobecność ekwipolentna ładu i jego negacji, jeśli zakłada Byt, który oba te składniki przekracza i oba wyprzedza, czy więc współobecność ta jest w swojej relatywności dla demona uchwytna? Innymi słowy: czy i do jakiego stopnia Byt nie-relatywny jest demonowi dostępny?
Odpowiem: jest dostępny tylko jako intelektualna nieuchronność, mniej więcej jako idea w sensie kaniowskim, jako realność czysto graniczna pozytywnego wysiłku umysłowego. Pozytywne jej ogarnięcie nie jest dla demona możliwe - podobnie, przypuszczam, jak dla Boga. Demon wie bardzo wiele, nie jest jednak wszechwiedzący; i to znacie z go. Wolałbym, aby nie zadawano mi więcej pytań w tej sprawie.
Pytanie siódme uważam za dziecinne, jednak odpowiem zwięźle. Brzmi ono tak: czy demon może cuda czynić?
Pytanie to uprzytomniło mi, jak źle jesteście, panowie zorientowani w sposobach działania demona. Demon działa poprzez zachowania ludzkie, a nie zaskakujące efekty przyrodnicze, monstrualności czy sztuczki. Takie rzeczy są okazją do zabawy, ale demon nie jest zabawny. Może on, oczywiście, jak hipotetyczny demon Descartes'a stworzyć iluzoryczną oczywistość i nierealnym w istocie faktom nadać ciężar realności niewątpliwej, może też, jak hipotetyczny demon Maxwella, zrealizować efektywnie pewien stan najoczywiściej nierealny, bo niesłychanie mało prawdopodobny. Może to uczynić o tyle, o ile celem tego działania jest błąd, porażka rozumu. Jednakże błąd powstały przez akceptację oczywistości jawnej nie jest zgodny z naczelną orientacją mojej pracy; błąd taki nie zawstydza bowiem nikogo i również wtedy, gdy zostanie uznany za błąd, akceptuje się nadal jego naturalny i nieuchronny niejako charakter. Nikt wszakże nie wyśmiewa pokoleń przed-kopernikowskich z tej racji, iż wierzyły w nieruchomość ziemi, ich spontaniczna i naturalna wiara jest raczej dla was tylko tłem, na którym dopiero rysuje się w pełnej glorii geniusz Kopernika. Jeśli błąd jest celem demona, to błąd hańbiący, błąd nikczemny, błąd, którego się wstydzić trzeba, innymi słowy, błąd — uważajcie dobrze — zawiniony przez ludzi, a przynajmniej taki, iż ludzie zmuszeni są uznać, że przez nich jest zawiniony i że zaznacza ich piętnem wstydu. Czarodziejskie sztuczki lub łudzenie mylącymi oczywistościami nie należą do środków istotnych w pracy demona. Jest to, powiedziałem już, praca oschła i bez polotu, bez składników ludycznych, bez humoru i bez tego, co ludzi zaciekawia. Niszczycielstwo demona ogamia obszary, za które ludzie są odpowiedzialni, zło tedy, które sprawia, musi ludzi hańbą smagać, aby osiągnęło swój cel. Z jednym wyjątkiem. Tym wyjątkiem jest śmierć — nie poszczególny fakt śmierci, ale generalny fakt jej nieuchronności.
I wreszcie pytanie ósme: Skoro, jak wyszło na jaw, demon nie jest wszechwiedzący, czy możebne jest, by sam błąd popełnił, a wobec tego, by na przykład okazało się prawdą coś, co przez niego się wkrada do świata jako błąd hańbiący?
Odpowiadam: nie jest to możebne, bo mądrość demona jest na tyle wielka, iż zna doskonale własne granice, odmawia tedy prawomocności pytaniom, które poza te granice wykraczają. Tym również różni się diabeł od ludzi.
Zadano mi teraz pytanie dziewiąte: jednakże znać doskonale granice, to już je poznaniem przekroczyć, dotknąć granicy, to dotknać tego, co się poza granicą znajduje. A jeśli wiedza demona ma naprawdę granice, to nie jest możliwe, by byt on wolny od błędu w stawianiu pytań, a więc i w odpowiedziach. Tym samym nie można uznać żadnych z jego oznajmień za autorytatywne, w szczególności również oznajmienia co do jego własnego istnienia.
Odpowiadam, że nie jest to żadne pytanie, ale śmieszna próba dyskusji. Demon nie wdaje się jednak w dysputy z ludźmi. Jego istnienie nie wymaga racji ani dowodu, ponieważ nie ma natury faktu. Jeżeli ludzie interpretują jego istnienie inaczej, jeśli na przykład przypisują mu czysto kazuistyczny charakter, jest to tylko jedna z wielu postaci ich błędu. Powiedziałem już jednak, że najmniej mi może zależeć na tym, aby wierzono w moje istnienie. Już przed paroma wiekami zauważyli teologowie, że wspólników diabła najłatwiej po tym poznać, iż przeczą istnieniu diabła. Jest ziarno prawdy w tym powiedzeniu, nieco przesadnym. W istocie bowiem, wracając do początku mojego oświadczenia, niewiara wasza nie tylko nie hamuje mojej pracy, ale sprzyja jej raczej, należy, jako błąd hańbiący, do efektów owego upadku, w jaki stacza się tradycja, odzierana powoli z resztek spustoszonego majestatu. Widok ten niesie dobrą nowinę, dobrą nowinę demona. Również dlatego wydaje mi się korzystne, aby treść tego, co powiedziałem, a także sam fakt mojej deklaracji dzisiejszej zatarły się bezpowrotnie w waszej pamięci, aby tedy za zmyślenie i majak senny poczytane zostało to wszystko, czego świadkami byliście, panowie, przed chwilą i co oto razem z tą chwilą opada w niepamięć ostateczną.

Rozmowa z diabłem doktora Lutra w Wartburgu 1521

I czegóż ty chcesz, świnio parszywa? Po coś przyszedł? Straszyć? Nie boję się ciebie, tyle mnie obchodzisz, co krowie łajno na gumnie u księcia A może chcesz kusić, co? Do grzechu namówić, sprośności do ucha szeptać, naturę pożądliwą podniecić, co? Tak byś mnie chciał urobić, żebym pachołka po pysku prał, jak wieprz się spił, dziewkę folwarczną przymusił, i co jeszcze? No, a jak zrobię to wszystko? Pewnie myślisz, że już mnie masz w kosmatych łapach, że już łańcuch na szyję i na dno! Ejże, coś za szybko, ty nie jastrząb, ja nie kurczę. Grzeszyć bez ciebie potrafię, wszystko, co zechcę, zrobię bez twojego kuszenia, bestio plugawa, a tak! będę bez ciebie grzeszyć i co mi zrobisz? Nasz Pan na takie grzechy nawet ręką machnąć nie chce. O, jakbyś mnie tak do rozpaczy przymusił, w Boga zwątpić kazał, strachem napełnił, wstyd zadał -owszem, przyznaję, wtedy twoja wygrana, masz mnie jak kotlet na talerzu. Ale spróbuj, spróbuj tylko, krecie, mnie, doktora Lutra, Marcina Lutra, spróbuj mnie tak urobić, żebym w rozpacz wpadł albo w strach, albo zawstydzenie. Bóg mocna twierdza. Jazem się schował w tej twierdzy i siedzę spokojnie, rób, co chcesz, a takie tam grzechy? Śmiech dla mnie, śmiech dla Boga, obaj się uśmiejemy i tyle. W Bogu jestem, nogami się zaparłem, rozumiesz, nie ruszysz. No, uciekaj, czego chcesz, masz co do roboty? Nic nie masz, nic tu po tobie, możesz tak sterczeć do końca świata, no, na co czekasz? Nie trać czasu, mówię ci, nie trać czasu, idź do słabych, doktor Luter nie dla ciebie, zmyliłeś tropy, uciekaj, mówię!
Jeszcześ tu? Patrzysz i nic nie gadasz, co to? Niemową się zrobiłeś? Milczysz, może chcesz mnie milczeniem porazić, nic z tego, ja też umiem milczeć, lepiej od ciebie, jak chcę oczywiście, a teraz nie chcę. A ty patrzysz i milczysz, patrzysz i milczysz.
Co to, w rybę się zamieniłeś? W posąg? Wynoś się, bo się zirytuję. A, juz wiem, o to ci chodzi, na gniew czekasz, myślisz sobie, że mój gniew u »oga za grzech się policzy. Śmiech mnie chwyta na tę głupotę, co ty, nie wiesz, że gniew szlachetny na diabła w złoto się obróci na sądzie?

Zresztą, jak ci już tak zależy, możemy nawet porozmawiać, co tam, mnie to przecież nie zaszkodzi, z kim chcę, mówię, mogę z Bogiem, mogę z czartem, tylko nie wiem, o czym ja mam z tobą mówić. Widzisz te kartki na stole? Wiesz ty chociaż, szmaciarzu, co to jest? Pismo, Pismo święte, obrona nasza przed twoim szeptaniem, przed całą bzdurą twoją, no popatrz, popatrz, aha, już wiem, o co ci chodzi! Ty wiesz, że teraz naród cały Pismo będzie czytał, tego się boisz, co? Nienawiść cię zdjęła, furia, no powiedz, powiedz, krzywonosy, co to teraz będzie? A tak, każdy przeczyta, każdy prawdę pozna, chłopek nawet, wyrobnik, byle liter nauczony, będzie wszystko wiedział, a ty? gdzie się podziejesz ze swoim kłamstwem, z herezją, co? O to ci chodzi, już rozumiem, tu cię boli, kanalio, tu byś chciał coś zrobić, namieszać, przeszkodzić, ludziom słowo boże odebrać. Ale nie na mnie te strachy, będzie Pismo dla narodu, dla wszystkich, możesz pękać ze złości, a Pismo będzie...
„Ojcze nasz, który jesteś w niebie, święć się imię Twoje...”
A co? nie zmykasz? A na znak krzyża? Apagef Dalej nic? No, ale w żołądku cię zapiekło, nie mów, że nie, już ostatkiem gonisz, mordę trzymasz nieruchomo, przyznaję, ale ten krzyż to a trzewia pali, he? No, ale od doktora Lutra już ty się litości nie spodziewaj, dla ludzi nie ma, a co dopiero dla ciebie, ojczulku wiedźm. Nudzisz mnie, słyszysz? Gapisz się i gapisz, jakbyś mi chciał duszę przeniknąć i Bóg wie co tam wypatrzyć. Ale co ty wypatrzysz?! Bóg - tak, ten do dna sięga, najtajniejszą myśl widzi jak miasto w południe, najskrytsze żądze grzeszne, każde świństwo, każdą chętkę brudną wytropi, nic mu nie tajne. A ty co? Ledwo po wierzchu duszę obejrzysz, takie tam najgrubsze grzechy zobaczysz i myślisz, żeś mądry? Tak myślisz, no powiedz! Ale patrz sobie, ja tam Bogu też pozwalam patrzeć, niech widzi, proszę, wszystko na wierzchu, grzechy? a tak, grzechy, a cóż ja? święty? Nie święty jestem, grzesznik, ale ba! grzesznik i grzesznik to różnica, juz ci mówiłem, Bóg nie na te grzechy patrzy, a to, co ważne, w duszy, to jest czyste u mnie jak wyprany obrus na stole.
O co ci chodzi, co tam właściwie widzisz, co te gały wyślepiasz? Obżarstwo, powiadasz, pijaństwo? Ano tak! od czegóż mamy ciało, a co jest ciało, jak nie ścierka z grzechami? Grzeszę ciałem, obżarstwu służę, przyznaję, co robić? Duch ci jest ochoczy, ale ciało mdłe. Pożądliwość płci? Ale w myśli tylko, w duchu, nie w uczynku, owszem, też grzech, ktokolwiek by spojrzał na niewiastę, itd. — Mateusz pięć, dwadzieścia osiem -więc grzech, ale co robić, brzuch ci ducha nie usłucha, co dopiero niżej brzucha!
pycha? O, nie! Dość tego, tu już przesadzasz, skarbie, tego nie znajdziesz, ani ty, ani Pan mój, pychy we mnie nie ma, ani śladu, za miedziaka nie ma, pokora, i pokora, sama pokora. Co robię, nie z siebie robię ale z Boga, co umiem, z Boga umiem. Sam ja nic jestem, proch, ale w Bogu wszystko, Bogu służę, prawdę Bożą głoszę, nie ze swojej siły, nie ze swojej mądrości, ale z boskiej. Pokora! Póki nie staniecie się jako te dziatki, itd. - Marek, dziesięć - oto tajemnica królestwa! Znam ja prawdę ale nie moja to prawda, ale boska, nie z siebie wziąłem, nic do siebie nie odnoszę, siła Boża we mnie mądra, z niej znajomość, z niej mądrość, gdzie tu pycha? Pychy we mnie nie masz, nie masz ani pyłka.
Lenistwo? O tym już nie mówisz, co? Wstydziłbyś się, nawet ty, kłamco bezwstydny, o lenistwie przy mnie mówić. Ale szkoda słów. Zazdrość? Chyba ci łeb skołowaciał, stary oszuście, komu ja mam zazdrościć i czego? Mam wszystko, co chcę, rozumiesz, Boga mam, a więcej co mi trzeba? Może tobie mam zazdrościć, ale czego? Sztuczek czarnoksięskich, mocy magicznej, siły zastraszania, zwodzicielstwa, kuszenia? To tyle, co w niebie żyjąc, piekła zazdrościć, głupi jesteś, próżne gadanie, dosyć!
Samego mnie głowa rozbolała od tej twojej gadaniny, bzdur twoich. Pewnie spać pójdę, dość pracy na dzisiaj, cały dzień przy stole, a wszystko po co? Jasne, wszystko przeciw tobie, a tak, żeby ci te resztki odebrać, co je u ludzi w łapach trzymasz, wszystko w ciebie mierzy, kręć się, pluj, chytrości miotaj, zwierzu, a Bóg cal po calu będzie ci moją własną ręką grunt odbierał i dobrze tak. Nie na ziemi, nie, tu sobie rządź, świat dostaniesz na własność, możesz się w gronostaje ubrać i koronę włożyć, możesz na wszystkich tronach siedzieć, razem z papieskim, a przed drzwiami królestwa bożego jak pies na mrozie będziesz skomlał, a nie otworzą ci. Powiadasz, że nie chcesz? Nie chcesz, bo nie możesz, ot i wszystko. A dlaczego nie możesz? Bo nie chcesz, oczywiście. Nie chcesz, bo nie możesz, nie możesz, bo nie chcesz. Tak powiedziałem? I to prawda. Gdybyś raz zechciał, już byś wszedł, ale chcieć nie możesz, ty musisz chcieć w bagnie swoim się tarzać, nieszczęścia zbierać, męczyć się i zębami zgrzytać z wściekłości, a przy tym z tej męki i z tego zgrzytania nie możesz pragnąć wyjść, bo gdybyś pragnął, to by znaczyło, że resztka dobra w tobie została, że możesz jeszcze o zbawieniu myśleć, ale figa! Więc ty w udręce żyjesz i udręki swojej pożądasz, ale ona udręką zostaje, a ty wiesz, że w męczarni ustawicznej trwasz i przeciw naturze udrękę swoją chcesz pomnażać. Dziw to nad dziwy, ale nie takie dziwy Stwórca urnie czynić.
No i co tak ślepiami przewracasz? Że ci twój los przypomniałem? E, pamiętasz ty o swoim losie, pamiętasz, na mgnienie oka ci nie pozwolą zapomnieć, to po to tak się zwijasz i dwoisz, i troisz, dusze ku sobie ciągnąc, żeby więcej było męki na świecie, żebyś sam nie został ze swoją zgrozą, z czarną trumną twoją, gdzie po wiek wieków gnić będziesz. Biedny ty, a sprawiedliwie! „Chleba naszego powszedniego...”
Tyle twego, że strachu nie znasz. Pewnie, w śmierci żyjesz, nadziei nie masz, to i strachu nie masz. Kto nadzieję żywi, w strachu żyć musi, ty, potępiony bez ratunku, już się niczego nie boisz.
To tym mnie chcesz zadziwić? Że strachu nie znasz? W pewności żyjesz? A ja? Ech, ja też w pewności, ty wiesz o tym, nie? Raz na zawsze własnej woli się zrzekłem, w pacht wieczysty oddałem się Bogu, strachu nie znam, bo moja sprawiedliwość nie moja, lecz Chrystusowa, wszystko mogę, nic mi nie straszne, nie w sobie żyję, bo w sobie żyć to twojemu berłu się poddać, a w Bogu żyć to siebie poniechać. Powiedziałem - masz mnie, Boże — powiedziałem, masz mnie ze wszystkim, co chcesz, to rób, a zawsze mądrze będzie i dobrze. Więcej nie trzeba, nic a nic, reszta już twoja, kusicielu, bierz sobie, co chcesz, cnoty czy zbrodnie, mądrość czy głupotę, sprawiedliwość czy niesprawiedliwość, wszystko ci oddaję.
Popatrzże, czym ty rządzisz? Co zechcesz, możesz mieć, oprócz jednego. Chcesz cały świat posiąść, bogactwo, władzę, miasta, państwa, królów? Masz w mgnieniu oka. Chcesz grzechem rządzić? Masz go. Chcesz cnotą rządzić? I to masz, masz swoje cnoty, swoją uczoność, sprawiedliwość, swoją czystość i swoją jałmużnę — wszystko twoje. A co jeszcze? A ty byś chciał tej jednej, jedynej rzeczy - i tej nigdy mieć nie możesz. Jedna najmniejsza dusza, kiedy z wiarą przed Panem zapłacze, już ci w ruinę cały twój paląc obraca, już na nic miasta i bogactwo, na nic uczynki dobre i złe, na nic Babilon i Rzym. Za tę jedną duszę, co z wiary stopniała jak wosk przed ołtarzem Pana, za nią jedną dałbyś ziemię całą i słońce i gwiazdy. A tego nie masz, tego nie dostaniesz.
Ale po cóż ja ci to gadam, kiedy i tak wiesz? Chyba żeby czas tracić, co go nie mam na próżne gadanie.
Ten jeden raz, jeden jedyny raz, jak chcesz, mogę z tobą na ugodę pójść. Jeden pakt, na dzień, na godzinę, chcesz? Ja na dzisiaj pracę nad Pismem odłożę — masz już zysk, bo jak Pismo dzień później drukiem wyjdzie, to ani chybi jedna chociaż dusza już się uratować nie zdąży i twoja wygrana. Będziesz miał zapłatę. A za to ja tylko jednego od ciebie chcę. Na jedną godzinę pokażesz mi twoje mieszkanie, ale ze wszystkim. Żebym tam papieża zobaczył w siarce wrzącej po szyję utopionego, prałatów rzymskich na rożnie jak dziczyznę, poetów-ci obłudnych, twoje plemię, w lodowisku na wieczność ponurzonych; ot, temu bym się przypatrzył, oko nasycił. Pokażesz? dla ciebie to nic, grosza cię nie kosztuje, a zysk pewien, jedna, druga dusza przez Pisma opóźnienie już na marne pójdzie. Ale na tyle dusz, co je teraz dla Boga złowię, nic to - a dla ciebie dużo. No jak? Idzie handel?
Nie? Nic nie mówisz, szmato, milczysz i nic! No dobrze, nie to nie, prosić nie będę. Ale teraz wynoś się, a chyżo, dość tego, po próżnicy gadam, a czas leci...
No tak, tym razem wygrałeś. Na mgnienie oka, tyle co błyskawica przeleci, ale wygrałeś. Chciałem cię własną siłą wypędzić, wolą ludzką kusiciela przegnać, już to, już bym uwierzył, że moc ludzka z szatanem może się zmagać. Ale pokazał mi Pan bezsiłę moją, maledictus ąui con-fidit in homine, upokorzył mnie Pan, gratias aeternas, moja wina. Siedź tu, demonie, na pokaranie moje.
Taaak... Jest ci w nas korzeń piekła, et est radix infemi in nobis. Tak naprawdę, to łatwa twoja robota, pokrako, oj łatwa, światłem pustą drogę oświetlić i palcem kiwnąć. A ty, człowiecze, tylko nogę podnieś, tylko kroczek zrób naprzód z własnej woli, jużeś na drodze szatana, już prościutko na dół jak piłka śmigasz, już, niczego nieświadom, do bram lucyferowych pukasz.
Tak, dobrze ci dusze łowić, trud niewielki. Tak to Pan świat urządził. Dlaczego? Hola, głupie pytanie, zapytać - to już ludzkiej ciekawości dać upust, już rozum zepsuty podniecić, już diabła o pomoc prosić. Mądrze Bóg zrobił i już, nie pytajmy, dlaczego. Pismo mówi. Cuncta valde bona, valde bona.
Jako i my odpuszczamy... Peccavi...
No i co, teraz już nie poradzę, muszę cię tu znosić, póki Pan nie zechce wygnać cię z tego miejsca.
Boże, bądź miłościw. Niech nie moja, ale twoja wola się stanie. Zabierz stąd tę bestię plugawą, sępa czarnego, zabierz tego pożeracza padliny, ale nie moja wola niech się stanie, ale twoja.
Próchno i strach, próchno i strach. Dłoń moja jest bezsilna jak uschła gałąź, a kiedy Ty ją podniesiesz, mocy nabierze i stanie się jako proca Dawidowa. Ty ją podniesiesz, Panie, czuję, że chcesz tego, przepędzisz moją dłonią niemocną największego mocarza świata, oto i zaciska się pięść, kałamarz z inkaustem, tak, niech czemidło obluzga mądry pysk kusiciela, niech mu pokaże twoją nienawiść. Moją dłonią, moją dłonią...
Masz, świnio brudna, uciekaj!!
 
Hej, służba, do mnie tu, jest tam któiy?! Służba, tu do mnie! Zwierciadło, zwierciadło rozbite!

Kuszenie świętego Piotra apostoła

Był tedy kuszony wiosną, w ostatniej godzinie Pana, apostoł jego, Piotr. I taki był głos:
Słyszysz mnie, Piotrze? Piotrze, czy ty mnie słyszysz? Uważaj, uważaj, Piotrze. Zapytają cię wprost, pytaniem celnym, wprost w ciebie jednego raz na zawsze wymierzonym, zapytają cię tedy: - Byłeśże razem z Jezusem z Nazaretu, z podżegaczem, z nieprzyjacielem zwierzchności i ładu, z tym, co miecz, nie pokój przyszedł obwieścić, byłeś z nim, Piotrze? Co odpowiesz, zastanów się, Piotrze, zastanów dobrze, boć to godzina próby największej. Byłeś ty z Jezusem Nazarejczykiem, byłeś uczniem jego, pomocnikiem jego w poczynaniach nieprawych?...
Co mówisz? Powiesz, że byłeś, tak. Nie zaprzesz się Pana swego, pomazańca, syna Bożego, nie zdradzisz nauczyciela w godzinie śmierci. Chwała ci, Piotrze, chwała wierności twojej i męstwu twojej duszy, iż na męczeństwo najsroższe wydajesz ciało twoje, że życie w udręce okrutnej dasz sobie wydrzeć, twoje życie i życie twojej żony, chwała twojej wierności, Piotrze.
O co pytasz? Ależ tak, ani chybi, znasz przecież swój koniec. Słyszysz już z góry trzask swoich kości na dłoniach, kiedy twardy gwóźdź rozłupie je pod ciosem młota. Już czujesz powolne pękanie mięśni w ramionach i szyi, już doświadczasz słonej wilgoci własnej krwi, kiedy z rozdzieranych płuc podejdzie ci do gardła. O tak, już czujesz, jak piersi dławi duszność bolesna, jak łowisz bezsilnie powietrze, niczym ryba na piasku, jak zamykają się rozdęte płuca. I to żelazo w stawach u nóg, czujesz je, Piotrze? O tak, konopne sznury zedrą skórę z rąk, mocne sznury. Czujesz to, Piotrze? I pot zmieszany t krwią, jąk zalewa ci oczy? I skórę odbitą od ciosów żołnierzy i tłumu? Kolana potrzaskane drągiem, twarz pociętą nożem? Och, nie, wrzasku widzów nie będziesz już słyszał na krzyżu, nawet na ich kamienie będziesz nieczuły. No tak, na pewno będą się bawić, zawsze lubią rzucać kamieniami w nieruchomy cel. Czy długo? Och, nie tak długo, od świtu do zmierzchu. Tylko do zmierzchu.
Pytasz, co będzie z twoją żoną, Piotrze? No, znasz chyba los kobiety w rękach pijanych żołnierzy. Cóż ci opowiadać?
Ale ty się nie zaprzesz swojego Pana, o nie, Piotrze!
O co ty pytasz, Piotrze? Co się stanie z Kościołem Bożym, teraz, kiedy syn Boży odejdzie, a ty za nim podążysz? No, cóż, ciężkie terminy przyjdą. Któż poprowadzi maluczkich, kto ich uchroni od błędnych ścieżek, od powrotu do bałwochwalstwa, kto będzie dusze nowe łowił dla prawdy? Żeby na glebie, gdzie dotąd jeno chwast i krzew karłowaty porastał, bujna winorośl puściła obficie, na to wielkich trzeba robotników, gorliwości więcej niż ludzkiej, ofiary niezwyczajnej, pilności nie lada jakiej, nigdy nie spoczywającej. Pytasz, kto podejmie ów ciężar godny olbrzyma? I któż ci na to odpowie? Trudne czasy przyjdą, trudne czasy...
Zanim świat Zbawiciela rozpozna, za swego przyjmie - któż wie, co się stać może? Rzeczone jest, iż obietnica pańska nie wygasa, sam przecie powiedział, że nie przemogą bramy piekielne Jego królestwa? Powiedział, powiedział, jeno że kazał baczenie dawać, aby ziarno ledwo zasiane kiełki puściło, a bez troski robotnika, powiedział, zmarnieje i zemrze nasienie w piasku. Dał w twoje ręce, Piotrze, motykę i konew, byś pielęgnował posiew, do zguby nie dopuścił.
A ty pytasz, Piotrze, co robić masz teraz? Zapytajże sumienia, poradź się w duchu Pana swojego, któremu wierny jesteś i wierny zostaniesz do dnia sądu. Co masz uczynić? Postanowiłeś przecie, że żadna męka, żaden ból nie zachwieje wierności twojej. To jest, uważaj, Piotrze, to jest postanowione raz na zawsze, to jest nieodmienne i pewne. A teraz masz o jednym tylko pomyśleć: jak ten płomień wierności, co w tobie górze, tak utrzymać, żeby najwięcej ciepła z siebie wydał, żeby najwięcej dusz ogrzał i słodkim swoim żarem przeniknął? Tak tedy, nie pytasz, Piotrze, o to, czy masz być Panu swojemu wierny, bo to rzecz jest pewna, i choćby piekło całe ruszyło na ciebie do szturmu, zachwiać cię przecie nie zdoła. Pytasz o to, jakie będzie słowo najgodniejsze dla twojej wierności.
Kościół Boży, Kościół Boży... Uczynił cię Pan sternikiem świętej nawy na czas huraganu i ciszy, na czas pokoju i wojny, na czas chwały i porażki, na czas siewu i czas żęcia, na miodu i na żółci spożywanie. Trzymasz za ster, ty, namaszczony prawem pańskim.
A teraz myśl, myśl uważnie, trzeźwo, z odwagą tego męża, którego wybrano jednego na ziemi całej. Oto puszczasz ster z dłoni, aby rzucić się w odmęt razem z tym, o którym wiesz, że już utonął i że żadna moc nie wyniesie go z powrotem z topieli. Wiesz o tym, prawda? Powiedział ci? Tak było w Piśmie przepisane, tak prorocy z natchnienia bożego przepowiadali, tak i Pan rzekł. Aby spełnił się los człowieka, aby odkupiony był grzech okropny Adamowych dziatek, idzie oto samotny w ostatnią drogę Pan twój, a tobie powierzył owczarnię swoją. Pójdzieszże za nim i owieczki wypuścisz, po to jeno, by w śmiertelnej chwili razem być, a uratować go nie móc, pójdzieszże, Piotrze? O, małoduszna to odwaga, niewierna to wierność, tchórzliwa to ofiara, łatwy gest.
Ale w godzinie śmiertelnej Pana samemu ku przyszłej glorii łódź jego przez wichry prowadzić, na miejscu trwać na przekór nawałnicy, ocaleć, żeby innych ocalić - chwalebna to rzecz, Piotrze!
Dobrze masz zważyć ciężar, co ci go Pan na ramiona włożył, Piotrze. Wielkie brzemię, prawda? Drętwieją mięśnie, truchleje serce, rośnie pokusa okropna, żeby strząsnąć go z bark i w rozpaczliwej niemocy rzucić się w zimny dół śmierci. Chcesz być wolny, Piotrze, od srogiej pracy sternika, kusi cię śmiertelna bezczynność, chwalebne próżniactwo niebiańskiego odpocznienia. Dobrze by to było tobie, za ów jeden dzień bólu - od świtu do zmierzchu - pieczęcią wierności niezłomnej wspaniale naznaczonemu prosto z synem bożym na gody królewskie pośpieszyć. Ale na trud okrutny w ziemskim bagnie pozostać, udrękę żywota znosić, goryczy niewdzięczności kosztować, szyderstwa niewiernych i małoduszność wiernych cierpieć - oto, co cię trwoży, Piotrze, oto, czego byś chciał się pozbyć najrychlej. Ech, niemocny duch w tobie, Piotrze, za łatwym gonisz, wątłe masz serce, do wielkiej rzeczy niezdatne. Jakże to słowo Pańskie świat podbije, kiedy ten, co pierwszy z ludzi ma je światu przekazać, pierzcha oto przed wrogiem w objęcia chwalebnej śmierci!
Zszedłeś już, Piotrze, na ciemne dno swojego sumienia? Odsłoniłeś sobie samemu lękliwość własną, którą w pysze swojej wiernością i odwagą nazywałeś? Pojąłeśże, jakiemu to szatańskiemu kuszeniu chciałeś ulec, kiedyś postanowił na przekór grozie męczeństwa nie zaprzeć się Pana swojego i godnie przy jego boku pod pręgierzem stanąć? Zrozumiałeś już subtelną zdradę kusiciela, co cię mamidłem męczeństwa od twardej powinności odciąga, żeby tak z łodzi Pańskiej sternika wytrącić i Kościół święty prawdziwy na łup wichru i fali wydany ku zgubie przywieść? Widzisz już chytry zamysł piekła?
Cóż tedy zrobisz, Piotrze? Zaprzesz się Pana, tak, zaprzesz się go. Nie raz jeden, nie, to za mało, po trzykroć się zaprzesz, zostawisz go w samotności, ale on wie, on zna duszę twoją, na dno sumienia twojego boskim wzrokiem sięga, wie, że najcięższe brzemię mężnie wziąłeś na barki, aby sprawy wielkiej nie zatracić. On ci wybaczy - cóż mówię! - nic nie ma do wybaczenia, on ci swoją wdzięczność słodką okaże z niebiańskiego tronu. On wie, żeś został najwierniejszym robotnikiem w jego ogrodzie i że tylko po to, by wroga przechytrzyć, odżegnałeś się od Jego imienia. Uczył wszakże, byście chytrymi byli jako wężowie, boć to zmagania z wrogiem śmiertelnym, w ciemności prowadzone po omacku, garsteczką wiernych przeciw tłuszczy dzikiej. Nie wolno daremnie żołnierzowi pańskiemu na łup wroga oddawać życia. Zaprzesz się Pana, Piotrze, tak? Zaprzesz się go po trzykroć? Chwała ci, Piotrze, chwała twojej odwadze, wielkoduszności twojej, wierności twojej...
A teraz, teraz pomyśl sobie, Piotrze, wolno wszak teraz pomyśleć: och, jakaż ulga! Nie będzie więc śmierci, żyję jeszcze, nie będzie męczarni, jakże to błogo ciało nikczemne wyratować z bólu...
Tak to po trzykroć zaparł się Piotr Pana swojego, a przez to Kościół wielki zbudował i wielką chwalę swojego czynu i wierności swojej oddał w ręce sukcesorom swoim.

Demon i płeć
1. Dla demona które wrota najszersze

Była to niemała zgryzota dla egzegetów, ów szósty rozdział Księgi Rodzaju: „A kiedy ludzie jęli rozmnażać się na ziemi i napłodzili córek, synowie Boży, widząc, iż piękne były córki ludzkie, brali sobie żony ze wszystkich, jakie wybrali”. Cóż to za „synowie Boży”, którzy mieli sprawy cielesne z córkami ludzkimi i wydali na świat ów ród gigantów, w następnych zdaniach wspomniany? Mieliżby to być ludzie po prostu, męska część rodzaju ludzkiego, jak nauczają pospolicie w Kościele? Dla-czegóż tedy powiada zrazu Pismo, że ludzie się rozmnażali, a potem, że Bożych synów zwiodła piękność ludzkich córek? Więc aniołowie? Niesłychana to po prawdzie rzecz, by duchy bezcielesne w cielesnej miłości łączyły się pożądliwie z grzesznym ciałem niewieścim; i nie przystoi dopuszczać myśli, by płeć męska była udziałem aniołów, skoro jednomyślne zdanie doktorów Kościoła przeciwnie orzeka. I nikt, zaiste, nie powinien w to wątpić, komu nieobce jest dzieło O Państwie Bożym, gdzie w księdze dziewiątej, dziesiątej, jedenastej i dwunastej święty Augustyn subtelnie i wnikliwie o tych rzeczach rozprawia. A już od kiedy święty Dionizy Areopagita w traktacie O niebiańskiej hierarchii sprawę całą z największą, jak być może, jasnością wyłożył, wątpić w tę rzecz byłoby zaiste nadużywaniem rozumu. A zważywszy jeszcze, że święty Tomasz, błędy Judejczyków i Saracenów zbijając, w 83 i 88 rozdziale księgi czwartej Sumy przeciw poganom dowodzi, że chociaż po ciała zmartwychwstaniu wszystkie członki cielesnej powłoki zostaną ludziom przywrócone, w tym, i te, co na ziemi służą prokreacji, stosownie do płci, jaką na ziemi każdy się cieszył, i chociaż nawet nie będzie odjęta płci niewieściej słabość przyrodzona, to jednak użytku żadnego błogosławieni z tych darów czynić nie będą, bo nie na to utrzymane zostaną, ale jedynie ad integritatem naturalis corporis restituendam. Skoro tedy, wnioskować się godzi, nawet zmartwychpowstałe ludzkie plemię, w pełni ciału swojemu przywrócone, nie zazna więcej owej żądzy grzesznej, to o ileż mniej może concupiscentia camis przemieszkiwać w czystych inteligencjach, o których w piętnastym rozdziale przytoczonego dzieła powiada święty Dionizy, że jeśli nawet w przenośniach lędźwie się im przypisuje, to jeno po to, aby w figurze ludzkie] słabości dostępnej ową płodność pobożną przedstawić, która nic cielesnego nie płodzi. Nie może tedy to być, aby płeć jaka aniołom była dana, a także trudno przypuścić, by dana im była zrazu, a potem dopiero Stwórca najwyższe swoje kreatury niejako, wstyd powiedzieć, owalaszył, nie godzi się to bowiem nijak z doskonałością dzieła stworzenia.
A przecie niełatwo, z drugiej strony, wyrozumienie posiąść w tejże opowieści Księgi Rodzaju, jeśli ów domysł o aniołach odrzucić. Co więcej, tę samą historię znajdzie każdy w Księdze Enocha, uzupełnioną szczegółami, które w rzeczy samej wątpić nie pozwalają, że właśnie o anioły chodziło. Prawda, że nie dopuszcza Kościół, by Księgę Enocha wkładać między objawione Pisma, ale skoro - nie mówię defekt, ale zagadka jaka w objawionym Piśmie się kryje, godzi się może nieobjawionym się posłużyć, by rzeczy lepiej dociec. Jakoż powiada Księga Enocha, ze zwiedzeni pięknością cór ziemi i pchani nieprzepartym ku nim pożądaniem zstąpili z nieba aniołowie na górę Armon w liczbie dwóch setek i jęli się łączyć cielesną miłością z mieszkankami ziemi; a Samyasa był ich wodzem i razem z wszystkimi przysięgę złożył, że nigdy nie wyrzekną się tego, co postanowili.
I tak, wedle Księgi Enocha, ogień płci sprawił upadek aniołów. Tak to z żądzy połączeń cielesnych zrodziło się państwo demonów, które od wieków czyha na zatracenie człowieka, a i tak bezwiednie chytrością swoją służy temu, by wypełniły się niepojęte wyroki Stworzyciela. Tak to zło pierworodne wszechświata, owa zasada szatańska, która nie przestanie zwodzić śmiertelnych aż do dnia Sądu Ostatecznego, z tej jednej sprawy się wzięła, z tej dwoistości płci rodzajowi ludzkiemu od początku danej (a nie po grzechu dopiero, jak gnostycy nauczali, Orygenes, Eriu-gena i Jakub Boehme). Nic też dziwnego, że przez to właśnie grzeszne miejsce najczęściej diabelska pokusa dostęp znajduje, jako że tam, gdzie żądza największa, tam i słabość największa. I nie przeczy temu wywód świętego Augustyna, który w rozdziale 20 księgi 9 pokazuje, jak to samo imię „demon” od wiedzy się wywodzi, z czego okazać się ma, iż pycha wiedzy nade wszystko szatańską naturę wypełnia. Nie masz tu sprzeczności, powiadamy, albowiem wie to każdy, iż libido setendi i libido sentiendi zawsze sparzone chodzą. A co z nich pierwsze było, dalej nie pytajmy, skoro wiemy, że we wszystkim pierwszy był Ten, który jest.
O sztuczkach i podstępach, którymi posługuje się demon, aby usidlić duszę, napisano już, od Tertuliana poczynając, biblioteki całe i mnóstwo dzieł, rzadko w tych czasach upadku wznawianych, opisywało wybiegi mające śmiertelników płci obojga pod jarzmo największego wroga rodzaju ludzkiego poddać. Jako rzecz pewną stwierdziły opętania diabelskie synody niektóre oraz taka liczba Ojców Kościoła, iż wątpić w tej sprawie co do prawowiernej nauki kościelnej zgoła jest niepodobieństwem. A studiując wypadki opętania, których tyle po wszystkich wiekach się znachodzi, nietrudno zauważyć, że bodaj nie ma takich, gdzie by właśnie na tchnieniu owego żaru, co płeć niewieścią i męską ku sobie zbliża, nie wciskały się najczęściej w dusze iskry piekielnego ognia.
W czasie, kiedy dopuścił Bóg, aby skutkiem grzechów ludzkich wkradło się rozprzężenie i nieład między wiernych Kościoła, kiedy wielu na zgubę swoją uległo zwodniczym podszeptom już to luterskiej, już to kalwińskiej schizmy, kiedy i bezbożnicy po wszystkich krajach i księstwach głowę podnieśli, w tych to czasach niemałą zyskał władzę szatan nad duszami. A nie do wszystkich jednakowo się zabierał, ale do jednych tymi, do innych tamtymi drzwiami się wciskał, szukał, gdzie najsłabsze miejsca i gdzie najtrudniej pokusę przyjdzie zwalczać, a tak na tysiąc sposobów i sztuczek chytrość swoją przejawiał. Jakoż bez liku namnożyło się takich, co po jego pomoc się uciekając, a to magiczne sztuki, a to wieszczbiarstwo gwiezdne, a to czarnoksięstwo jakie uprawiali, paktem duszę swoją diabłu zaprzysięgając, a od Boga ku zatraceniu swemu na wieki odwracając oblicze. Inni znowu, libertyni i bezbożnicy, których pełno, a najwięcej w gallijskiej ziemi naonczas powstało, za podszeptem tegoż zwodziciela głosić poczęli, że szatan to wymysł próżny i czcza gadanina, dla czeladzi podlejszej dobra, niewiast i dzieci; i tak, by się demonom przysłużyć, zgoła zaprzeczali temu, iżby jakie demony istniały, a to, żeby czujność zwodzić i tym łatwiej w sidła zagłady wiecznej popychać zbłąkane dusze. Najwięcej tu medycy różni zła wyrządzili opowiadając, że to, co Kościół opętaniem diabelskim mieni, to nic innego, jeno epilep-tyczna albo lunatyczna choroba, siłami samej natury na podobieństwo innych słabości sprawiona, przyczynę w zatrutych humorach mająca i taka, że ludzka sztuka bez pomocy boskiej i bez egzorcyzmów ku takim sprawom ustanowionych uleczyć ją może.
Przeciwko takim właśnie niedowiarkom sporządził na samym końcu szesnastego stulecia uczony swój Traktat o energumenach sam wielce Oświecony i Przewielebny Kardynał de Bćrulle, założyciel i pierwszy superior generalny Kongregacji Oratorium Jezusowego, filar prawdziwy Kościoła na ziemi Franków w owych czasach ciężkiego dopustu. „Kardynał” mówimy przez antycypację, bo pisał go w latach młodości, gdy daleko mu jeszcze było do kapelusza, a przecież taką w nim znajomością rzeczy zabłysnął i tak celnie z niedowiarstwem się rozprawił, że łacno ujrzysz w tym piśmie owego męża, na którego krzepkich barkach cały niemal Kościół w tym kraju miał się podnieść z upadku i odrodzić.
Jakoż okazuje w tym piśmie czcigodny przyjaciel Karmelu, że od czasu grzechu pierworodnego komunikuje się szatan z człowiekiem (zauważmy, jak ślicznie się godzi wszystko, skoro zważyć, że obie te rzeczy -wiedzy pożądliwość zuchwała i urok zwodniczy cielesnych między płciami obcowań - obie w jednym czynie grzesznym prarodziców tak się zespoliły, że zgoła w owej jedności grzesznej nie dojrzysz, która pierwsza była albo wtóra, a wiesz przecie, jak się obie wzajem wspierały). Z nienawiści ku Bogu — wywodzi pobożny kardynał — usidla szatan człowieka, który na obraz tegoż Boga stworzony został, ale grzechem przystęp ku sobie diabelskiej mocy otworzył. I lubi on, wielce lubi duszę i ciało ludzkie zarazem w szpony chwytać, bo dobre to miejsce dla tego, przed którym na zawsze zatrzasnęły się bramy nieba, a w piekle nieznośnym udrękom bywa poddany. A kiedy jako lew ryczący człowieka opęta, porządek natury wywraca i czyni, że jakby dwa duchy w jednym ciele przemieszkują na przekór przyrodzonemu prawu. Czemu zaś Bóg, który jest panem i diabła, i człowieka, dopuszcza owe zamachy, oto zagadka, przed którą schylić się musi kornie umysł skończony, wielbiąc sprawiedliwość i dobroć niezgłębionych Jego wyroków. Ale też najmocniejszy to dowód przeciwko ateuszom i libertynom, najlepszy instrument konwersji - opętania diabelskie, w których zarówno zgroza piekieł, jak słodycz łaski siły swoje okazują.
Nie dziwota też, powiada kardynał, że od czasu tajemnicy Wcielenia nieporównanie częściej demon gwałt ów naturze czyni; chciałby bezwstydnie małpować Stwórcę i niepojętą Boga z człowiekiem unię hipostatyczną w Jezusie Chrystusie na swój sposób naśladować, upadłą swoją duchowość z duchem grzesznym człowieczym łącząc. Nieprawdą jest tedy, jak niektórzy lekkomyślnie mniemają, iż dzieło Odkupienia zniszczyło ową czynność; przeciwnie, sam szatan z furią wzmożoną na dusze chrześcijańskie się rzuca, a i Bóg częściej na takie zło zezwala, jako że z obfitością niezwyczajną łask, jakich rodzajowi ludzkiemu w dziele Wcielenia udzielił, skojarzył odpowiednio większe zła dopuszczenie. Przez to wszystko wielekroć więcej energumenów znają czasy chrześcijańskie, aniżeli poganie znali.
Największe to zło, jakiego na ziemi doznać można - opętanie diabelskie. Poniżenie natury jest tu równie wielkie jak tejże natury uczczenie w tajemnicy Wcielenia. W tej męczarni najsroższej - duszy działanie wszelkie i moc nad ciałem ustaje; byłby też człowiek bezbronny przeciw szatańskiemu okrucieństwu, gdyby Stwórca w łaskawości swej nie byl złożył w ręce Kościoła owego potężnego oręża egzorcyzmu, którym wyćwiczony kapłan potrafi wroga ujarzmić i z nieszczęsnego ciała precz wygnać. Nie sądźmy też, iż sama wiara może być na diabelskie opętanie lekarstwem, bo przecie i diabły wiarę mają, a diabłami być nie przestają. Jeden Kościół Powszechny, depozytariusz łask, uwolnić nas może od piekielnych sideł.
Owo przewrócenie natury, kiedy to dwa byty pełne w jeden się niejako zlewają i, co dziwniejsze, nie miłości, ale nienawiści spojone więzią, owo prawo okrutne diabła na różne sposoby i w różnych stopniach może się przejawiać, a także różne miewa przyczyny. Przyczyną ze strony człowieka może być grzech pierworodny lub grzech aktualny, choćby lekki w naszym wyobrażeniu, a przecież wiele na szali boskiej ważący. Jakoż nawet dziecię drobne bywa tak porażone, o czym w księdze 21 dzieła O Państwie Bożym święty Augustyn poucza. I nie dlatego, iżby powód ku temu miał się znajdować w samej osobie niemowlęcego energumena, który przez maleńkość swoją od grzechu aktualnego jest wolny, a przez chrzest od pierworodnego oczyszczony, ale iż natura jego trybut oddaje wrogowi.
Mylnie też mniemają niektórzy, iż skutki opętania w takich znamionach w człowieku się ujawnią, jakie oni demonom przypisują, jak to szpetota niezwyczajna albo inteligencja niepospolita. Na różnych ludzi różnych środków próbuje nieprzyjaciel, by łatwiej każdym owładnąć. Wobec pobożnych używa darów swych nadprzyrodzonych, wobec ciekawych — inteligencji, wobec czarowników — złości. Wobec Kościoła zaś, który, jak szatan wie, silniejszy jest od niego, używa chytrości, nie siły i oszukać zamyśla, nie pokonać. Dlatego dla człowieka skórę lwa nosi, a dla Kościoła - lisa. Ale Bóg, choć dopuszcza zło, stawia kres jego oszu-kaństwu i wykryć je Kościołowi pozwala.
Nie na darmo pisał uczoną swoją rozprawę wielebny kardynał, bo też niebawem już, osobliwie po heretyków dopuszczeniu edyktem nantej-skim, po całej ziemi króla francuskiego mnożyć się jęły zgrozę budzące opętania diabelskie, w których tyle złości przewrotnej piekieł na jaw wyszło, a zarazem tyle dobroci i łaskawości Stwórcy, iż niejeden szyderca na widok tak jawnego mocy nadprzyrodzonych ujawnienia zasromany umilknąć musiał. Ciężkie też przyszły terminy na niejednego kapłana, który boje srogie staczał z wężową chytrością i choć poniektóry w zmaganiach owych sprostać — nie tyle demonom, ile własnemu zepsuciu - nie zdołał, to przecie najlepsi zwycięsko z walki wyszli, nowym blaskiem starą Kościoła chwałę opromieniając.

2. Czarownika sprośnego z diabłem spisek

Już to nikt chyba w owych czasach takiej zjadliwości szatańskiej nie doświadczył i w takich nie bywał opresjach w boju sprawiedliwym, jak Ojciec Surin z Towarzystwa Jezusowego, który z najpotężniejszą czarcią czeredą na zgubę niewinności czyhającą bitwę stoczył, jakiej nie znają dzieje. I tym większa jego zasługa, że w owych zapasach sławnych najwięcej działał książę piekieł poprzez te właśnie najpośledniejsze i najzdradliwsze membra ludzkiej natury, dzięki którym rozmnaża się rodzaj człowieczy na ziemi, i w żarach cielesnego pragnienia uwieść zapragnął ku sobie Bogu oddane dusze niewieście i męskie. Długie lata ciągnął się bój straszliwy, z którego Ojciec Surin zdał wiadomości ścisłe, ku przestrodze i pouczeniu wiernych, ku skrusze grzeszników, izby Boga bali się i miłowali, co zresztą na jedno wychodzi. I potwierdza się jego opowieść licznymi świadectwami osób pobożnych, co własnymi oczami oglądały owe święte zmagania, a wbrew oszczerczej mowie niektórych libertynów, jacy w osławę chcieli podać a to Ojca samego, a to nieszczęsne jego penitentki. Miał już lat trzydzieści i cztery Ojciec Surin, kiedy do wielkiej sprawy był powołany. Urodził się bowiem dnia dziewiątego w miesiącu lutym roku pańskiego 1600. W mieście rodzinnym Bordeaux nie tylko u jezuitów miejscowych się kształcił, ale w obfitości korzystał ze świateł, jakie tameczny klasztor karmelitanek rozsiewał, ognisko terezjańskiej reformy. Pobożności był wielkiej, bo już jako chłopię trzynastoletnie ślub czystości złożył. Dziesięć lat prawie minęło od chwili, gdy w szesnastu leciech w nowicjat Ojców Jezuitów wstąpiwszy święcenia kapłańskie otrzymał, aby potem wiarę, swoją i żarliwość chrześcijańską jeszcze w studiach teologii świętej w różnych miejscach rozgrzewać, w czym mu fortuna przychylna samego Ojca Ludwika Lallemant dała za mistrza i przewodnika. Naon-czas już, zanim wieku Chrystusowego dożył, wielkie okazywał skłonności do owej drogi wewnętrznej pobożności i wielkie pragnienie łask nadzwyczajnych duchowych, które mu potem niejeden ze współbraci zakonnych małodusznie miał za złe, a w których on wszakże zarówno od świętej Teresy brał podniety, jak z Egzercycji świętego Ignacego. Cześć osobliwą od młodości żywił dla Józefa świętego, małżonka Panienki Przenajświętszej, co mu też nieraz w życiu pomoc okazało niemałą i z tej to nabożnej czci imię sobie Józefa przybrał, które był do imienia Jana, na chrzcie świętym otrzymanego, dołączył. Wprawy też nabrał w kierowaniu i poradach, jakich wielu duszom pobożnym udzielał, osobliwie panien i wdów, jako to Pani du Verger, która tak była kochaniem niebiańskim w Zbawicielu rozmiłowana, że piorun boski ściągnęła na siebie z nieba, co ją nadziemską słodyczą poraził; takoż dziewica nabożna, ciałam niedorośnięta i defektowna, ale świętości niezwyczajnej, imieniem Madeleine Boiret, która z hugenockiej familii na wiarę prawdziwą się nawróciła, kiedy Panna Przeczysta nauczyła ją, w jakiej to cenie wielkiej mieć należy dziewictwo, rzecz, co ją heretycy za nic mają. Już to nieraz w czasie nabożnych pouczeń obaczył Ojciec złość okrutną i niewstydliwą szatanów, co penitentki jego na pokuszenie daremnie wieść chciały; poznał takoż, ile że pośród karmelitanek niemało przebywał, onego Be-hemotha, który najbardziej na świętej Teresy wychowanki był zawzięty i okrutnie na nie nastawał. Ale nic to, gdy owe pierwsze z czartem potyczki do późniejszych przyrównać.
Był to zaś grudzień piętnasty roku 1634, kiedy Ojciec Jan Józef do miasta Loudun przybył, gdzie go prowincjał Akwitanii był posłał ku pomocy egzorcystom w ich boju zaciekłym z nawałą diabelską.
Bo też od niejakiego czasu zgroza i dziw na miasto padły za przyczyną owych niesłychanych napaści i zgoła koniec świata wróżących ekscesów, jakie zły wyczyniał.
Początek zaś sprawy był w sporze, który dwóch kanoników kościoła kolegialnego świętego Krzyża rozdzielił; Ojciec Mignon, człek zacny i cnoty rzadkiej, miał proces biskupi z księdzem Grandier, który libertyn był niegodziwy i rozpustnik. W języku obrotny, na wejrzeniu gładki, za nic miał sobie stan swój duchowny i jeno węszył, gdzie by mógł grzechu bezwstydnego jak zwierzę zażyć, i na dziewice nastawał, wstyd powiedzieć, aby się sparzyć z którą. Bardzo też o to zabiegał, by go za spowiednika urszulanki tameczne wzięły, u których siła było dziewic nabożnych i nadobnych, Bogu oddanych. Zacne to siostry były i z dobrych rodów, osobliwie przeorysza młoda, Joanna, nazwiskiem de Berciel, córka barona de Coze, Matką Joanną od Aniołów nazywana; obok niej inne Boga chwaliły, a to siostra Klaudyna, Richelieu samego kuzynka, a to siostra Anna od świętej Agnieszki, a to siostra Marta i siostra Katarzyna.
Upodobał też sobie Urban Grandier w owych siostrzyczkach, jeno nie takie to było miłowanie, co w świętobliwym uniesieniu razem przed Stwórcą się chyli, ale chuć obmierzła, o której wstyd by wspominać, gdyby nie o zbudowanie publiczne chodziło. One wszakże, niegodziwość jego przejrzawszy, dostępu mu ku sobie dać nie chciały, a Ojca Mignon wzięły na spowiednika. (Bo to potwarz, co mówią, iż one go chciały i potem w zemście za rekuzę o diabelskie praktyki pomówiły.) Grandier zasię z diabłami trzymał i tak się z nimi pokumał, że ichniej magii i sztuczek wyuczyły go czarnoksięskich, iżby mógł łacniej obrzydliwości swoje i bezeceństwa uprawiać. Jakoż te od biesów nauczone chytrości ku pomocy wziąwszy, zamyślił na Ojcu poczciwym się zemścić; mniemał, iż sztuką ku sobie zakonnice zwabiając, cielesną z nimi będzie miał sprawę, a kiedy z którą w grzechu pocznie, na Ojca Mignon spadnie wina, jako że do zakonnic bywał jako konfesor dopuszczany. Tak to kusiciel nieczysty gałąź krzewu różanego do klasztornego ogrodu podrzucił, tak sporządzoną, aby każda, do której zapach z tej róży czarciej doleci, natychmiast w opętanie diabelskie popadła i gwałtowną zapłonęła miłością cielesną ku temuż Urbanowi. Tak się stało i wszystkim po kolei siostrzyczkom, od Matki Joanny poczynając, czarownik diabła zadał.
Wielkie teraz padio zgorszenie na klasztor i miasto całe. Opętane zakonnice dniami i nocami na cały głos przyzywały ku sobie czarownika, o nim jeno myślały, a diabły, co w nich siedziały, najsprośniejsze im podsuwały obrazy i słowa, aby tak je na pośmiewisko wystawiać. Nieraz też, diabelską mocą przez mur klasztorny przeniesiony, pojawiał się Grandier w klasztorze i z siostrami, a najwięcej z matką przeoryszą po nocach się drażnił i kusił. Siedem diabłów obsiadło duszyczkę Matki Joanny i tak ją dręczyły, że strach opisać. A imiona najgłówniejszych były: Lewiatan, Behemoth, Balaam, Isacaron, Asmodeusz.
Ojciec Mignon pierwszy dojrzał diabelską sprawkę w klasztorze. We dwóch, z księdzem Barre, jęli egzorcyzmami złego do muru przyciskać, a ten wyznał wreszcie ustami Matki, kiedy pytali, kto go przysłał: Urbanus. Zaraz też poszła sprawa do magistratów i niebawem do uszu króla dotarła, tudzież kardynała Richelieu, który wielce się o to troskał, aby nie pozwolić demonom wiary prawdziwej nadwątlać. Nie brak było bezbożnych, co powiadali, iż to sławny Ojciec Józef, z poduszczenia kapucynów, na Ojca Grandier u kardynała donos złożył, za autora jakowegoś paszkwilu przeciw kardynałowi go podając, przez co Richelieu w złości na stos kanonika posłał. Ale o takich wymysłach szpetnych nawet się wspominać nie godzi. Król zaś, jak powiada nabożny pisarz z owego czasu, dzięki nadprzyrodzonej swojej pobożności i łagodności rzecz z największą łatwością rozwiązał. Zlecił bowiem zbadanie sprawy panu de Laubardemont, który w tym czasie właśnie z królewskiego rozkazu w Loudun się znajdował, burząc miejskie fortyfikacje, ów zaś, dzielnie do rozprawy z magikiem się zabrawszy, występnego Urbana w więzieniu kazał osadzić, zrazu w Angers, a potem w Loudun, w tym samym zaś czasie biskup wojnę demonom wydał i egzorcystów sprowadził, a wśród nich ojca Laktancjusza, franciszkanina pobożności niepospolitej.
Diabłu przed Sakramentem Przenajświętszym zaprzysiężonemu kłamać Bóg nie dozwalał; jakoż potwierdził nieraz przymuszony, że od Urbana był zakonnicom posłany. I chociaż Urban na spytki wzięty winę swoje kłamliwie chciał ukryć, to przecie trybunał z czternastu sędziów złożony przed przewodem pana Laubardemont oszukać się nie dał. Wiadoma to rzecz, że gdy diabeł do ciała wejdzie, miejsce takie na ciele, którędy był się dostał, na ból nieczułe zostaje. Jakoż z polecenia trybunału chirurg zręczny długie igiełki we wszystkie partie ciała czarownikowi zapuszczał, aby zobaczyć, przy którym miejscu krzyczeć nie będzie i tak drogę demona wyda. Chirurg to był zacności wielkiej i ani takiego kawałeczka na ciele czarciego sługi nie zostawił, gdzie by igiełki swej głęboko nie wraził, ale wszędzie się wcisnął; tak to sprawa na jaw wyszła, bo miał Urbanus miejsca nieczułe na ciele. A co jakiś libertyn powiada, że chirurg na rozkaz trybunału specjalnie tego lub owego miejsca nie ukłuł i tak inkulpata do krzyku nie pobudził, kłamliwy to wymysł i niegodziwy. Nawet tedy nie trzeba było paznokci zdejmować, jako jeden sędzia żądał, aby pod nimi znamion diabelskich szukać, bo nikt przy zdrowym rozsądku wątpić już w winę nie mógł. Snadź jednak szatan, w kłamstwie zatwardziały, wyznać prawdy Urbanowi, słudze swojemu, nie pozwolił; zapierał się bowiem magik i, choć wszystkimi dowodami przekonany, nie przyznał, iżby z diabłem obcował i złego ducha na mniszki nasyłał, a jeno wyznał cynicznie, że traktat sporządził bezecny przeciwko bezżeństwu kapłanów, który też w rękopiśmie u niego był znaleziony. Podlegał tedy magik dalej kwestii ordynaryjnej i ekstraordynaryjnej, a sędziowie, by go do opamiętania przywieść i przez skruchę nadzieję na żywot wieczny otworzyć, kości mu kazali ściskać na nogach — mocno snadź, bo szpik na wierzch obficie wypływał. Ale nie masz lekarstwa na upór diabelski, i nie pokazał czarci najmita chrześcijańskiej skruchy, ani łez nie przelał, choć go z miłością pobożni sędziowie upominali.
Wszystkie też były dowody zebrane przeciw Urbanowi od opętanych mniszek, co je egzorcyści badali. Znak to bowiem opętania widomy -nieznajomą mową mówić; jakoż Matka Joanna biegle po łacinie odpowiadała. A słuchać tu nie będziemy gorszącej mowy bezbożnika, co powiada, że Matka Joanna po łacinie od dziecka była uczona, a gdy ją na spotkaniu Urban po grecku zapytał, odpowiedzieć nie potrafiła; wiadomo przecie, ile niegodziwości wrogowie Kościoła nie wymyślą, byle swoich bronić. A zresztą, bywają demony, co od wieśniaków są głupsze, jak sam Ojciec Laktancjusz przyświadczył. Że zakonnice padły ofiarą diabelskiego opętania, najoczywiściej i stąd się okazuje, jak powiada świadek pobożny, że niemożebna to rzecz, aby dziewice z dobrych domów, edukowane i wychowane pobożnie, bez szału diabelskiego takimi bluźnierstwami i taką ohydą w słowach zionąć mogły, iż żadne pióro powtórzyć tego nie zdoła - a przecie publicznie w miejscu poświęcanym wykrzykiwały one sprośności niesłychane i bezwstydne, konwulsjami okropnymi miotane, a ciała w skrętach się wiły takich, że żadna przyrodzona umiejętność dokazać sztuk takich nie potrafi; niepodobna także pomyśleć, by grzech tak straszny na duszę swoją wziąć dobrowolnie chciały -człowieka niewinnego na śmierć doprowadzić; i stąd jeszcze, dodaje ów świadek, opętanie diabelskie jasno się okazuje, że sam król i sam kardynał, „la premierę inteltigence de l'Etaf w opętanie nie wątpili, a byłoby wszakże zbrodnią straszliwą mniemać, iż ci dwaj mylić się mogli. Owszem, ogłosił niegodziwiec jakiś książeczkę podlą, w której winie Urbana bezczelnie zaprzecza, opowiadając kłamliwie, że siostra Agnieszka, siostra Klara i inne jeszcze zeznały, iż opętane zgoła nie były, a Ojciec Laktancjusz i Ojciec Mignon podmówili je do fałszywego świadectwa i że pan de Laubardemont zakazał te zeznania do protokołów sądowych wpisywać; łże, powiadam, a jeśli nawet tak było, to tylko nowa sztuczka diabelska opętane mniszki zwiodła; łże również, że Matka przeorysza jedna umiała konwulsje pokazywać i ją zawsze na pokaz wystawiali, kiedy gość jaki przyjeżdżał egzorcyzmy oglądać. Ale sam sobie ten oszczerca kłam zadaje, bo na książeczce swojej nikczemnej ze wstydu snadź imienia swego nie podał ani miasta, gdzie była wydana; a i drukarz bezbożny imię zataił, z czego widać, że obaj kłamstwa swoje znając bali się ludziom poczciwym na oczy pokazać.
A jaka to siła przewrotności czarciej w Urbanie tkwiła, łatwo się pokazuje stąd, że nawet w areszcie osadzony praktyk swoich diabelskich nie zaprzestał; zeznały bowiem mniszki 30 czerwca, że im z zamknięcia wyrodek ów, wstyd powiedzieć - własne nasienie przysłał, iżby się tak zapłodniły i poczęły w łonie monstra piekielne.
Tak to prawda na światło wyszła i piętnastu sędziów, bezstronnie i z miłością sprawę zbadawszy, sprawiedliwy na koniec wydało wyrok, iżby Urbana Grandier żywcem w ogniu spalić. 18 sierpnia wydany był wyrok i tegoż dnia zaraz wykonany, jeno przedtem kwestii jeszcze poddano czarciego sługę, aby wspólników wydał. Potem na plac Świętego Krzyża go powieźli (bo chodzić nie mógł, nogi mając przez swoją hardość potrzaskane) z głową nagą, w koszuli, ze sznurem na szyi, a w ręku płonącą pochodnię trzymając dwóch funtów wagi. Jaki bezbożnik to był, wszyscy widzieli, bo skruchy żadnej przed sprawiedliwością nie pokazał, a na dwie godziny przed śmiercią frywolny madrygał śpiewał: L'heureux sejour de Parthenie et d'Alidor. A kiedy go wiedli, polewali go obficie z litości ojcowie wodą święconą po twarzy, iż oddychać nie mógł od wielkiej ilości tej cieczy błogosławionej. A przecie upór diabelski zachował i z miną szyderczą na wózku siedział. Jeszcze go do pala przywiązanego nawrócić chcieli i skruszyć, bo nie wyczerpane było miłosierdzie pobożnych ojców. Mnich jeden żelaznym krucyfiksem po twarzy go bił, aby się pomiot szatański opamiętał, a ten jeszcze głowę odwracał, świętego wizerunku Zbawiciela nie chcąc ucałować. Jeszcze mu w ostatniej chwili Ojciec Laktancjusz płonący wiecheć słomy pod nos podsunął prosząc, aby diabla się wyrzekł, a przecie czarownik zatwardziały zuchwale odparł, że diabła nie zna. Wreszcie podpalił stos Ojciec Laktancjusz, a wtedy magik krzyczeć począł, że mu obietnicy jakowejś nie dotrzymano, i tak w krzyku w płomieniach zginął. Opowiada też Ojciec Surin, że jeszcze w godzinie śmierci modliła się za duszę grzesznika Przenajświętsza Panienka, a diabły w mniszkach siedzące do końca w trwodze trwały, czy się nie nawróci Urbanus, i na twarzach mniszek niepokój swój okazywały; dopiero gdy w ogień runął, wielka była radość demonów, iż duszę do piekła złowili. Tak to zasłużoną wymierzyła karę sprawiedliwość diabelskiemu słudze, a przecie z samym diabłem nie skończyła się wcale rozprawa, jako że w siostrach nieszczęsnych złość swoją wywierał, skąd go dopiero z mozołem wielkim wyganiać musieli Ojcowie.
Różne tam potem potwarze i niegodziwości biesy rozpuszczały o procesie: a to, że mnichy zawistne świeckiego kapłana zgubić chciały, bo nieprzyjaźń między regularnym i sekularnym klerem była, a to, że o mienia konfiskatę chodziło, a to, że kardynał na Urbana ze złości nastawał i gorliwość chciał chrześcijańską okazać, żeby mu Liga faworów dla herezji nie wyrzucała, a to inne kłamstwa rozpowiadały - ot, zwyczajnie, jak czarty.

3. Diabła skuteczne wypędzanie

Ojciec Jan Józef Surin, który długie lata bój z szatanami toczył, nie tylko książeczkę śliczną pod tytułem Tryumf Bożej miłości o zmaganiach swoich napisał, ale drugie dziełko wygotował, gdzie od szatanów wydobyte wiadomości co do ich ukrytych sposobów, na jakie dusze pobożne usidlają, przekazał. Nazywa się to dziełko bezcenne Doświadczalna nauka o rzeczach innego żywota przez Ojca Jana-Józefa Surin nabyta. Dowodnie tam pokazuje, na przekór libertyńskim wymysłom, iż istnieją diabły i opętania diabelskie, i niektóre rzeczy, co mu piekielniki przymuszone opowiedziały, spisuje. I nie może to być, iżby o chorobę jaką albo obłęd lub hipochondrię chodziło, bo nie mogła przecie moc ludzka tego sprawić, aby matka de Nogeret (co od diabla Łasa opętana była) głową w tył aż do ziemi się przeginała, pięt własnych sięgając, albo wielekroć z całej siły głową w pierś i ramiona się biła tak prędko, iż wyobrażenie przechodzi; tak samo ciała zupełne zesztywnienie, języka twardnienie i wyciąganie, oczu gwałtowne roziskrzenie - wszystko to czarciego opętania znamiona. Opowiedział Ojcu Surin demon Isacaron, egzorcyzmami zaklęty, jak to do upadku aniołów doszło (bo kiedy egzorcysta mądrze i z sercem czystym powinność swoją wypełnia, przymusza Bóg demona, by prawdę mówił). Oto kiedy odkrył aniołom Bóg tajemnicę Wcielenia i oznajmił, że człowiekiem się stanie, zbuntowała się część aniołów, nie chcąc ludzkiej istocie hołdu oddawać, a Ojciec Niebieski za karę do piekła buntowników wtrącił. A jest tam między nimi hierarchia, stosownie do tego, jak w niebiosach anielskie były chóry. Trzy najgłówniejsze diabły od serafinów pochodzą; te są Lucyfer, Belzebub i Lewiatan, które z trzema osobami Trójcy Przenajświętszej walczą. Wyższe diabły niższymi dowodzą i karzą je. A choć demon czystym jest duchem, to może działać cieleśnie i zdolności w tym okazuje niezwykłe; może się bowiem na znaczną długość niczym wąż rozciągać, stosownie do miejsca w hierarachii: tak demony z serafinów na 30 mil długości się rozciągają, a niższe demony odpowiednio krócej. Jakoż na takiej przestrzeni może jeden demon oboma końcami zło czynić, choć nie po obu stronach to samo; jednego człowieka potrafi męczyć w Tuluzie, a do drugiego w Bordeaux przemawiać. I nigdy nie męczy się demon w pracy, chociaż wielce trudne to dzieło z duszą ludzką w opętaniu się złączyć. Ale iż przez grzech pierworodny ma szatan do wszystkich ludzi prawo, we wszystkich też godzi, o ich słabości się zaczepiając. Trzy są rodzaje operacji diabelskich na człowieku: kuszenie, obsesja i opętanie; z pierwszym demon na wszystkich ludzi nastaje, drugą tylko w niektórych godzi, trzecia wreszcie rzadko mu się udaje, ale też męka to i groza straszliwa, jak przykład urszulanek nieszczęsnych okazuje.
Jakoż, kiedy spłonął czarownik i duszę diabłu oddał, zaczęły się w mieście Loudun egzorcyzmy z gorliwością zwiększoną. Ojciec Laktancjusz do adoracji Przenajświętszego Sakramentu demony przymuszał, co też w konwulsjach okropnych czyniły. Obiecał wreszcie zmuszony demon Asmodeusz, że razem z dwoma innymi o porze oznaczonej z Matki Joanny wylezie, a na znak wyjścia trzy dziurki na piersi pod sutkiem zostaną. Tak się i stało, wyleciały trzy demony, gorset Matki przebiły i trzy dziurki zostawiły na piersi. Ze żadnego w tym oszustwa nie było, dowód najjaśniejszy w tym, że prawdziwie została Matka od tych trzech uwolniona. W zemście opętały teraz demony Ojca Laktancjusza, który też rychło ducha wyzionął. Biskup z miasta wyjechał, a król i kardynał postanowili jezuitów posłać na egzorcyzmy. Tak to Ojciec Surin, który chory był wtedy ciałem i duchem, do Loudun pojechał, a litością na widok opętanych sióstr zdjęty, postanowił modłami i nauką na drogę życia wewnętrznego je wprowadzić i tak serca i wolę odmienić, aby czarty do wyjścia przymusić.
Zaraz potem niemiły wypadek diabelskiego oszustwa miał miejsce. Demon Zabulon, który siostrę Klarę opętał, obiecał, że mniszkę na Boże Narodzenie uwolni, a na znak wyjścia imię Jezus na czole jej wypisze. Uwierzył kłamcy lekkomyślnie Ojciec Elizeusz, siostry Klary egzorcysta, chociaż demony, co w przeoryszy siedziały, kłam zadały tej obietnicy. W dzień Narodzenia Bożego mnóstwo ludzi w kościele, przy modłach, śpiewach, egzorcyzmach, na znak oczekiwany u siostry Klary wiele godzin czekało, a gdy skutku nie było widać, rozeszli się, na kłamliwość diabła sarkając.
Inaczej z przeoryszą, którą Ojciec Surin egzorcyzmował. Osoba to była słabego zdrowia, ale namiętności żywych, stąd mocno opętał ją demon i puścić nie chciał (chociaż powiedzieć trzeba, że od młodości pobożna była i osiem lat mając już ślub dziewictwa złożyła). Największych doświadczyła mąk od Isacarona, który był duch nieczystości cielesnej; ten pokusy na Matkę dniem i nocą zastawiał, bezeceństwa na jej ciele robił, nocą do pokoju czarowników i czarownice sprowadzał, którzy na oczach Matki najbezwstydniejsze sprośności czynili, ona zaś oczu zamknąć nie mogła. Aby nieszczęsną na pośmiewisko i hańbę wydać, sprawił demon, iż brzuch jej urósł i jako ciężarna chodziła, a nawet mleka dostała w piersi; groził też, że jej martwe dzieciątko do łóżka podrzuci. Nie dopuścił wszakże Bóg do tej hańby, a Panienka Przeczysta zmusiła demona, aby całą krew zwomitowal, co ją w łonie matki Joanny był zgromadził.
Och, wielką miał pracę Ojciec Surin z demonami, co ich czwórka jeszcze w przeoryszy siedziała. Stał w modlitwie pogrążony, o miłosierdzie boskie dla duszy nieszczęsnej błagał, opętanej do ucha o drodze wewnętrznej i dobrodziejstwach unii z Bogiem po łacinie prawił, diabły do adoracji Świętego Sakramentu przymuszał, a Isacarona dzielnie myślami bil i przez to wielkie mu zadał udręki. W tym wszystkim w obfitości z pomocy świętego Józefa korzystał. Diabeł wściekłość swoją na twarzy Matki Joanny pokazywał, groził, że całe piekło na pomoc wezwie; nie uląkł się wszakże Ojciec dzielny, jeno dalej rozprawę swoją prowadził. Demona Balaama zmusił, by mu z Paryża trzy hostie konsekrowane przyniósł, które się w ręce magików dostały, co też diabeł z wielkim bólem uczynił, a tak Ojciec Jezusa Chrystusa z rąk wrogów wykupił. Matkę Joannę drogi oczyszczenia, oświecenia i zjednoczenia uczył, ruchy łaski w niej pilnie śledził, do doskonałości wewnętrznej podniecał i tymi sposobami duszę odmieniał. Ale gdy zobaczyły demony, że nie przelewki, samego Ojca postanowiły opętać i rychło to uczyniły. Duch sprośności, Isacaron, pierwszy go obsiadł i 19 stycznia poczuł Ojciec do łóżka się kładąc ów ogień nieczysty, co już był od dawna wygasł mu w ciele, a co go szatan na nowo podniecił, chcąc gwałtem kapłana do sromoty bezecnej przymusić. Tak swoje pokusy powtarzał, w postaci węża wokół ciała się okręcał, czystość i spoczynek zakłócał, przyoblekał się w ciała niewieście kuszące straszliwie, niewysłowione katusze pożądań zadawał, a stale pod żołądkiem siedział i stąd z niesłychaną szybkością w inne członki się wypuszczał i po całym ciele rozbiegał. Dzień i noc prześladowały Ojca te pokusy okrutne, czy sam był, czy z przeoryszą, czy z innymi siostrami. Opierał się nieugięcie, z pomocą Panienki Przenajświętszej, tym napaściom, ale męczarnie cierpiał niewypowiedziane. Szatan umysł mu mącił, myśl i mowę odbierał, w końcu zaś publicznie na ziemię jął powalać, pierwszy raz w Wielki Piątek, kiedy to Ojciec w skrętach okrutnych wił się drżący na podłodze, rzucał i ręce gryzł, w obliczności innych Ojców, którzy rychło opętanie rozpoznali. Krzyki okropne, dygotania i skoki w ciele znosił, gwałtowność nieodparta porażała go i całkiem demon złączył się z duszą Ojca, tak iż dwójduch w jednym ciele się zrobił, z którego część jednak z Bogiem była zjednoczona, a druga na dnie udręki i nędzy odrazą ku Bogu zionęła i kazała święty Sakrament odpychać. Demon z błyskawiczną szybkością przeskakiwał z ciała Matki Joanny do ciała Ojca, tak iż na przemian obok siebie stojący doświadczali jego męczarni. Lewiatan władze duchowe Ojca więził, bóle głowy okrutne sprawiał, jeść nie pozwalał — a ciągle obiecywał, że spokój mu dadzą, jeśli tytko prace nad przeoryszą porzuci. Od Wielkiej Nocy do Zielonych Świątek ciągnęły się owe napaści publiczne, chciał bowiem demon sztukami swymi sprawić, aby jako obłąkanego usunęli z miasta Ojca Surin przełożeni. Nie udał się wszakże wybieg, praca nad Matką Joanną trwała, a opętana z wolna posłuch dawała jego słowu. Oprócz Isacarona, co do lubieżnych czynów ją popychał, demon Balaam o przyrodzoną skłonność do wesołości i śmiechu się zaczepiał i przed jego to zakusami odziała się przeorysza w pas kolczasty, co dotkliwie ciało jej ranił, a do grzesznego uweselenia nie dopuszczał. Nowy wybieg szatański sprawił, że Matka Joanna niezwyczajnej piękności nabrała i tysiącami obelg i słów ohydnych obrzucała Ojca egzorcystę, który dzielnie ataki odpierał, policzki tęgie wymierzając diabłu w ciele Matki schowanemu; zaczym członki rozjuszone przywiązując do ławki, na piersi opętanej Sakrament kładł, a tak ją do płaczu i skruchy z miłością pobudzał. Ona zaś na przemian już to bluźnierstwami straszliwymi i sproś-nościami womitowala, krzycząc nie swoim głosem, już to za potępioną bez nadziei się mając, w rozpacz i szlochy wpadała. Uczył ją Ojciec cierpliwie sekretów życia wewnętrznego, nienawiść i wstręt pobożny do samej siebie budził oraz ukochanie cierpień i upokorzeń. Raz przybrał demon — a sam to był Lewiatan, wróg główny Chrystusa — postać ojca Surin i do Matki Joanny się udał, a gdy ta rozpoznała wybieg po bluźnierstwach, jakie jej prawił, ze wściekłości na ziemię ją obalił.
Żeby naturę w sobie zniszczyć i tak mieszkanie diabła nadwerężyć i pokarm w duszy własnej demonom odebrać, coraz to większe umartwienia Matka Joanna na siebie brała z porady Ojca, a była zdrowia słabego. Na deskach twardych sypiała, włosiennicę odziewać zaczęła, do ognia nie podchodziła, trzy razy dziennie biczowała się pilnie, od pokarmu się wstrzymywała i straszliwy głód znosząc, co go diabły nasyłały, potrawy jadła takie, które w niej obrzydliwość budziły i na zdrowie szkodziły, jako to żółć wołową i inne podobne. Ale iż demon o każdą słabość ludzką się zaczepia i wszystkiego w naturze zepsutej szuka, na czym by siedzibę swoją zbudował, próbował Lewiatan przyrodzoną jej dumę wyzyskać; bo też była to panna z dobrego domu i w godności chowana. Tak to za podszeptem subtelnym piekielnika jęła Matka Joanna słowa swoje elegancko układać, z głową podniesioną się nosić i o koafiurę staranie mieć. Żeby tę dumę grzeszną upokorzyć, sprowadzał Ojciec Jan-Józef żebraków na egzorcyzmy i po twarzy im kazał opętanej deptać, a gdy się poskarżyła, policzki jej dawać, za co też ona dziękowała mu wielce. Na kolanach kazał penitentce swojej kucharkę pokornie błagać, by ją rózgami wysmagała, co też tamta ochotnie uczyniła. Publicznie przed siostrami o grzechach jej rozpowiadał, jej samej na kolanach winy swoje mniszkom wszystkim wyznawać polecił, a gdy spowiedź szczegółową z całego życia egzorcyście swemu zdała - co miesiąc się cały ciągnęło - ów, z jej przyzwolenia wszystko publicznie ujawnił.
Ale nie byłby demon demonem, żeby łatwo z pola ustąpić na przekór trudom nadludzkim, które Ojciec Surin z miłości Bożej znosił. Jakoż przy konfesjonale powiedział raz Lewiatan ustami Matki zuchwale, że nie godzi się tak okrutnie dobrze urodzonych panien traktować. Ojciec karami szatanowi zagroził i na lamenty jego nie bacząc, natychmiast rozebrać się kazał i własnymi rękoma obficie się biczem wychłostać. Musiał to zrobić demon i pomstował srodze, ale Matka Joanna zgoła biczowania nie czuła i ledwo pamiętała, iż zdejmowała odzienie. Dobre skutki tej praktyki oglądając, jął Ojciec tę samą karę innym demonom nakładać i wielokrotnie ćwiczenie to ku utrapieniu diabłów powtarzał, skomleń ich nie słuchając, a bacząc, by bez litości się chłostały, a nie oszczędzały. Tak i Balaam czynił, który do wesołości opętaną namawiał, o grach i piciu opowiadał; i Tsacaron, co lubieżne ognie podżegał i płci rozkoszy żądał; i Behemoth, co do bluźnierstwa nakłaniał i komunię świętą lżyć kazał; i Lewiatan, co pychę przyrodzoną rozpalał.
Następną wadę trzeba było u opętanej przemóc: lenistwo. Kiedy dojrzał Ojciec Jan-Józef, jako przeorysza po obiedzie wypoczywa niekiedy albo się kładzie, zganił to i występkiem mianował. Od razu diabeł do głowy Matki wskoczył i odpowiedział zuchwale, że nie występek to, ale natura; aliści za chwilę przyszła do siebie przeorysza i gotowość do grzechu zwalczania oznajmiła. Odtąd nie dopuszczał jej Ojciec do odpoczynku, za lenistwo pokutować i chłostać się kazał, a tak coraz głębiej naturę przezwyciężał, by grunt spod nóg demonom odebrać.
Teraz nową sztuczkę diabeł wymyślił, sprawiając, że prowincjał jezuitów złe mniemanie powziął o sposobach, którymi się Ojciec Surin posługiwał; pisma słał, powiadał, że Ojciec czas marnuje, że wiarę chrześcijańską na pośmiewisko wystawia, że nie godzi się, by egzorcysta piersi mniszki dotykał i badał oraz podobne rzeczy robił, a w wyniku innego Ojca na miejsce Surina przysłać postanowił. Ale gdy ten przybył, w jego obecności - piątego lutego 1635 - Ojciec właśnie z ciała przeoryszy Lewiatana wreszcie wypędził, który uchodząc krwawy krzyż na czole opętanej zostawił. Widomy to był znak woli Bożej, iż nie ma Ojciec Surin pracy swojej porzucać; jakoż razem z przybyłym Ojcem Deaulup egzorcyzmy dalej prowadzili. Rychło Balaam, w zmaganiu pokonany, obiecał ciało Matki Joanny opuścić, a wychodząc imię Józef na jej ręce wypisać; tak też dwie niedziele po Lewiatanie uczynił, i to w obecności trzech Anglików-heretyków, co egzorcyzmy przyjechali oglądać; jeden z tych trzech, co dotąd skrycie katolicką wiarę wyznawał, pojechał potem do Rzymu, gdzie na prawdziwą religię się nawrócił i kapłanem został. Teraz jawnym się stało, że trzeba Ojca Surin na miejscu zostawić. Demon Isacaron oświadczył, że tylko przy ołtarzu Panny Świętej z Saumur da się wypędzić, ale gdy przełożeni na tę podróż Matki Joanny zgody dać nie chcieli, sprawił święty Józef, że i bez tego demona wygnano; kazał Ojciec Surin teraz diabłu imię Maria na ręce przeoryszy przy wyjściu wyrzezać, co też ten w czasie egzorcyzmów w furii uczynił, a ciżba niemała ludzi cudownemu wydarzeniu się przyglądała. To było 16 stycznia 1636. Tak już te dwa święte imiona Matka Joanna trwale miała na ciele wypisane, a choć oba potem zacierać się zdawały, to przecie nadprzyrodzonym sposobem przez długie lata odnawiały się stale, osobliwie przy świętach jakich uroczystych. Teraz jeden demon Behemoth został, który tylko na grobie świętego Franciszka Salezego wyjść chciał, a nijak gdzie indziej. Zwierzchnicy zaś Matki z Ojcem Janem w podróż do Annecy puścić nie chcieli, powiadając, że to ekspens znaczny, a wynik niepewny, bo diabeł kłamca. Atoli Behemoth swoje powtarzał, egzorcyzmom nie ulegał, a przeoryszę dręczył okrutnie na ciele i duszy, tak że śmierci bliska była.
Ojciec ku ozdrowieniu biczem jej do krwi chłostać się kazał, co też siły jej przywróciło. W czasie modlitwy wychodził jej demon z głowy i obok w postaci czarnego psa warował, a kiedy skończyła, do głowy znowu wskakiwał. Ojca Surin do Bordeaux w końcu odwołano, w październiku 1636 roku, bo coraz silniej w jarzmo opętania diabelskiego popadał, a inny egzorcysta do wielkiej choroby Matkę Joannę przez nieostrożność doprowadził tak, iż byłaby już w Panu spoczęła, gdyby jej w ostatniej chwili święty Józef nie uratował. Tak ozdrowiona była cudem, a koszula jej, gdzie dotknięcie Józefa świętego ślad zostawiło, przez długie lata cudowną woń wydzielała i mnóstwo ludzi uleczyła z chorób przeróżnych.
Wrócił wreszcie Ojciec po ośmiu miesiącach, choć chorobą okrutną zmożony, by egzorcyzmy wznowić i ostatniego demona wypędzić. Oboje z przeoryszą ślub złożyli, że jeśli Bóg od szatana Matkę uwolni, oni na grób świętego Franciszka Salezego udadzą się w pielgrzymkę. Jakoż w sam dzień Teresy świętej, 10 października 1637 roku, wielki napad przyszedł na Matkę, iż głową aż do pięt w skrętach dotykała, a potem wyszedł z niej diabeł, imię Jezus na ręku wypisane zostawiwszy. Tak to trzy święte imiona Jezus, Maria, Józef na ciele Matki cudowne działanie łaski okazały i znakiem widomym świadczyły o szatańskich mocy niezwyczajnym pohańbieniu i porażce sromotnej. Potem nie doświadczała już przeorysza na sobie operacji diabelskich, a znaki cudowne na ciele jej wypisane, do których jeszcze imię świętego Franciszka Salezego się dołączyło, mnóstwo ludzi na dworze w Paryżu dziwując się oglądało, a w tym król i królowa, i kardynał, i wiele osób przednich. Pielgrzymował też, jako obiecał, Ojciec Surin do Annecy, a z Lyonu już razem z Matką Joanną drogę odbywał. Król, uleczenie cudowne widząc, na dalsze egzorcyzmy pieniędzy dać nie chciał, przez co egzorcyści wszyscy Loudun opuścili, a reszta sióstr rychło do zdrowia wróciła.
Tak to zakończyła się sroga batalia Ojca Jana-Józefa z demonów przewagą, tak to złość i wybiegi wrogów Chrystusowych chwalebnie pognębił, a trudem wielkim i sercem czystym oraz miłością tryumf Kościoła nad wrażą siłą pokazał, stosownie do zamiarów łaskawych Opatrzności Boskiej. Tak też zwycięstwo odniosła łaska nad naturą skażoną, żądze lubieżne grzeszne i ciała bezwstydne zachcenia, którymi szatan duszę pętał, zwycięsko w ziemię wdeptując.

4. Egzorcysta od diabła prześladowany. Konkluzja

Aliści, jako się rzekło, w pomście okrutnej za ciosy, które im zadał, obsiadły teraz demony, z ciała Matki Joanny wygonione, duszę Ojca Surin i przez lat dwadzieścia takie mu zadawały katusze, iż ludzkim językiem niepodobna wyrazić. Tak to nową wojnę z diabłami rozpocząć musiał, z której potem, kiedy już z łaski boskiej zdrowie odzyskał, kroniki spisał. Dziwne i nie do wiary były to rzeczy, jakie z nim demony wyczyniały, a najwięcej Lewiatan, wróg główny Ducha Świętego. Mowę mu porażały i myśli plątały i tak mu się w duszę wczepiły, że choć świadom został, to przecie jakby drugie ja — wedle tego, co mówi — w nim zrobiły, które ciałem i organami wszystkimi owładło, kiedy pierwsze i prawdziwe ja bezsilnie na wybryki tego nowego spoglądać musiało.
Już to myśli i sentymenty diabły mu nasyłały takie, że nieraz wstyd wyznać. Uwierzył Ojciec, że bez nadziei jest potępiony przez Boga, i rozpaczą to go przejęło niewysłowioną, chociaż wiedział, że niejeden mąż bogobojny przed nim tych rzeczy doświadczał i opisał, jak to Ludwik Blosius i Henryk Suso, i święty Jan od Krzyża, i święty Ignacy, i święta Teresa. Pokusy miał, by grzesznym samobójstwem żywot zakończyć, przez okno skakał, a nocami nóż na gardle trzymał. Ale nie dopuścił Bóg. Potem mu zadał demon nienawiść do Zbawiciela i zawiść straszliwa go zdjęła, że Jezus Chrystus, nie zaś on, do unii hipostatycznej od Boga został wybrany. Heretyckie opadały go myśli: a to mniemał, jako Kalwin, że przez wiarę przebywa Jezus Chrystus w sakramencie Eucharystii, ciałem w hostii obecny nie będąc; a to znowu manichejska herezja go opętała, iż wszędy dwa principia — dobre i złe - upatrywał, nawet w mięsie, co je pożywał. Ale najgorsze ze wszystkich były pokusy nieczystości cielesnej, które z tak straszliwą siłą go dręczyły, iż z niczym to porównać się nie da. Doświadczał tych pokus i święty Paweł, jak w liście drugim do Koryntian zeznaje, a i Grzegorz z Nazjanzu już w starości bywał nimi dręczony. Mniemając się być potępionym Ojciec Jan-Józef suponował, że powinnością jego jest zło wszelkie czynić, aby tak wolę Boga wypełnić, jak potępionym przystoi, jako że najgorszą zbrodnię w tym upatrywał, iżby dobro czynić, przez Boga odrzuconym będąc; „najstraszliwsza moja zbrodnia — powiada — w tym się zasadzała, iż nadzieję jeszcze żywiłem i dobro próbowałem czynić”. A pochodziło to stąd, że słowa potępienia bez nadziei, jakie w uchu demona rozbrzmiewają bez przerwy, w duszę opętanego padają, kiedy się z nią duch diabelski zjednoczy. Osobliwe przy tym wszystkim rzeczy się działy. Kiedy raz na tydzień Ojciec koszulę zmieniał, tak straszne mu to męki sprawiało, iż całą noc z soboty na niedzielę na tym trawił, a już od czwartku ze strachu dygotał.
Lata minęły, zanim ustały te wszystkie katusze. Ale zdawał się Ojciec we wszystkim na Boga, nic bez pomocy jego nie czyniąc i własne duszy czynności zawieszając. Jakoż coraz silniej doświadczał w sobie operacji łaski nadprzyrodzonej, co go od demonów uwalniała. Smak Boga, jako powiada, tak doświadczał, jak się smak dyni albo muszkatu czuje. Miłość niewysłowiona do Zbawiciela i jego Matki przeczystej go napełniała, iż nie inaczej, jeno „mamo” i „papo” do nich mawiał. I nie tak czynił jako jeden, imieniem Jan Labadie, co w tym czasie w zakonie będąc łask nadzwyczajnych doświadczał, ale pychą i hardością zdjęty posłuszeństwa przełożonym okazać nie chciał, Towarzystwo Jezusowe opuścił i na zgubę swoją do herezji kalwińskiej przystał; ale Ojciec Surin nigdy od posłuszeństwa zwierzchności się nie uchyli], choć mu to nieraz srogich mąk przyczyniało, ile że z rankorami i nieżyczliwym okiem na łaski jego nadzwyczajne różni patrzyli, za ekstrawagancje je mając i obłąkanie jakie, a nauki o życiu wewnętrznym, co je Ojciec spisywał, za przeciwne zwyczajom Towarzystwa poczytując. On wiedział wszakże, że trzeba za wolą zwierzchnika ślepo iść, choćby sąd własny inaczej mówił, bo kiedy i myli się zwierzchność, to i tak palec Boży w tej omyłce niechybnie działa.
Ale doświadczył za to Ojciec takiej łask bożych słodyczy, co nimi pyszni uczeni i filozofowie gardzą w rozum swój dufni, że żadne pióro tego nie opisze. Bo też powiada sam, jak autor Naśladowania, że wtedy Bóg do duszy przychodzi, kiedy człowiek tak jest uległy, iż każdy jak błoto deptać go może. Rzecz dziwna, niebiańskie to zachwycenie szczególnie wtedy ogarniało mu duszę, kiedy się rozbierał i ubierał i jakikolwiek kawałek nagiego ciała oglądał — swego albo cudzego. Kiedy na własne ciało spoglądał, raczej Jezusa Chrystusa święte ciało widział i wtedy zgoła boskie, jak powiada, olśnienie przepełniało mu duszę; „i od tej nocy Wniebowstąpienia, pisze, lat temu przeszło dwadzieścia i pięć, nie zdarzyło się nigdy, bym przypadkiem jakim cokolwiek nagiego oglądał, by nie doświadczyć owego oglądu, co tak był podniosły i święty, że nic podobnego nigdy nie czułem... A zjawiało się to uczucie nie na widok tylko, ale i przy dotknięciu, skoro potrzeba do tego przymuszała”. Słodkie i pobożne to były obrazy, i dzięki nim, jak dalej powiada Ojciec, w taką zażyłość wszedł z Jezusem Chrystusem, iż go jako swego małżonka traktował i drugie ja. Bo też w zachwyceniach owych taka intymność między Bogiem i duszą się rodzi, jak między małżonkami, o ile przez koniektu-rę, powiada Ojciec, sądzić może. Dusza jako jedna rzecz z Jezusem Chrystusem się staje, w wielkości, mocy i wzniosłości jego niezrównanej partycypując.
Tyle łask od Boga nadzwyczajnych doświadczywszy i tyle krzyża od złości szatańskiej wycierpiawszy, nie mniemał Ojciec Jan-Józef, by się godziło wszystkie te rzeczy taić, ale wiele sporządził dzieł, gdzie ku zbudowaniu wiernych arkana dewocji wewnętrznej, drogi oczyszczenia, oświecenia i zjednoczenia w detalach opisuje. I wiele dusz uzdrowiły te dzieła pobożne i na prawe ścieżki ze zbłąkania zwróciły, chociaż tam niektórzy herezję w nich węszyć chcieli. Jakoż po dziś dzień, wiele lat po tym, jak Bóg Ojca Surin do chwały swojej powołał (co się stało 22 kwietnia 1665 roku w Bordeaux), poważaniem znacznym cieszą się te pisma, w skarbnicy duchowej Kościoła, Matki naszej, przechowane (chociaż jedno, wyznać trzeba, w prohibita poszło). Pisać o nich wszakże nie teraz pora, jako że o to jeno chodziło, aby z historii walki świętej, jaką Ojciec Surin z demonem stoczył, sprawę w krótkości zdać, na inny czas zostawiając owe wzniosłe nauki, co z historii tej wynikają.
Tyle tylko, do początku opowieści wracając, powiedzieć się godzi, że tak czarownika niegodziwego z diabłem konszachty, jak sióstr urszulanek żałosne opętanie, jak Ojca Surin dzielne zapasy, w jarzmie demona niewola i uzdrowienie późniejsze, że wszystko to niezwyczajnej siły argument stanowi dla naszej konkluzji, awansem na wstępie ogłoszonej: iż największa szatanów siła tam się okazuje, gdzie pożądliwość prokreacji niewstydliwa w grzesznym ciele mieszka; a jako że grzechu pierworodnego skutkiem nikt od owej płci dwojga grawitacji zdrożnej nie bywa wolny, tedy wszyscyśmy od tej strony na pastwę czarcich złości wydani i na to najpilniej baczyć mamy, aby te wrota, przez które najłatwiej wróg się wkrada, gorliwie zawierać, przystępu mu nie dawać, a tak na żywot wieczny zasłużyć.
 A iżby nie mniemał kto, że do emulacji nierównej z Jarosławem Iwaszkiewiczem stawać zamierzamy, który opowieść śliczną o Matce Joannie od Aniołów był skomponował i tak imię dziewicy nabożnej rozsławił, zauważyć się godzi, że niczego w kronice tu pomieszczonej piszący od siebie nie dodał, ale wszystkie detale jeno z książek rozmaitych i memiuarów wiernie spisał. Co się tyczy historii magika niegodziwego, który mniszkom diabła zadał, pisze o nim Ojciec Jean-Joseph Surin w książce Triomphe de 1'Amour divin, dopiero w 1829 roku w Awinionie wydanej. Także w tej sprawie opusculum rarissimum polecamy: Veritable relation de iustes procedures observees au faict de la possession des ursulines de Loudun. Et au proces d'Urbain Grandier... A Poictiers, Par I. Thoreau, et la Vćufe d'AN. Mesnier, Imprimeurs ordinaires du Roy et de PUniversite. MDCXXXIV. Paszkwil niegodziwy anonima, co w obronie czarownika staje, tytuł nosi Remarąues et Considera-tions seruans a la lustificałion du Cure de Loudun, autres que celles conte-nues en son Factum. O Urbanie wiele potem pisali, i tak: Legue (Urbain Grandier et les possedees de Loudun), Michelet (La Sorciere), Henry Pensa (Soreellerie et Religion, 1933). O zapasach swoich z demonem pisał detalicznie Ojciec Surin w książce przytoczonej, nadto w autobiografii i listach, które w dwóch tomach obfitych Louis Michel i Ferdinand Cavallera w 1. 1926-28 w Tuluzie ogłosili, pt. Lettres Spirituelles du P. Jean-Joseph Surin de la Compagnie de Jesus. Inne też dzieła Ojca Surm, w większości po jego zgonie wydane i częściami się powtarzające, bez należytego ładu ogłoszone, przestudiowaliśmy pilnie: Les Fondemens de la vie spintuelle..., 1687. w Paryżu; Catechisme spirituel, 1663; Le predicateur de 1'amour de Dieu Tournai 1851; La Guide spirituelłe, 1836; Dialogues spiriluels. Avignon 1821, 2 tomy; Canliąues spirituelles, Paryż 1669. O ojcu Surin autorów duchowych znawca Henri Bremond pisał (Histoire htteraire du seniiment religieux, tom V, 1920, a medycznie przypadłości jego Jean Lhermitte przestudiował (Mystiques et faux mvstiques, 1952).